1/4/2002

Բանավեճ

 

Ունկնդիրներից մեկը հարցնում է լուսավորության ժամանակաշրջանի սկզբի մասին և թե ինչպիսի ազդեցություն է այն ունեցել Մարքսի ի հայտ գալու վրա, և վերջապես թե դրա շնորհիվ ինչ հակադրություններ են գոյացել միապետության ե կայսրության հանդեպ։

«Նախ սա հսկայական մի փաթեթ է, որ պետք է մշակվի շատ հանգիստ ու երկար զրույցներում։ Բայց լուսավորության մասին թերևս պետք է ասել, որ մարդու պարագայում դրանով ոչինչ չի լուսա­վորվել, որ միայն մի բան է լուսավորվել մի դաշտում, ինչը ինքն իրենով է լուսավորում, եթե մարդ տրամա­բանորեն և հետևոդականորեն է գործում դրանում։ Եթե մեկ անգամ սկսում են չափել, թե որքան մեծ է ինչ-որ բան, որքան է կշռում և թե ինչպիսի միա­վորներով այն կարելի է որոշարկել, ասենք, ֆիզի­կական օրինաչափությունների սահմաններում, ապա շարունակում են այդ տրամաբանությամբ և լուսաբանում ինչ-որ բան, ինչը ակամայից ինքն իրե­նով է լուսաբանվում։ Եթե դա անում են՝ զսպելով իրենց, այսինքն՝ իբրև մտածող մարդ լրիվ պասսիվանում են և միայն տրամաբանական քայլերով առաջանում, - ինչը ճշգրիտ, բնագիտական մտածո­ղության մեթոդն է, ըստ որի մարդն իբրև մտածող էակ միանգամայն պասսիվ է դառնում և լոկ արտաքին, տրամաբանական համակարգ է գործի մեջ դնում և միանգամայն անհաղորդ է մնում (նա պետք է այդպիսին էլ լինի այդ դաշտում), -  այնուհետև լու­սաբանվում է այդտեղ այն, ինչը մենք ֆիզիկայում, քիմիայում և այլն, բնության նյութական օրենքների կապերի ցայսօր ձեռք բերված իմացություն ենք ան­վանում։ Ես չհասկացա, թե Դուք ի՞նչ նկատի ունեք կայսրություն ասելով»։

Ունկնդիրն ավելացնում է, որ Բիսմարկը սոցիալիս­տական իդեաների դեմ էր տրամադրված ն որ առաջին համաշխարհային պատերազմը նորից ամեն ինչ հարթեցրեց։

Բոյս.

«Այստեղ հավանաբար բավարար կլինի ասել, որ ես չեմ փորձել խոսել սոցիալիստական այդ գաղա­փարների մասին։ Քանզի չէ որ հենց դրանք բերեցին այս քաոսին, երկընտրանքին, որում մենք այսօր գտնվում ենք արտաքին բնության ավիրման, մարդու հոգևոր բնության ավիրման հետ մեկտեղ։ Այդպես ամեն ինչ ավարտվեց։ Սոցիալիզմի այդ ըմբռնումը, այսինքն՝ այն կարելի է անվանել սոցիալական շարժման պատմություն, անկասկած շատ հե­տաքրքրական և ուսանելի պատմություն է։ Սակայն շատ շուտով մտածողության սխալների, ճանաչո­ղական սխալների պատճառով, քանզի դրանք մա­տերիալիստական ինքնասահմանափակումից են գոյանում, նրանում առաջացան սոցիալականի աղավաղված պատկերներ, որոնք հանգեցրին սովե­տական ցենտրալիզմին, մարդկային աշխատանքում մարդկային ազատության իմպուլսի իր լիակատար բացառմամբ։ Ի՞նչ գործ ունի Բիսմարկն այստեղ, ես հիմա չգիտեմ։ Նա անտարակույս ևս հաստատ չգի­տեր։ Յուրաքանչյուր ոք այսօր այստեղ դահլիճում ավելի հաստատ գիտի, քան Բիսմարկը»։

Ծիծաղ։

«Իհարկե պետք է ասել, որ մարդկանց գլխին նաև շատ բան է կուտակված։ Ֆրանսիական հեղափոխությունից ի վեր զարգացումն այնքան արագ է կատարվել, որ այսօր կարելի է ասել՝ Գյոթեին, Շիլլերին կամ Նովալիսին անտիկ աշխարհից, Սոկրատեսից բաժանող հեռավորությունը չէ, որ շատ ավելի փոքր է, քան Գյոթեի և արդի ժամանակների միջև ընկած հեռավորությունը։ Գյոթեն, Նովալիսն ու Շիլլերը, ըստ էության, դեռ մի աշխարհում էին, որը շատ նման էր անտիկ աշխարհին։ Այնտեղ իրա­կանում գրեթե ոչինչ չէր փոխվել։ Գյոթեի և Շիլլերի ժամանակներում մարդիկ գրեթե ապրում էին այդ նույն պայմաններում։ Կային ձիեր՝ անվակառքով, կար կառք՝ վրան կառապանով։ Դա կար արդեն հռոմեական խաղասպարեզում կամ թերմոֆիլներում։ Պետք է մեկ անգամ պարզ դառնա, թե նյութի հետ բախվելու շնորհիվ ինչպիսի զորեղ պայթյունով կատարվեց գիտակցության ընդլայնումը դեպի ճշգրիտ մեթոդիկա, - ես դա անվանում եմ մարդու լիակատար մարմնավորման պրոցես, - թե որքան պայթյունային եղավ զարգացումը հետո և թե որքան մենք պիտի զգուշանանք, որ դա այժմ հաջող ընթանա, ասենք միանգամայն նաիվորեն՝ հաջող ընթանա»։

Կին ունկնդիրներից մեկի միջանկյալ հարցը՝ թե ինչու է նա՝ Բոյսը, այդ իրադրությունն անվանում «լիակատար մարմնավորում»։

Բոյս.

«Որովետև այնտեղ մարդն առաջին անգամ բոլո­րովին միայնակ է ինքն իր հետ։ Հին ուժերը սպառվել են։ Վերջապես, չէ՞ որ գերմանական կայսրերը ևս, ասենք Օտտո III-ը կամ Հոհենշտաուֆենները մա­սամբ դեռ իսկական դրածո առաջնորդներ էին Աստծո ողորմածությամբ։ Իրականացավ հասարա­կության մեջ մարդու առաջնորդությունը առանձին անձանց կողմից։ Սա կարելի է ավելի հստակորեն տեսնել, եթե վերադառնանք բուրգերին, որտեղ դեռ միայն ոգեշնչողն (Inspirator) է հայտնի, որտեղ ժո­ղովրդից ոչինչ չի մնացել բուրգերի փաստաթղթե­րում։ Դեռ միայն ոգեշնչողն է տեսանելի, առաջնորդն ինքը։ Մնացած ամեն բան անհետացել է։ Դա տես­նում ենք նաև Մովսեսի պարագայում։ Եթե սովորում ենք ընթերցել մարդկային գիտակցության պատմու­թյունը, տեսնում ենք, որ այդ Մովսեսն էլ է արդեն ինչ– որ բան իրագործել մատերիալիզմի ուղղությամբ, պարզապես հրեական պատմությունը, որ մի տեսակ ինքնուրույնության պրոցես է, արտահայտված է, իհարկե, Սինա լեռան այդ երկխոսությունում, երբ նա վերևից տեղեկացավ, թե ինչպիսին պիտի լինի սոցիալական օրգանիզմը»։

Կին ունկնդիրներից մեկը ցանկանում է իմանալ, թե այսօր ինչ է հայտնի հոգու մասին, եթե Ֆրոյդը, ինչպես ասվեց, այդ մասին ոչինչ չի ասել։

Բոյս.

«Այո, հոգու մասին քիչ բան գիտեն, ես ընդունում եմ դա։ Կան իհարկե մարդիկ և ուղղություններ ժամանակի մեջ, որոնք հոգու մասին թերևս ավելի ընդգրկուն գիտելիքներ ունեն, որոնք ուրեմն հոգու հետազոտությամբ են զբաղվել, ինչը ստորերկրյա տիրույթում թաքնված կարմիր թելի պես ձգվում է ժամանակի միջով և որոշակի տրադիցիա է ունեցել։ Գյոթեն, օրինակ, շատ բան գիտեր հոգու մասին, չնայած այդտեղ անպայմանորեն շարունակ չի խոս­վում հոգեբանությունից, - իզմից։ Նրա ողջ ստեղծա­գործությունը թերևս միաժամանակ նաև մարդկային հոգևոր էության նկարագրություն է։ Գյոթեն ձեռ­նադրված էր (eigenweiht) հոգու այդ հարցերում։ Նա ջանք էր թափում դրա համար, նա ընդգրկուն պայ­քարի մեջ էր դրա համար, Նովալիսը՝ նույնպես։ Մենք Նովալիսին էլ ենք համարում մեծ հոգեբան և հոգեհետազոտող։ Եվ մենք տեսնում ենք մեր արդի ժամանակների ամենամեծին, դա Ռուդոլֆ Շտայներն է, որը մարդկային հոգու մասին խոսել է ընդգրկուն ձևով՝ ներառելով մարդկային աշխա­տանքի բոլոր ոլորտները։ Պետք է բնականաբար մեկ անգամ ականջ դնել։ Ես կարծում եմ, որ շատերը մտածում են, թե մարդկային հոգու մասին ինչ-որ բան իմանալու համար պետք է իրենց մեջ խորա­սուզվեն։ Սակայն Յոհան Վոլֆգանգ Գյոթեին արդեն իսկ պարզ էր, որ դա այդպես չէ, որ մարդու հոգին անհնար է տարանջատել մնացած բոլոր հոգիներից։ Նա գիտեր, որ մարդն իրեն այլևս չի կարող ինքն իր մեջ ճանաչել։ Իր ապրած ժամանակաշրջանում դա արդեն իսկ պարզ էր նրա համար։ Նրան պարզ էր, որ մարդն իրեն կարող է ճանաչել միայն ուրիշի մեջ։ Ոչ միայն ուրիշի, այսինքն՝ սոցիալական կամ սիրային առումով, այլև սիրային առումով աշխարհի մնացած բոլոր տրվածությունների մեջ՝ քարերի (Mineralien), բույսերի, աստղերի, կենդանիների, բնության, որ, երբ մարդը ներսուզվում է այդ բնության մեջ, այնտեղ տեսնում է ինքն իրեն։ Տակավին Նովալիսն էր, որ ասել էր այդ՝ Սաիսի գաղտնիքը. «Ես եմ անցյալը, ներկան և ապագան։ Ոչ մի մահկանացու երբևէ չի բարձրացրել իմ քողը»։ Եվ այդտեղ մի բանաստեղծություն կա մի մարդու մասին, որը վարժանքի ուղին անցնելով՝ բարձրացնում է քողը, այնուհետև բանաստեղծությունում ասվում է՝ «Ու ի՞նչ տեսավ նա, օ՜ հրաշք ... ինքն իրեն»։ Այսինքն՝ դա ձեռքբե­րումի, վարժանքի խնդիր է։ Իսկ հետո բնականաբար կարելի է նաև վերցնել այն, ինչը հետաքրքիր է Ֆրոյդի գործերում։ Չէ՞ որ նման միակողմանիու­թյունները այնքան էլ սխալական չեն, որ չնչին իսկ ճիշտ բան չլինի նրանցում»։

Ծիծաղ։

Ունկնդիրներից մեկը հարցնում է ստեղծարարության, ոգեգիտության ե բնագիտության հարաբերու­թյան մասին։

Բոյս.

«Դրանք փոխներթափանցման մեջ են։ Ով բնագի­տության մեթոդները տարածում է հոգու ոլորտի վրա, նա ոգեգիտության տիրույթում է։ Բայց նա պետք է դա որոշակի գիտակցությամբ անի, որպեսզի հետո ծավալվի՝ ազատվելով այսպես կոչված բնագիտական մտածողական մեթոդի սոսկ նյութական թելադրանքի ճնշումից։ Դրա համար էլ «ծավալվել» հասկացությունը կարևոր է։ Չէ որ այնտեղ անցում կա։ Վիլֆրիդ Հայդտը վերջերս խոսել է կենտրո­նական եվրոպացու կատարելիք կամրջի ֆունկցիա­յի մասին։ Կամրջի այդ ֆունկցիան նա պետք է կա­տարի գրեթե յուրաքանչյուր առանձին հասկացու­թյան բոլոր հնարավոր կետերում։ Չկա տակավին մի հասկացություն, որ կարիք չունենա մեկնաբանու­թյան ու կամրջման (Brückenschlag)՝ մարդուն օգ­տակար պահի մեջ ներհոսելու համար։ Այսինքն՝ դա ոչ թե հակադրություն է, այլ պարզապես սոսկ ընդ­լայնում։ Ինչ ցավալի կլիներ, եթե ահռելի այն ըն­դունակությունները, որ ձեռք էր բերել մարդը կարգապահության միջոցով, ճշգրիտ, մաթեմատիկա­կան, տրամաբանական, խիստ հասկացություննե­րով արտաքին աշխարհում մտածելու համար, եթե դա զուր եղած լիներ, և նա նույն ճշգրտությամբ, բարեխղճությամբ, պատասխանատվությամբ չկա­րողանար շարունակել աշխատել այն ոլորտի ուղ­ղությամբ, որը հաջորդ, ապագա, պարզաբանման ենթակա դաշտն է. լուծել ազատության հարցը, մարդուն ստրկացնող կոմունիզմի և կապիտալիզմի, որպես երկակի համակարգի, հաղթահարման խնդի­րը, ազատագրվել, այսինքն՝ իրագործել մարդկային աշխատանքի ազատագրումը։ Ինչ ցավալի կլիներ, եթե մարդը ուշադրության չարժանացներ այն, ինչ մի կողմից՝ այդտեղ արդեն արվել է, իսկ մյուս կողմից՝ դրանով էլ ավիրվել։ Ես ասում եմ՝ մարդ պետք է հասկանալ սովորի ճշգրիտ բնագիտության յանուսյան գոյացությունը և դրա հետ կապված տեխ­նոլոգիան։ Ու պետք է նաև այդ բաների համար հումոր ունենա, կարծում եմ դա կարևոր է։ Կարևոր է, որ հումորով լի ձևերով կարելի լինի մարդուն պատմել, թե ամբողջն ինչպես է փոխակերպելի (transformierbar)։ Իրականում դա այդքան էլ դժվար չէ։ Որոշակի մեթոդիկա է անհրաժեշտ։ Սակայն հարկ չկա ինքդ քո մեջ քչփորես։ Ոչ։ Հասարակ զրույցը մարդկանց բերում է ստեղծագործական կարողու­թյան ահռելի աճի. հասարակ զրույցը, ներկայաց­նում է հենց այն, ինչը ես չեմ կարող։ Ես կարիք չունեմ մշտապես ներկայացնելու այն, ինչ ես կարող եմ. ամենից առաջ ներկայացնելու նաև այն, ինչ ես չեմ կարող»։

Ունկնդիրներից մեկը կարծում է, որ շփոթեցնող է, երբ կապիտալի հին հասկացությանը նորն են հակադրում։

Բոյս.

«Բայց դա հավանաբար շփոթեցնող է, որովհետև դու սովոր չես մտածելու։ Քանզի դու սովոր ես մտածե­լու, թե դրամն է կապիտալը։ Սակայն հենց այդ դրա­մը, որն այսօր իշխանություն ունի մարդկանց վրա, ինչը, այսպես կոչված տնտեսագիտական տենդենց­ներում կապիտալ են համարում, բնավ կապիտալ չէ։ Բայց եթե դա դուրս է բերվում տնտեսական կյանքից և իր ֆունկցիայի մեջ է մտնում, ինչը նա օբյեկտի­վորեն ունի որպես բոլոր ստեղծարար պրոցեսների ղեկավարման պահ, ապա այդ դրամն ինքնին ղեկա­վարման պահ է, ձևավորման պահ կապիտալի համար։ Իսկ ի՞նչ է դեռ մնում։ Տնտեսական կյանքում կապիտալը մնում է երկակի կերպարով, երբ իրա­կանում այն միակն է։ Քանզի մարդը, որն աշխա­տանքի մեջ է մտնում իր ընդունակությամբ, այն որո­շակի արդյունքի է բերում, որոշակի արտադրանքի։ Բանն էլ հենց դա է։ Մարքսն ունակ չէր դրա մասին մտածելու։ Իսկ ինչու՞ ունակ չէր։ Որովհետև նա շատ հպարտ էր իր մատերիալիստ լինելով։ Նա հիրավի մատերիալիզմ էր դավանում։ Եվ զարմանալի չէ, որ նա վերանայելու ոչինչ չուներ ֆինանսական այն համակարգի առումով, որ Ադամ Սմիթն ու Ռիկարդոն էին զարգացրել որպես ժամանակակից դրամափոխանակություն-տնտեսություն։ Նա կարծում էր, թե դասակարգային պայքարի և բուն կապիտալիզմի տենդենցների միջոցով կլուծվի բանը։ Նա հավա­տում էր դրան։ Կապիտալի էության վերաբերյալ որո­շակի ոչինչ չկա այնտեղ կամ կա հավանաբար արտացոլված ձևով միայն, երևում է, թե ինչպես է նա ձգտում դրան։ Օրինակ, կապիտալի իսկական հաս­կացությունից ինչ-որ բան կա Մարքսի գործերում, նրա ջերմության մեջ իբրև մտածողի և կամողի։ Նրա ջերմության մեջ է վերապրելի կապիտալի հասկա­ցությունը, ոչ թե նրա հասկացությունների»։

Ունկնդիրը ցանկանում է նորից մատնանշել, որ Մարքսի դրույթներում ընդունակության ե համերաշ­խության կապն է կապիտալ կոչվում։

Բոյս.

«Հնարավոր է, որ նա այստեղ-այնտեղ ասած լինի նաև դա, ես դա հաճույքով ընդունում եմ։ Այդու­հանդերձ, իր զարգացումով, արդիական ապագա հասարակությանն ուղղված կապիտալի դերի մասին նա ոչինչ չի ձևակերպել։ Ե՛կ դրա շուրջ չվիճենք։ Ես չե՛մ էլ ուզում իրավացի լինել։ Ես միայն արդյունքներ ներկայացրեցի իմ արհեստանոցից, այն, ինչ մշակել եմ ինքս։ Ես կարիք չունեմ իրավացի լինելու, դա այլ տեղում կվճռվի։ Բայց այդ նյութը տեղից շարժել է պետք»։

Ունկնդիրներից մեկը հակադրություն է տեսնում այն բանում, թե մարդը բնականությունը կորցրել է 200 տարի առաջ, իսկ հետո թե մարդը այն ժամանակ է միայն սովորել ոտքերի վրա կանգնել։

Բոյս.

«Ինչ դու ասացիր, լավ է։ Ես պետք է հիմնավորեմ դա՝ բնականաբար ելնելով ներսից. մարդը նշված ժամանակաշրջանում սովորեց միանգամայն ինք­նուրույն դառնալ և իրոք իր մտածողությամբ բախվել մատերիային՝ այդ մատերիան իր հետա­զոտման կենտրոնը դարձնելու վերապրումով։ Չէ՞ որ հույներն ու հռոմեացիները դա չեն արել։ Հույներն ու հռոմեացիներն, օրինակ, արժանիքներ են նվաճել՝ իրավական կուլտուրա հիմնելով։ Այնտեղ չկար այն աղերսը, որ կապող օղակ դառնար մարդու, որպես նյութական աշխարհի վերլուծողի (սա կարևոր հաս­կացություն է), և արթնացող ինքագիտակցության միջև։ «Վերլուծություն» հասկացության հայտնվելու պահին մարդը լիակատար մարմնավորված է։ Նա վերապրում է իրեն մատերիայի վրա վայրէջք կատարած։ Նա, ով իրավունքի ոլորտում կուլտուրա է հիմնում, ուրիշ ոլորտում է. սրտի ուժերն են այնտեղ։ Նա, ով արվեստով է զբաղվում, ինչպես հին մշակույթները, ինչպես հույները, նա այլ ոլորտում է. նա ճախրում է բնության մեջ և հենց այդ պատճառով էլ հավանաբար կարող է շատ ավելի լավ կապվել բնության հետ։ Իսկ այդ ճշգրիտ, բնագիտական մտածողի խիստ նախատիպարը, որ ինքն է մատերիա դարձել և իր մեջ է վերցրել կարծրախտը՝ մեռած մատերիայի բյուրեղացումն ինքնին, որի շնորհիվ, սակայն, նա կարող է հատկապես խիստ տրամաբանական և չափողական նրբին հասկացու­թյուններ առաքել համակարգչի նման, ուրեմն, իրոք այնպես է նյութականացել, որ կարելի է ասել՝ նա մարմնավորված է։ Նա լիովին մատերիայի մեջ է։ Նա Գողգոթայի վերապրումն ունի այժմ։ Եվ դա նա պետք է վերծանի։ Այդ պատկերը նա պետք է վեր­ծանի։ Այդտեղ նա պետք է հարությունն իրագործի, քանզի դա նախապատկերն է (Urbild)։ Ընդհանրա­պես, շատ բան առեղծվածային է, այսինքն՝ որ մարդ պետք է տրվի պատկերների, ձևերի և կերպարների։ Դրանք ամենուր են, այդ առեղծվածները։ Ո՞վ գիտի՝ տակավին ի՞նչ է զառ-մանուշակը (Steinmütterchen, анютины глазки)»։

Ունկնդիրներից մեկը հարցնում է, թե ինչպես է Բոյսը վերաբերվում սխալվելու հնարավորությանը։

Բոյս.

«Բնականաբար սխալը միշտ հնարավոր է, դա պարզ է։ Բայց մենք մարդ ենք ոչ միայն սխալվելու մեր հնա­րավորությամբ։ ՉԷ՞ որ մենք մարդկության մի մասն ենք։ Եվ ես կարծում եմ, որ այդ մարդկությունը շատ բարձր է զարգացած իր դատողունակության առու­մով, եթե նա մեկ անգամ լուրջ սկիզբ դնի դրանով և չթուլացնի այն՝ դատելու հետևողական, տրամաբա­նական ընթացքում, եթե նա երբևէ սկսի։ Ես կարծում եմ, եթե նա երբևէ սկսի դրանով, կարող է շատ մեծ հաջողություն ունենալ Սովետական Միությունում և ողջ համակարգը տապալել։ Ես այն կարծիքին չեմ, թե Սովետական Միությունում, այսինքն՝ ռուս ժո­ղովրդի մեջ կամ այդ զորեղ տափաստանային պե­տության ժողովուրդների մեջ դրանով ոչ մի հաջո­ղության չէին հասնի։ Կարծում եմ, որ պատկե­րացումների անընդհատ ու մշտական արտադրու­թյան մեջ մարդիկ դա շատ արագ կճանաչեն։ Դա նրանք գիտեն, ըստ էության, արդեն այսօր։ Ուղղակի ինքնախաբեությամբ են զբաղված։ Եվ մեզ են սպասում։ Այսպիսին է մեղադրանքը։ Այսինքն՝ պետք չէ մշտապես վախենալ ռուսներից։ Վերջին հարցը, որ ծառացած է մարդու առջև, իրականում հետևյալն է՝ մի՞թե այդքան կարևոր է, որ այստեղ Բոդենզեեում (Bodensee) բոդենզեեցիներ են ապրում։ Այստեղ նույն հաջողությամբ կարող էին նաև ռուսներ ապրել։ Իսկ Բոդենզեեի ժողովուրդը թերևս կարող էր նաև Մոսկվայում լինել։ Արդյո՞ք միևնույնը չէ՝ այստեղով ռուսնե՞րն են քայլում, թե՞ ամերիկա­ցիները։ Առհասարակ ինտենսիվ մի հնարավորու­թյուն չէ՞ր լինի արդյոք, եթե այստեղի բոլոր քայ­լողները ռուսներ լինեին։ Որ մեկ անգամ զրույցի բռնվես նրանց հետ»։

Ծափահարություն, ծիծաղ։

Որպես բանվոր ներկայացած ունկնդիրներից մեկը չի վստահում Կենտրոնական Եվրոպայի ուժերին, որովհետև այստեղից արդեն իսկ շատ մեծ չարիք է ելել ինչպես կապիտալիզմը, այնպես էլ կոմունիզմը։ Նա ցանկանում է լսեի արդյո՞ք Բոյսը հավատում է Գերմանիայի նոր առաջնորդության դերին։

Բոյս.

«Ոչ, այդ մասին ես չե՛մ էլ խոսել։ Բայց երևի թե հա­վատում եմ շվեյցարական առաջնորդությանը»։ Բուռն ծիծաղ։ «Այո, Շվեյցարիան թերևս կոնֆեդե­րացիայի հրաշալի գաղափար ուներ։ Բայց ու՞ր է այն մնացել։ Գոնե ձեզ կոնֆեդերանտ համարեք»։

 

Ունկնդիրներից մեկը չի հավատում, որ մարդն ինքնին զարգացել է վերջին 200 տարիների ընթաց­քում՝ տեխնիկական ձեռքբերումների հասնելով հանդերձ։

Բոյս.

«Իսկ ես հավատում եմ դրան։ ճշգրիտ հարաբե­րություններով մտածելու անհրաժեշտությամբ մարդկային մտածողությունը մեծ բան է դարձել։ Իհարկե ոչ նյութական հիմքի վրա։ Այդտեղ ամեն ինչ աղտոտվել է։ Բայց ոգեղեն հիմքի վրա ինչ-որ բան ձեռք է բերվել։ Անհրաժեշտ է ավելացնել միայն, թե ինչն է այս դարաշրջանի ընթացքում միանգամայն անտեսվել, մարդը տեխնոլոգիական բաների մեջ իր տրամաբանական մտածողության առումով անվերջ հեռու է զարգացել, սակայն սոցիալականում նա միանգամայն անշնորհք է մնացել։ Այդ թերհարաբերակցությունը պետք է հարթեցվի։ Այդ ուղ­ղությամբ պետք է, ուրեմն, կամրջվի, ընդլայնվի, բաց թողածը ետ բերվի։ Բայց դա մարդկային գիտակ­ցության հարց է, և ամենևին էլ հեշտ բան չէ մարդու գիտակցության մեջ դա հստակեցնելը։ Մեկը կյանքի բերումով դա հասկանում է ավելի շուտ, մյուսը՝ ավելի ուշ։ Բայց բանն էլ հենց այն է, որ մենք բոլորս դա հնարավորին չափ շուտ հասկանանք։ Դրա համար անհրաժեշտ է այսպիսի կենտրոնա-եվրոպական ֆորումի առկայությունը։ Վերջապես այսպի­սի կենտրոնա-եվրոպական ֆորումը սկզբունքորեն պետք է ունակ լինի նաև օրերից մի օր ազատ ար­տաքին քաղաքականության վարչություն աշխա­տեցնելու, այսինքն՝ ասելու՝ կուսակցությունների արածն այլևս չի կարող մեզ համար պարտադիր լինել։ Արտադրանքի շատ ավելի հետաքրքիր հաս­կացության հիման վրա մենք հավանաբար շատ ձգո­ղական ներգործություն կունենանք այն մարդկանց վրա, որոնք մեծ ազդեցություն ունեն արևելքում և արևմուտքում, հյուսիսում և հարավում։ Մենք նրանց հավանաբար կկարողանանք մի սեղանի շուրջ հա­վաքել։ Ըստ իրադրության, մենք հարկադրված կլի­նենք նաև ստվերային կաբինետ կազմել։ Սրանք հնարավորություններ են, որոնք կարող են ծնվել դրանից։ Ստվերային կաբինետով այսօր հավանա­բար հնարավոր լինի շատ ավելի հեռու գնալ, քան ակնթարթային դիրքով պառլամենտներում»։

Ունկնդիրներից մեկը հարցնում է այն արտադրանքի ձևերի մասին, որոնց մեջ կարող է ներմուծվել մարդ­կային ստեղծարարությունը։

Բոյս.

«Այո, այստեղ դա դեռ բացակայում է։ Պետք էր շատ ճշգրիտ ընդգծել, թե ինչպես է կապիտալը՝ մարդ­կային ընդունակությունն իր արտադրանքով, դրված աշխատանքի դաշտում, այսինքն՝ ինչն է այնտեղ անհրաժեշտ դառնում դրամական առումով։ Եթե այդ դրամը ճանաչված է որպես խաղաղության խառ­նակիչ տնտեսական կյանքում և իրավունքների վրա ներազդող աղբյուր իրավական բոլոր պրոցեսնե­րում, ապա կգան ժողովրդավարական վարկային մի համակարգի։ Դա հասկանալի չի դառնա, եթե որևէ սեմինարում նորից ու նորից չքննարկվի։ Ես սոսկ հասկացությունն եմ տալիս։ Հետո գործ կունենանք ձեռնարկումների հետ, որոնք ազատ են, որոնցում մարդկային ստեղծարարությունը հիմնական բանն է։ Քանզի հենց դրանից է ծագում արվեստի ստեղծագործությունը։ Իսկ մենք վերջապես մեր արտադրան­քից արվեստունակություն (Kunstfähigkeit) ենք պա­հանջում։ Մենք գիտենք, որ այսօր տնտեսական այս համակարգի շարժառիթը շահույթից է ելնում և ներդրված կապիտալի շահութաբերության մասին ենք մտածում, և միայն այդ մասին մտածում, արտա­դրանքի 90% աղբ է։ Եթե մենք մի փոքր արթուն աչքերով ենք փողոցներով քայլում և ցուցափեղկերը դիտում, նկատում ենք, որ ողջ արտադրանքի 90%-ի կարիքը մենք չունենք, և դրանք նույնիսկ վնա­սակար են մեզ համար։ Դա է արտադրվում այսօր։ Այլ կերպ կլիներ, եթե դրամի ու կապիտալի հասկա­ցությունը նախ ժամանակին բնորոշ մակարդակով մտածվեր, այնուհետև բավականաչափ մեծ թվով մարդկանց կողմից ներմուծվեր՝ դառնալով մարդ­կային հանրության բաղադրիչն ու կարգադրիչը։

Ես կարծում եմ, որ պետք է ավարտեմ այժմ և սրտանց շնորհակալ եմ ձեր ունկնդրության համար և, ես դա զգացի, ձեր մասնակցության համար այն բանին, ինչը ես փորձեցի ներկայացնել։ Սրտանց շնորհակալ եմ»։

Ծափահարություններ։

 

 

Գերմաներենից թարգմանությունը՝ Արա Գուրզադյանի

Joseph Beuys. “Aktive Neutralität”

Free International University