1/4/2002

Գաղափարների մասին ընդհանրապես

(«Զուտ բանականության քննադատություն», Տրանսցենդենտալ դիալեկտիկա, բաժին առաջին

 

Չնայած մեր լեզվի անսպառ հարստությանը՝ խոր­հող մարդը հաճախ դժվարանում է գտնել մի տեր­մին, որը լրիվ կհամապատասխանի իր հասկացու­թյանը, և այդ բացի հետևանքով հիշյալ տերմինը անհասկանալի է մնում թե՛ իր և թե՛ այլոց համար։ Նոր բառեր հորինել նշանակում է լեզվի մեջ հավակնել օրենսդրի պաշտոնին, ինչը հազվադեպ է հաջողվում, և նախքան այդ ծայրահեղ միջոցին դիմելը խոհեմ կլիներ ուսումնասիրել մեռած և գիտական լեզուն՝ տեսնելու համար, չկա արդյոք նրանում այդպիսի հասկացություն, իր համապատասխան տերմինով, և նույնիսկ եթե նշված հաս­կացության գործածությունը իր ստեղծողի անխորաթափանցության մեղքով կասկածելի թվար, այդու­հանդերձ ավելի լավ կլիներ ամրագրել դրա հիմնական նշանակությունը (նույնիսկ եթե անորոշ մնար՝ օգտագործվում է այն հենց այդ իմաստով, թե ոչ), քան վնաս հասցնել գործին՝ անհասկանալի դարձնելով այն։

Ահա ինչու, եթե որևէ հասկացության համար կա միայն մեկ բառ, որը լրիվ համապատասխանում է նշված հասկացության նշանակությանը, որի տարբե­րակումը մյուս մոտ կանգնած հասկացություններից շատ կարևոր է, խոհեմ կլիներ թույլ չտալ շռայլություն և հանուն բազմազանության գործածել այն որպես ուրիշ բառերի հոմանիշ, այլ բա­րեխղճորեն պահպանել վերջինիս յուրահատուկ նշանակությունը, հակառակ դեպքում կարող է պա­տահել այնպես, որ այդ տերմինը դուրս կընկնի հատուկ ուշադրությունից, կկորսվի շատ տարբեր նշանակություն ունեցող արտահայտությունների կույտում և այդպիսով կկորսվի նաև միտքը, որը կարող է պահպանել միայն այդ տերմինը։

Պլատոնը օգտվում էր գաղափար տերմինից այն­պես, որ ըստ երևույթին դրա տակ հասկանում էր մի բան, որը ոչ միայն հնարավոր չէ փոխառել զգա­ցումներից, քանզի փորձում գաղափարներին համընկնող ոչինչ չկա, այլ նաև մի բան, որը գերա­զանցում է դատողության հասկացությունները, որոնց հետ գործ ուներ Արիստոտելը։ Պլատոնի մոտ գաղափարները հենց իրենց՝ իրերի նախատիպերն են և ոչ ընդամենը հնարավոր փորձի բանալի, ինչպես կատեգորիաները։ Նրա կարծիքով գաղափարները արտազեղվում են գերագույն բա­նականությունից և այդտեղից մարդկային բանա­կանության բաժին դառնում, սակայն մարդկային բանականությունն այժմ չի գտնվում իր նախնական վիճակում և պետք է ջանքերի գնով, շնորհիվ հիշողության (որը կոչվում է փիլիսոփայություն) վերակենդանացնի իր հին, արդեն բավական խամրած գաղափարները։ Ես մտադիր չեմ այստեղ գրական հետազոտություն անցկացնել՝ պարզելու համար այն իմաստը, որը գաղափար տերմինին էր հատկացնում այդ մեծ փիլիսոփան։ Նշեմ միայն, որ հաճախ, ինչպես սովորական խոսակցության մեջ, այնպես էլ գրվածքներում, համեմատելով մտքերը, որոնք հեղինակը արտահայտում է իր առարկայի մասին, մենք ավելի լավ ենք հասկանում նրան, քան ինքը, եթե վերջինս անհրաժեշտ չափով չի որո­շարկել իր հասկացությունը և դրա հետևանքով խոսում կամ մտածում է սեփական դիտավորու­թյունների դեմ։

Պլատոնը շատ լավ նկատել էր, որ մեր ճանաչողունակությունը շատ ավելի բարձր պահանջմունք ունի, քան ընդամենը երևույթերն ըստ սինթետիկ միասնության հոդավորել, որպեսզի նրանցից վեր­ծանի փորձը։ Նա նկատել էր, որ մեր բանականու­թյունը բնական կերպով սլանում է դեպի այն իմացությունները, որոնք շատ հեռու են անցնում փորձի սահմաններից, այնպես, որ վերջինիս առաջարկած ոչ մի առարկա չի կարող երբևէ համընկնել այդ իմացությունների հետ, բայց այնուամենայնիվ այդպիսի իմացությունները ամենևին էլ զուրկ չեն ռեալությունից և ցնորքներ չեն։

Իր գաղափարները Պլատոնը գտնում էր գերա­զանցապես այն ամենի մեջ, ինչը պրակտիկ է*, այսինքն՝ հիմնվում է ազատության վրա, որն իր հերթին ենթարկված է իմացություններին, որոնք բանականության յուրահատուկ արգասիքն են։

Փորձից քաղել առաքինության հասկացությունը կամ իմացության աղբյուրի նմուշ համարել (ինչպես դա իրականում արեցին շատերը) այն, ինչը լավագույն դեպքում կարող է ծառայել սոսկ իբրև անկատար օրինակ, նշանակում է առաքինությունը դարձնել ժամանակի և հանգամանքների մեջ փոփոխվող, ոչ մի օրենքի չենթարկվող երկիմաստ անհեթեթություն։ Մինչդեռ յուրաքանչյուր ոք գիտի, որ երբ իրեն ինչ-որ մեկին ներկայացնում են իբրև առաքինության նմուշի, ապա ճշմարիտ բնօրինակը, որի հետ նա համեմատում է այդ կարծեցյալ նմուշը և ըստ որի միայն գնահատում, նա ունի լոկ սեփական գլխում։ Հենց այդ բնօրինակն է առաքինության գա­ղափարը, որի վերաբերությամբ փորձի բոլոր հնա­րավոր առարկաները, թեև ծառայում են իբրև օրինակներ (ապացույցներ այն բանի, որ բանականու­թյան հասկացությունների պահանջները որոշ չա­փով իրագործելի են), բայց ոչ իբրև նախատիպեր։ Այն, որ մարդը երբեք չի գործի առաքինության գա­ղափարի մեջ բովանդակվածին ադեկվատ, դեռ չի նշանակում, որ այդ գաղափարը պատրանք է։ Իսկապես, բարոյական արժանիքի կամ անարժա­նության մասին ամեն դատողություն հնարավոր է միայն այդ գաղափարի շնորհիվ, այսինքն՝ շնորհիվ այն բանի, որ այդ գաղափարը անհրաժեշտաբար ընկած է բարոյական կատարելությանը ամեն մո­տեցման հիմքում, որքան էլ հեռու պահեն մեզ դրանից մարդկային բնության մեջ եղած խոչըն­դոտները, որոնց աստիճանը անհնար է որոշել։ Պլատոնյան պետությունը դարձել է ասացվածք, որպես ակնառու օրինակ այն անրջային կարո­ղության, որը կարող է տեղ գտնել միայն անգործ մտածողի ուղեղում, և Բրուկերը զավեշտական է համարում փիլիսոփայի այն պնդումը, իբր տիրա­կալը երբեք չի կարող կառավարել, եթե հաղորդա­կից չէ գաղափարներին։ Բայց լավ կլիներ, առավել հետամուտ լինել այս մտքին և նոր ջանքերի գնով լույս հանել վերջինս (այնտեղ, որտեղ այդ հրաշալի այրը մեզ թողել է առանց օգնության), փոխարեն մի կողմ նետելու այն որպես անպետք բան՝ դիմելով թշվառ ու վնասաբեր պատճառաբանությանը, թե իբր այն անիրագործելի է։ Սահմանադրությունը, որը հիմնված է մարդկային մեծագույն ազատության վրա համաձայն օրենքների, որոնք այնպես են անում, որ յուրաքանչյուրի ազատությունը կարող է համատեղ լինել մյուսների ազատության հետ (խոսքը մեծագույն երջանկության մասին չէ, որով­հետև վերջինս արդեն ինքը պիտի առաջ գա), ամեն դեպքում անհրաժեշտ գաղափար է, որը պիտի հիմք հանդիսանա ոչ միայն պետական սահմանադրու­թյան, այլև բոլոր օրենքների համար, և այստեղ է, որ հարկ է նախապես վերացարկվել առկա խոչընդոտ­ներից, որոնք կարող են անխուսափելիորեն բխել ոչ այնքան մարդկային բնության, որքան օրենսդրու­թյան ընթացքում իսկական գաղափարների անտես­ման հետևանքով։ Իսկապես, փիլիսոփայի համար չկա ավելի վնասակար և անպատվաբեր մի բան, քան գռեհիկ հղումները կարծեցյալ հակասական փորձին, որն իբր թե բնավ էլ գոյություն չէր ունենա, եթե սահմանադիր հաստատությունները ճիշտ ժամանակին կազմակերպված լինեին ըստ գաղափար­ների և ոչ ըստ կոպիտ հասկացությունների, որոնք քաղված լինելով փորձից՝ ձախողեցին բոլոր բարի մտադրությունները։ Որքան ավելի համաձայնեցվե­ին օրենսդրությունն ու կառավարումը այս գաղա­փարի հետ, այնքան, անշուշտ, ավելի հազվադեպ կլինեին պատիժները, և միանգամայն խոհեմ է (ինչպես պնդում էր Պլատոնը), որ կատարյալ կար­գերի առկայությամբ դրանց կարիքն առհասարակ չէր լինի։ Թեպետ այդ կարգերը երբեք չեն գա, սակայն գաղափարը, որն իբրև նախատիպ առա­ջադրում է այդ maximum-ը, միանգամայն ճշմարիտ է՝ վերջինից օգտվելով մարդկանց օրինական սահ­մանադրությունը հնարավոր ամենաբարձր կատա­րելությանը միշտ ավելի մոտեցնելու համար։ Թե ինչպիսին կարող է լինել այն գերագույն աստիճանը, որին հասնելիս մարդկությունը ստիպված կլինի կանգ առնել և, այսինքն, որքան է մեծ անդունդը, որն անհրաժեշտաբար պահպանվում է գաղափարի և դրա իրագործման միջև, ոչ ոք չգիտի և չի կարող որոշել հենց այն պատճառով, որ միայն ազա­տությունը կարող է անցնել յուրաքանչյուր տրված սահման։

Սակայն միայն այստեղ, բարոյականության ոլոր­տում չէ, որ մարդկային բանականությունը իսկական պատճառականություն է ցուցաբերում, իսկ գաղա­փարները դառնում են գործող պատճառներ (վար­մունքների և առարկաների), բայց նույնիսկ բնության վերաբերյալ Պլատոնը իրավացիորեն նկատում է, որ այն ունի գաղափարներից ծագելու ակնհայտ ապա­ցույցներ։ Բույսը, կենդանին, տիեզերքի օրինաչափ համակարգվածությունը (հավանաբար նաև ողջ բնական աշխարհը) պարզ ցույց են տալիս, որ իրենք հնարավոր են միայն գաղափարների շնորհիվ։ Ու թեև ոչ մի արարած իր առանձին գոյության պայ­մաններով չի համընկնում իր տեսակի կատարելագույն գաղափարին (այնպես, ինչպես մարդը չի համընկնում մարդկության գաղափարի հետ, որը նա այդուհանդերձ կրում է իր հոգում որպես իր արարք­ների նախատիպ), այնուամենայնիվ այդ գաղափար ները առանձին և անփոփոխ լիովին որոշարկված են գերագույն բանականության մեջ՝ հանդիսանալով իրերի նախնական պատճառները, և միայն այդ իրե­րի կապի ամբողջությունն է աշխարհում, որ հա­մարժեք է գաղափարին։ Եթե մի կողմ դնենք Պլա­տոնի շարադրման մեջ եղած չափազանցումները, ապա այդ փիլիսոփայի ոգու թռիչքը, որ աշխարհա­կարգի մեջ առկա ֆիզիկականից վեր է խոյանում դեպի այդ աշխարհի արխիւոեկւոոնիկ կապն ըստ նպատակների, այսինքն՝ ըստ գաղափարների, մի ճիգ է, որն արժանի է հարգանքի և ընդօրինակման, իսկ ինչ վերաբերում է բարոյականության, սահմա­նադրության և կրոնի սկզբունքներին, որտեղ միայն գաղափարներն են (բարու) նախ և առաջ հնարավոր դարձնում փորձը, թեպետ երբեք չեն կարող լիովին արտահայտված լինել նրանում, ապա այստեղ Պլա­տոնն ունի միանգամայն յուրահատուկ մի ծառա­յություն, որը չի ընդունվում լոկ այն պատճառով, որ դա գնահատում են համաձայն հենց այն կանոնների, որոնց ուժը, իբրև սկզբունքների, պիտի և մերժեր փորձը։ Չէ՞ որ բնության առնչությամբ հենց փորձն է մեզ կանոններ ընձեռում և ճշմարտության աղբյուր հանդիսանում, սակայն ինչ վերաբերում է բարոյա­կան օրենքներին, ապա փորձը (ցավոք) երևություն ծնողն է, և բոլորովին անընդունելի կլիներ ինչ րրետք է անեմ ՜ի համար նախատեսված օրեն­քը փոխառել ինչ է արվում-ից։

Բոլոր այս կշռադատումների փոխարեն, որոնց պատշաճ զարգացումն է իրականում փիլիսոփա­յության ճշմարիտ արժանիքը, մենք այժմ կզբաղ­վենք ոչ այնքան փայլուն, բայց և ոչ այնքան անօ­գուտ մի գործով, հող կհարթենք ու կամրացնենք բարոյականության այդ փառահեղ շինության համար, որովհետև գանձեր գտնելու հույսով տար­ված բանականությունը ամենուր թողել է խլուրդի փոսեր և սողանցքեր, որոնք սպառնում են այդ կառույցի ամրությանը։ Մեր պարտքն է այդպիսով լավ գիտենալ զուտ բանականության տրանսցեն­դենտալ կիրառությունը, դրա սկզբունքներն ու գաղափարները, որպեսզի պատշաճ ձևով որոշենք վերջինիս ազդեցությունն ու արժեքը։ Բայց նախքան սույն ներածությունն ավարտելը ես խնդրում եմ նրանց, ովքեր իրենց սրտերում սեր են տածում փիլիսոփայության հանդեպ (իսկ այդպիսիք ավելի շատ են խոսքով, քան գործով), որ եթե իրենք համոզիչ գտնեն այս և հետագա կշռադատումները, ապա թող պաշտպան կանգնեն գաղափար տերմինի նախնական նշանակությանը, որպեսզի այն չկորչի այլևս ուրիշ տերմինների մեջ, որոնցով սովորաբար առանց կարգ ու կանոն հաշվի առնելու նշանակում են պատկերացման բազմապիսի եղանակները և վնաս հասցնում գիտությանը։ Չէ՞ որ քիչ չեն անվանումները, որոնք լիովին համապատասխա­նում են պատկերացման յուրաքանչյուր եղանակին, այնպես որ կարիք չկա խուժելու մյուսների տիրույթը։ Ահա դրանց աստիճանավորումը։ Սեռը ընդհանրապես պատկերացում է (representatio)։ Դրան ենթարկվում է գիտակցությամբ ուղ­ղորդված պատկերացումը (perceptio)։ Պեր­ցեպցիան, որը վերաբերում է բացառապես սուբյեկտին, իբրև նրա վիճակի ձևափոխություն, զգայություն է (sensatio). օբյեկտիվ պերցեպցիան ճանաչողությունն է (cognito)։ Այս վերջինը կա՛մ հայեցողություն է, կա՛մ էլ հասկացություն (intuitus vel conceptus)։ Հայեցողությունը առարկային է վերաբերում անմի­ջականորեն և միշտ եզակի է, իսկ հասկացությունը առարկային վերաբերում է միջնորդավորված, շնորհիվ հատկանիշի, որը կարող է բազում իրերի համար ընդհանուր լինել։ Հասկացությունը լինում է կամ էմպիրիկ, կամ զուտ. զուտ հայեցո­ղությունը, քանի որ այն սկիզբ է առնում բացա­ռապես դատողության (և ոչ զգայականության զուտ պատկերի) մեջ, կոչվում է notio։ Հասկացությունը, որը կազմված է notiones-ից և դուրս է անցնում հնարավոր փորձի սահմաններից, գաղափար է, կամ բանականության հասկացություն։ Նրա համար, ով սովոր է այսպիսի տարբերակմանը, անհանդուրժելի է, երբ կարմիր գույնի պատկերացումը կոչում են գաղափար։ Դա չի կարելի կոչել նույնիսկ notio (դատողականության հասկացություն)։

 

 *              Նա, իհարկե, իր հասկացությունները տարածում էր նաև սպեկուլյատիվ իմացությունների վրա, միայն եթե դրանք զուտ էին և տրված էին 3 թհօհ, և նույնիսկ մաթեմատիկայի վրա, թեպետ այս վերջինն իր առարկան ունի ոչ այլ կերպ, քան հնարավոր փորձում։ Այս հարցում ես չեմ կարող լինել նրա հետևորդը, ինչպես նաև չեմ կարող հետևել գաղափարների միստիկական դեդուկցիային և չափազանցություններին, որոնց շնորհիվ նա անձնավորեց գաղափարները, թեև այն վեհ լեզուն, որից նա օգտվում էր, միանգամայն ընդունակ էր ավելի մեղմ և իրերի բնության ավելի պատշաճ շարադրմանը։

 

Գերմաներենից թարգմանությունը Սերգեյ Ստեփանյանի