1/4/2002

Անանուն գրիչ

 

618-րդ ձեռագիրը (մութ, իսկ դրսից լուսաշող ու մամռոտ այրեր, փշեր, կապտաբիլ մի անծանոթ ու փոքր ծաղիկ, մողեսներ, մորեխներ, տատասկներ) արտագրելիս դու արթնացար, ձեռքդ դեռ շարժվում էր թևաբեկ թռչնի նվաղկոտ սարսուռներով, բայց բառերն այլևս չէին ծաղկում շուրթերիդ վրա (դառնահամը թմրած ու գոլ ջրի հետ կլլելով զգացիր, որ դա վերջն է և կամ թե վերջինը, այսինքն՝ 618-ը, 13-ը 19-ի վրա մագաղաթյա աստիճանաբար խունա­ցող մի թերթ), եթե երբևէ գրելու լինեն «կյանքն ու գործը», ախ այդ շեղբով թրատված միաձույլ բառա­կապակցությունը, որ պրկում է երիկամունքդ կամ մարմնիդ այլ մի մաս, եղինջով դաղելու պես, հոգ չէ...

Ձեռքը դեռ շարժվում էր.

«Ավաղ, ճրագ չեմ գտնում, որ գրեմ, ձմեռ և մութ է, այսօր եղավ մի փոքր լույս։

Ավաղ և եղուկ ինձ, թե որքան է տառապանքս.

Ձմեռ է և մութ, կատարյալ չարը թափեց թանաքը, և ինձ խավար եղավ»։

Արծաթակազմ, նկարակերտ, մարգարիտներով ըն­դելուզված, դաստառակներով պատված և զարդա­հյուս բեհեզե շապիկների մեջ դրված գրքեր։

Ձեռքդ դեռ շարժվում էր, երբ ճմլկոտելով աչքերս տրորեցի, պրկվեցի (տանջալիորեն փորձելով այս հազարամյա համասփյուռ քնից արթնություն քամել) ու ակնդետ նայեցի վիրավոր թռչնի նվաղկոտ սար­սուռներով ուրվառկախ ձեռքիդ...

Իսկ քիչ անց դոնդողանման հորանջոցի միջից արթ­նացավ նորակառույց շենքի 9-րդ հարկի բնակիչ ճաղատ ու գնդլիկ պրոֆեսոր Հովսեփ Պառնասյանը, ում ներքնազգեստն անգամ անվանատառերով էր, որպեսզի մի օր հանկարծ ինքն իրեն չկորցնի, բացեց (ծիծաղելիորեն հանդիսակենտրոնացած ու հողակիպ հայացքով) 618-րդ թղթապանակը, որտեղ գրիչներին նվիրված իր գրառումներն էին, և սկսեց բարձրաձայն ընթերցել՝ կապտականաչամոխրավուն նորակառույցների, բեռնատարների, արտաթո­րանքի, պաստառների, ընտրությունների վայնասունի, առնետների, դեպուտատների, սեղանիկների, զորակոչի, հաշմանդամների բժժանքի, հմայիլների, շնչահավատների, շների ու ալարկոտ-անգույն կատուների խառնիճաղանճ ժխորի միջից լսվում էին միայն ածականները, «վաստակաշատ, քրտնաջան անդուլ, անգնահատելի, ազգանվեր, ազգապահ­պան, ազգաշեն...»։

Այս ամենին եթե հավելենք միջնադարյան գրիչների կամ անանուն գրչի մի քանի ինքնապարսավ, ամե­նակուլ փոշու մեջ դժգունած մակդիր՝ «անհմուտ, ապիկար, եղկելի, թերավարժ, անարվեստ, ազա­զուն, ծույլ, մատենադեդև, չքին, սխալագիր, սուտա­նուն, փծուն և այլն», ստանում ենք 70-ամյա Հովսեփ Պառնասյանի լիակատար կենսագրությունը, որպես պարզունակ ու խառնափնթոր թվաբանական խնդրի հանրահաշիվ։

Իսկ ձեռքդ վիրավոր թռչնի նվաղկոտ սարսուռներով դեռ տարուբերվում էր միջոցի ու եղկածուփ ստվե­րայնության մեջ, և չորցած սինամահավքի փետուրը արջնամառ մթության մեջ կայծոռիկի պես մի տեղ պեծկլտում էր. «Իղձցք բաղձացեալքն ցանկալեացն զկամս նաւելոցն ի նաւահանգիստն հասուցանել խնդութիւն է խաղաղութեամբ», այսինքն թե. «Նա­վարկողների բուռն ու բաղձալի իղձն է խաղա­ղությամբ հասնել նավահանգիստ»։

Մոռացանք ասել, որ հենց այդ լուսաշող այգաբա­ցին, երբ ծեր պրոֆեսորն ընդմիջեց իր հուզաթաթավ ընթերցանությունը և բառերը օսլայած սպիտակե­ղենի նման օտար և անհաղորդ դեռ թրթռում էին ժանգոտ ձայնալարերի վրա, նրա 70-ամյա հոբե­լյանն էր, իսկ նա դեռ չգիտեր էլ, որ արդեն ակադե­միկոս է, և իրեն անանուն գրիչ էր զգում և հուզմուն­քից քիչ էր մնում սիրտ պայթեր՝ այս ազգադավ, ազգուրաց և ազգամոռ ժողովրդի համար...

Հովսեփ Պառնասյանը մեկն էր նրանցից, ում կյան­քում, բացի ծննդյան օրից, ոչ մի անակնկալ չէր եղել և ում գոյությունը մեր ժպիտն էր համայն աշխարհին և ում ապրած օրերն ու վաստակը կարելի էր գրավ դնել Ազգային բանկում և հետո դեռ երկար սիգապանծ ու անհոգ ապրել։ Քառասուն գրքի (կներեք՝ տպված) հեղինակ և դեռ ինչքան անտիպ, վկա՝ գրիչներին նվիրված 618-րդ թղթապանակը, որն այժմ հուզմուն­քից դողդողացող ձեռքերով թերթում էր բազկաթոռին թիկնած («գրիչ» ասելով մենք այժմ հասկանում ենք ծայրը կամ գրչակոթը ծայրի հետ միասին, իսկ հնում «գրիչ» ասելով հասկանում էին այն անձնավորությունը, որը գրում, ընդօրինակում էր ձեռագրերը)։

Կարծում եմ, ես չէ, որ պետք է թվեմ պրոֆեսոր (արդեն ակադեմիկոս) Պառնասյանի անուրանալի արժանիքները, քանի որ դրանով մեծ վիրավորանք հասցրած կլինեմ ահա աստիճաններով հևասպառ բարձրացող՝ մշակութային տեղեկատվության լրագրուհի Ադելաիդա Մանուկյանին՝ հայոց բարոյակա­նության Մորզեի այբուբենին։

Ակադեմիայում՝ գիտության այդ վեհաշուք կաճառում, իրարանցում էր՝ պատրաստվում էին Հովսեփ Պառ­նասյանի 70-ամյա շնորհանդեսին, խոհարարներ, բանասերներ, հավաքարարուհիներ, վիմագիրներ, մատենագիրներ, բանվորներ, 160 «քեռիներից» 17-ը, պատմաբաններ, դեպուտատներ, բանաստեղծներ ի«նվել էին մեկտեղ և սպասում էին... Իսկ Ակադեմիան (որի մասին 20-ականներին անհայտ, սակայն ոչ անանուն գրիչներից մեկը գրում էր. «Պարսիկների ահարկու գրոհների դեմ Հելլադան պարզեց իր Պղատոնյան Ակադեմոսը։ Սանձեց հելլենական հոգու կատաղած ձին, ալիքների վրա ձեթ ածեց ու կյանքի վրա ցոլացրեց իդեաների արևային հմայքը, ով չի իմանում, որ Պղատոնի ամեն մի նախադասության տակ, չնայած սոկրատյան սրած դանակին, ալեկոծվում էր էլևսինյան խորհուրդների անհանգիստ ոգին։ Այն ոգին, որ Ալեքսանդրյան շրջանում, Փիլոնի դպրոցի հետ, հորդում է անզուսպ գետի նման ու նոր իմացականության տակ հոգեղինության անտառներ հրդեհում») այժմ լռանիստ ու ծանրակշիռ, քաղաքա­ցիական քամահրանքով ու անտարբերությամբ հայում էր աղբարկղերի մեջ խրված խորշոմած, սովալլուկ պառավներին, շներին, կատուներին, առնետներին, ընտրարշավի տանկերին, բետոնապատ ծաղիկներին կամ ծաղկապատ բետոններին (ազգային գրաֆֆիտիի դպրոցը), սեղանիկներին և էլ ուր աչքը կտրեր։

Իսկ ձեռքը դեռ շարժվում էր...

Ահա՛ նայիր ու տես, վիշապն այլևս սարսափազդու քանզի դու վերագտել ես հայացքիդ ուժը, դու հասկանում ես սինամահավքի լեզուն, դու գիտես ունկնդրել տերևների շրշյունը, և ջրվեժն այլևս հոսում է քո մեջ, և քո միջի ձուկ-լռությունն անխոնջ խայտում է հոսանքն ի վեր, և անտառի մենանոցի խաչքարը ժպտում է քեզ՝ ինքնամփոփ և արևառ ճգնակյացի նման, և արմտիք ուտող անապատականների ես հանդիպում, վերծանում ես անանուն գրչի՝ սյունագիր, կետագիր, գրակետագիր, օղակետագիր, գավազանագիր, թվանշանագիր, ճիրանագիր, փոխարինագիր, գումարգիր, եռագիր, աղվանագիր, շրջագիր, վանկագիր, հունագիր, թալիսմանագիր և մնացյալ ամենայն ծածկագրերը, հետո մի տեղ պառկում ու երազ ես տեսնում, որ ձեռքը շարժվում է...

Իսկ Ակադեմիայի նիստերի գաղտնի սյունազարդ դահլիճում կամ ավելի ճիշտ՝ գաղտնի նիստերի սյունազարդ դահլիճում շնորհանդեսն արդեն սկսվել էր։ Պատերին Հովսեփ Պառնասյանի «վարք սրբոցը»՝ մանկությունից մինչև ձեռագրերի վրա կքած ծերունազարդ հոբելյարը։ Հետո մանկության ընկեր, ակադեմիկոս-վիրաբույժ՝ 618 վիրահատության «հեղինակ» (որոնցից 18-ը՝ հաջող) Վռամ Աթարբեկյանի բացման խոսքը։ Հետո «պառնասական» բանաստեղծ Տիրան Ներթափանցյանի «Հևընծայում» պոեմը։ Եվ այդպես շարունակ...

Հետո արդեն՝ Եզնիկ Կողբացի փողոցի «Եղծ աղանդոց» ռեստորանում, որի ճակատին, չգիտես ինչու, դաջված էին Եղիշեի նշանավոր խոսքերը, Պառ­նասյանին նվիրված գինեձոնն ու խրախը։ Ումպ-ումպ ըմպած կոնյակը և նռան գինին, մանկու­թյան ընկերը, ակադեմիկոսի կոչումը, «տիկնայք փափկասուն Հայոց աշխարհի», գործընկերների անատամ ժպիտը, վաղամեռիկ կինը ... ամեն ինչ խառնվել էր իրար։

Իսկ քիչ գինովցած և շառագունած այտերով, ակնո­ցը քթածայրին՝ գիտական աթեիզմի, այժմ աստվա­ծաբանության դոկտոր և կրոնի պատմության դասա­խոս Ներսես Աստվածատրյանին թևանցուկ Ադելաիդա Մանուկյանը պատի տակ կեցած ազգային տարազով նվագախմբի տխրամած երաժշտության ներքո հարցազրույց էր վարում.

-Պարոն Պառնասյան, իսկ ի՞նչ կասեիք մեր երիտասարդության մասին։

-Կկամենայի, որ այն լինի առավել ժուժկալ, հա­մեստ, խոհուն, զուսպ և ամբողջովին ծառայի ազ­գային գաղափարախոսությանը (ծափահարություն­ներ, հիացական բացականչություններ, գրկախառ­նումներ, կենացներ և այլն)։

Ակնոցի տակից պեծկլտացող հիացիկ հայացքը և հաջորդ հարցը.

-Իսկ ի՞նչ նվեր եք պատրաստում հայ ընթերցողին։

-Այժմ տպագրության եմ պատրաստում անանուն գրիչներին նվիրված իմ ստվարածավալ աշխատու­թյունը, որը բազում անքուն գիշերներ և աչքի լույս է խլել ինձանից, չէ՞ որ ինքս էլ մի անանուն գրիչ եմ։ Մութ, իսկ դրսից լուսաշող ու մամռոտ այրեր, փշեր, կապտաբիլ մի անծանոթ ու փոքր ծաղիկ, մողեսներ, մորեխներ, տատասկներ...

Երբ անանուն գրչի ամենակրտսեր աշակերտ պարմանի Ներսեսիկը մտավ ուսուցչի այրը, ձեռքն այլևս չէր շարժվում, խցի բոլոր անկյուններում կիսագոց, փակ, բաց՝ 167 ձեռագիր մատյաններ էին (ահա մի քանիսը՝ Մամբրե Վերածնողի ճառերը, Թեոդորոս Քռթենավորի ներբողները, Հովհան Ոսկեբերանի «Հովհաննու հայտնության մեկնությունը», Եփրեմ Խուրի Ասորու «Աղոթգիրքը», Թովմա Ակվինացու «Summa theologika»–ն...) և գրակալի վրա դրված 618-րդ անավարտ մատյանը՝ Դավիթ անա­նունի «Քերականությունը», որ պարմանի Ներսեսիկը պիտի ավարտեր՝ հեռու և անդնդախոր ձորից ջուր բերելով, արմտիք ուտելով, գարեհատ ու կորեկհաց կլլելով և լուսանցքում գրելով.

Կերայ զդառնիճն, զի ոչ էր լեղի,

քան զաղքատութիւն,

Շալակովս բարձի զաղն, զի ոչ էր ծանր,

քան զաղքատութիւն։

Հետո զարհուրիկ ու սքանչելի, մենավոր ու աստղա­լից գիշերները, չորցած սիզախոտերի մեջ խշրտացող օձերը, խարույկի միջից պեծկլտացող գայլի աչքերը, լուսանցազարդերը, առավոտյան ցողը, դպրեվանքի իր առաջին դասերը, կարդացված է «Սերմնացանի առակը» ըստ Մատթեոսի, երգված է «Որք զարդարեցին» շարականը, հետո տամուկ, բայց պայծառ անդորրն այս այրի, ուր տարիները խաղացկուն ու թելիկ-թելիկ անցան, ծածկագրերի միջով՝ վերառաքումը դեպի գմբեթը, անայլայլ թափանցիկությունը այս ամենը պսակազարդող երկնքի, մշկենի բույրը պատերի՝ խստամբեր այս տղեկների թավալգլոր հույզերն ու ձայնի նուրբ ծյուրանքը պարեգոտող, պատերի դրսում՝ բարկ և ուշագնաց ծաղիկները, կորյունները, նախշազարդերը, արքաները, խաչերը, խաչքարերը, աղոթք­ները, հետո նորեն ահա այս այրը, ձեռքը, որ դեռ շարժվում է՝ «Ի դէմս Հոգվւոյն Սրբոյ», իր աղոթքը՝ դամբանախույզ ծիածանումը այս գորշ քաղաքի գլխին, ուր ահա Վռամշապուհ արքայի պողոտան հատելով՝ Մաշտոց փողոցի «Արա Գեղեցիկ» կոմի­սիոնի կողքով անայլայլ, բայց օրորուն քայլքով բարձրանում էր Հովսեփ Պառնասյանը, «որպես քնքուշ մութի թև», տանկերի, գիշերային հիշոցների, կարգախոսների, «մայրության և գեղեցկության» միամսյակի, կոոպերատիվ «Վիշտ»–ի, չարիք դար­ձած լավ ծառա, բայց վատ տանուտեր հրդեհի, սար­դոստայնի հանգույն ողջ քաղաքը պատած աղբի և իր մեջ անվերջորեն քլթքլթացող փսխուքի միջով վերջապես հասավ իր նորակառույց բարձրահարկի 9-րդ հարկում տեղադրված համեստ կահավորված խուցը, հողաթափերը քստքստացնելով մանրաքայլ գնաց արտաքնոց, ապա բազմեց բազկաթոռին, մեղմիվ շոյեց իր 618-րդ թղթապանակը, դարձրեց էջը և սկսեց կարդալ. «Հայ մատենագրության ասպարե­զում գրագետ մարդկանց և ոչ մի խավ գուցե այնքան մեծ գրական վաստակ չունի, որքան հայ երախ­տավոր գրիչների խավը։

Պետք է ասել, որ գրիչները բացառիկ ակնածանք են ունեցել իրենց ուսուցիչների նկատմամբ, նրանք հարգալիր երախտագիտությամբ են հիշում իրենց դաստիարակներին, որպես «հոգևոր ծնողների»։ Հետո նա ծիծաղելիորեն հանդիսակենտրոնացած ու հողակիպ հայացքով փռվեց թախտին ու աներազ քնով ընկավ Մորփեոսի գիրկը։ Պատուհանը բաց էր մնացել, և անապաստան քամին լուսնալույսի միջով թերթում էր 618-րդ թղթապանակի էջերը, որի հավելվածում Անանուն գրչի պատճենահանված 618-րդ ձեռագիրն էր, և ահա էջերից մեկում՝ լուսանցքից դուրս, ուսուցչին կորցրած պարմանի Ներսեսիկի ոտանավորը.

Դեռ տղա եմ ես աշխարհի

Եւ սևացեալ մեղօք ի լի,

Ես եմ ի մէջ ծով աշխարհի,

Վախեմ սաստիկ քամի լինի՝

Զիս մէջ ծովուս կորուսանի։