1/4/2002

Երկնագույն տետր կամ Վարդան Անեցու օրագիրը

 

Երկար տարիներ ես փնտրում էի տունդարձի ճամփան, իսկ այժմ մոռացել եմ, որտեղից եմ եկել։

Չինական ասացվածք

 

 

Երկար ժամանակ փնտրում էի տետրս, որ կորցրել էի երազում և քանի որ գտնելու ոչ մի հնար չկար, չնայած թաքուն մի հույս ունեի (ոնց որ թե երկ­նագույն էր և օքրայագույն էջերով), գնեցի երկնագույն մի տետր (իհարկե ոչ օքրայագույն էջերով) և նինջս թոթափած սկսեցի գրել, որ ինքնին երազը գտնելու մի ապարդյուն ճիգ է. «տխրեցի և ուրախացա երկուսի մեջ պարուրված»։

Մոռացա ասել, որ կորցրածս վիպակ էր, և եթե մի քանի անգամ էլ կորցնեմ, թերևս վեպ դառնա, իսկ հիմա չգիտեմ թե ինչ եմ գրելու։

Եթե մի ամբողջ ազգ տեսավ երազում մի օր Վարդան Անեցուն և կորցրեց, և այն էլ քանի~ անգամ, ապա ես ինչպե՞ս գտնեմ իմ երկնագույն տետրը, որի մեջ այսօր ինչ կամենամ կգրեմ, քանզի արդեն կորցրել եմ:

Այգաբացին Գրիգոր տղայիս գրկած՝ հևիհև վազելով, քանի որ պարետային ժամ էր և ուշանում էինք՝ տանկերի միջով, զինվորների բթացած ու անտարբեր դեմքերի միջով, ուղեղիս մթագալար գինարբունքի և սարյակի երգի միջով, որն ասում էր ինձ մի ժամանակ.

Չշինեցի ես աշտարակ, զի բազմակի դարձնեմ

մեղքերս

Կամ ստանամ նմանապես պատուհասը

բանականներիդ՝

Մեկ շրթունքի և բարբառի բազմապիսի

բաժանումով։

Եկեղեցում քահանան մատը խմբավարի փայտիկի պես տկտկացնելով՝ մեռոնաբույրը սփռեց որդուս վրա՝ կնունքի բառերը ճարպոտ մսի պես ծամելով։

Հաջորդ լուսադեմին՝ երազում, մի երկա~ր ու անհամար ավտոբուսի մեջ, հետևում նստած մի կարճլիկ ու սևազգեստ մարդ՝ բարակիրան կնոջը թևանցուկ, խունացած պայուսակից լուռումունջ հանեց մկրատը, մի սպիտակ սավան վզովս գցեց և հանդիսադիր ու մեղրածոր ժպտալով սկսեց մազերս խուզել։ Երբ զարթնեցի, մազերս ու մորուսս կարճ կտրած էին, բայց երկնագույն տետրս չգտա, գիշերաթիթեռի թևերին մի քանի բառ շշնջացի, որ

պիտի հանգչեին ադամամութին ու տխրեցի, որ այլևս երազաբնակ չեմ։

Վահագնի ծնունդին ևս պարետային ժամ էր, կամ գուցե չէ, բայց փողոցները կալանված էին՝ մինչև Վարդանանց փակուղի։ Եվ լուսաբացին նորիցնոր տղայիս գրկած հևասպառ վազում էի եկեղեցի, ուր ինձ էր սպասում մի այլ, բայց միևնույն քահանան, այդպես ջրիմուռներն են կենում անշարժ ջրերում։

Եվ հիմա արդեն՝ ամառային տապից ճաքճքած աս­ֆալտի, ամերիկյան դեսպանատան և ոստիկանա­կան մեքենաների աչք կուրացնող լուսարձակների և կլոր ու հարթ կամ ավելի ճիշտ՝ դիմացից հարթ, կողքից կլոր դեմքերի, փոշու, գաղջ օդի և պապակ շուրթերիս միջից անլսելի արտաբերելով.

Մտավոր և հոգատար թելամատույց,

Եվ բոց փորձության՝

Վառված եղեգի և աչքերի մեջ.

Եվ ախտով ծերացած անծերանալի հոգուն՝ Մանուկ նորոգյալ,

Եվ թևերով արեգակի սլացյալ ի վեր։

Այսօր հասկացա, որ եթե շարունակեմ օրագիր գրել՝ երազի և երազում տեսածի միջև օրերը չեն զանազանվի։

Երեկ հանդիպեցի մանկությանս ընկերոջը և երբ բաժանվեցինք, մնացինք երկուսով՝ ես անցյալում և ես հիմա, և առավել քան մենակ։ ճանապարհին հանդիպեցի երեք ծանոթների, որոնցից ոչ մեկի անունը չհիշեցի, աղբարկղերում ուտելիք հայթայթող մի ազնվացեղ շան ու ճենապակու պես սառույցի վրա ընկնող մի պառվուկի, որին մեքենաբար օգնեցի ոտքի կանգնել և չհամարձակվեցի աչքերի մեջ նա­յել, բայց ում խամրած տրտմությունն ու գեղեցկու­թյունը տեսա ու ամաչեցի, մի մուրացիկ ծերունու, որը հոգնել էր մուրալուց ու պատին հենված քնել էր, մի կիսախելագարի, որը մայթեզրին դարսդարսված ապրանքների երկայնքով գնում-գալիս ու ձայնում էր՝ երկու հատ ձու՝ 1500 դրամ, խառը կանաչի՝ 800 դրամ, մի հատ ձուկ՝ 1000 դրամ, ձեր բոլորի մերը՝ 150 դրամ, մի դեպուտատի, ում դեմքը եթե Բոսխը տեսած լիներ, վրձինը ձեռքին կպապանձվեր, մի պայծառ մանկան մոր գրկում, որ հանկարծ ժպտաց՝ ժպիտ ամենքի և ոչ մեկի համար, որ չգիտես ինչու ինձ բաժին հասավ։

Տունդարձից հետո աչքերս տրորեցի, հողաթափերս հագա ու փլվեցի բազկաթոռին և ձեռքս երկարեցի առաջին իսկ պատահած գրքին, որը հայ գրին և գրչությանը վերաբերող մի ուսումնասիրություն էր, և թաքուն մի հույս ծագեց, թե գուցե այստեղ գտնեմ օքրայագույն էջերով երկնագույն տետրս (այն ժա­մանակ՝ մատյանը) և սկսեցի թերթել՝ անհաղորդ, ինչպես անապաստան քամին. Պերգամի Եվմենիոս երկրորդ թագավորն իբրև կամեցել է մի այնպիսի գրադարան ստեղծել, որն առավել հարուստ լինի, քան Ալեքսանդրիայի նշանավոր մատենադարանը։ Եվ Ալեքսանդրիայի Պտղոմեոս արքան իմանալով այդ և չկամենալով իր առաջնությունը զիջել՝ արգելել է պապիրուսի արտահանությունն իր երկրից (պապիրուս բառը հիշեցնել տվեց, որ մի օր երազում տեսա Ֆերնանդո Պեսոայի «Շեղ անձրև» բանաստեղծության III մասը, որը չափածո չէր, «Թղթե էջում նիրհած է մեծ եգիպտական Սֆինքսը... Ես գրում եմ, և նրա ուրվագծերը թափանցում են ձեռքերիս ներքո, իսկ քիչ հեռու աճում են բուրգերը... Ես գրում եմ, - և հանկարծ նայելով գրչածայրին, տեսնում եմ Քեոփսի կիսադեմը... Գրիչն ընկնում է։ Ամեն ինչ մթնում է։ Ես ընկնում եմ դարերի անհունը... Բուրգի խորքում ես կորանում եմ հենց այս լամպի տակ, և Եգիպտոսի ողջ կարծրացածությունը թաղում է ինձ և բանաստեղծությունները...»)։ Եվ Պերգամի թագավորին այդ դժվար կացությունից փրկել է Կրատես անունով մի քերական, ով էլ հենց հնարել է մագաղաթը, որը շատ շուտով տարածվել է և Պերգամ քաղաքի անունով էլ կոչվել է պերգամենտ։ Դժվար է պատկերացնել մերօրյա արքաներից որևէ մեկին այդչափ ծանր կացության մեջ։

Այն, որ մագաղաթ պատրաստել են տնային և վայրի կենդանիների՝ գառան, ոչխարի, այծի, հորթի, նա­պաստակի, ավանակի և այլ կենդանիների մորթի­ներից, ամենքս էլ գիտենք։ Սակայն աշխարհում հայտնի է նաև մի ձեռագիր, որը գրված է մարդկային կաշվից պատրաստված մագաղաթի վրա և պահ­պանվում է Լոնդոնի Բրիտանական թանգարանում։ Ահա մի մարդ, ով իր կաշվի վրա է զգացել մշակույթի զորությունը կամ ավելի ճիշտ՝ ում կաշին քերթել է մշակույթը։

Եվ եթե հավատանք, թե իրոք «կյանքը երազ է» և որ «կյանքն ու երազը միևնույն գրքի էջերն են», ապա սա թերևս մարդկության տեսած ամենասահմռկելի երազներից մեկն է։ Եվ եթե ըստ հանճարեղ բնու­թագրման «երազը ժանր է, իսկ սարսափելի երազը՝ թեմա», ապա որպես ժանր այն համարյա թե վերա­ցել է, իսկ թեմատիկ առումով դարձել է առավել հարուստ ու բազմապիսի։ Եվ երազի ու մղձավանջի (ինչպես շրջվող էջի) արանքում, ափ նետված ձկների նման, թփրտում են տեսիլքները, որոնք թե որպես ժանր, թե որպես թեմա և թե որպես անհպելի մի բան, վաղուց արդեն լքել են մեզ։

Օրը զարթնեց, ասես անմարդաբնակ կղզում՝ ճմլկոտեց, դոնդողանման հորանջեց ու ինձ հրեց դուրս՝ առ երբեմնի թանգարանը բաց երկնքի տակ, իսկ հիմա արդեն դամբարանը փակ երկնքի ներքո (գույները խտացնում ես, գլուխը տարուբերելով կասեր հայ քննադատը)։ Նույն գորշ ու կեղտոտ փողոցները, տեղ-տեղ վարդագույն տուֆը, հովհարի պես բացվող ու փակվող սեղանիկները, աղբարկղերում մրջյունների պես վխտացող ծերերը, պառավները, շներն ու կատուները, կեղծամի նման ժպիտը հանող ու դնող պոռնիկները, պարարտ եզան պես ճեմող փափկասուն դեպուտատները, գիպսե սֆինքսի հանգույն անթափանց դեմքով ակադեմի­կոսները, անվերջորեն կայացող և արդեն կայացած գրողները, թափանցիկ ու շվարած մանուկները, ամեն քայլափոխին՝ ոռնացող լուսարձակների կող­քին աճած կարմիր ու հարթակլոր դեմքերով մեր զգոն ու աչալուրջ պահապանները, և ի հավելումն այդ ամենի՝ այս համասփյուռ հավատի հեղձուկի մեջ 1700 անգամ խաչվող՝ Վանա անգրագետ պառավանց լուսալիր շուրթերին մի պահ ծաղկած «կապուտիկ» Քրիստոս, որ անպարագրելիի և ստեղծագործող Բանի կերպարանքն առար ու վերացար երկինք։

Եվ եթե մի ակնթարթ պատկերացնենք երկինքը՝ այդ վերին ու ներքին ջրերն անջրպետող «անեղից ձգված կամարն անզուգական», որպես տերունա­կան ժանր, իր՝ թեփուկավոր, ցիրցան, ավետաբեր կամ ցողաբեր ամպ-թեմաներով, ապա որքան թեմա­ներ են լողում այնտեղ, որոնց հասու չենք մենք։ Եվ մեզանից ո՞վ այսօր տեսիլքի կարժանանա երազի ու մղձավանջի այս խառնարանում և ո՞վ կարող է ասել. «Եվ բացվեց երկնքի հաստատության խորանաշեն ծածկը, և իջավ մի այր լույսի կերպա­րանքով»։ Եվ մեզանից ով կարող է ասել, թե հաս­կանում կամ գոնե զգում է, որ երկնատեսիլ տառերով է գրում. «Եվ տեսնում է ո՛չ երազ քնի մեջ, ո՛չ տեսիլ արթնության մեջ, այլ սրտի գործարանում նրա հոգու աչքերին երևում է աջ ձեռքի թաթ՝ քարի վրա գրելիս այնպես, որ քարը գծերի հետքը պահում էր, ինչպես ձյան վրա»։ Եվ մեզանից ո՞վ կարող է պատմել, թե հնչպես է ապրում առանց տեսիլքի։

Եվ բոլորս հիմա նմանվել ենք ձմեռնանինջ մի կենդանու, որ ննջել է մունջ՝ աներազ քնով և ում արթնության մեջ տեսիլք չի գալիս, այլ միայն մղձավանջ, և ում սրտի տախտակների վրա Աստծո հոգով թելադրված ոչինչ չի գրվում։

Կեսգիշերային կիսաթմբիրի մեջ ներսումս ինչ-որ պիեսի գաղափար մլմլաց, որի հիմնական գործող անձինք երեքն էին՝ երազը, տեսիլքը ու մղձավանջը, հեղինակն ու հայեցողը՝ երկինքը, գործողության վայրը՝ երկիրը, իսկ ֆոնը՝ վաղնջական քորոսը (խորը)՝ բյուրասփյուռ ու բազմաբնույթ ամպերը՝ անձրևաբեր, հողմակոծյալ, ցողաբեր, ավետաբեր, ահագնատեսիլ, անձրևաձիր, հրածին, լուսարփի... Վաղանցիկ, հարաշարժ ու հավերժական, ինչպես ծովի ալիքները։

Եվ ահա երկնքի միգամած քողը պատռվեց ու հանկարծ բացվեց մեր պատրանաթափ հայացքի առաջ տւ քամահալած հեռացան բոլոր թուխպ ամպերը, բարդ ամպերը, կուտակ ամպերը, և հայտնվեց սյունն ամպի, որպես հովանի, և եկան դանդաղ գռուզ–ոսկեգեղմ ամպերը, ու բազմած նրանց վրա՝ բոլոր ժամանակների ու հավերժի ամենայն սրբերն ու բանաստեղծները. և մեկը նրանցից, որ բազմած էր ավետաբեր ամպի վրա, մատը վեր պարզեց առ «երկրորդ»՝ կապտաբիլ երկինքը, որին հաջորդում էր «երրորդ»՝ ծավի երկինքը, որը մեր աչքերին ընդառաջ գալով, գրում էր մեր ապշած հայացքի «առաջ.

Որթերը սաղարթազարդ և տունկերը խնկաբեր

Քեզնից շնչաբերված՝ անսպառ բուրում են.

Ճնճուղները գարնանաբեր և ծիծառները

ճռվողաձայն

Ձայնիցդ վճիռն առած՝

Գարունն են հավիտենից ճչում,

Եվ մաճկալներն ու այգեգործներն անկարացան

Քաղելու երկնաթռիչ բարունակիցդ,

Որ պտղաբերեց աստղապարսերը և հրեշտակաց

գնդերը,

Որ լծով քո սքանչելի և լծակցովդ զարմանալի

Ժողովվում են առ գուբը հնձանի

Եվ ճմլվում են մեծ Արքայի ծոցում.

Հետո դարձյալ ծանր սողալով եկան մրահոն ու դժնատեսիլ ամպերը, կայծակնաշունչ խանձահոտ բուրեց, կարկուտ տեղաց և բառերն անօգ գլորվեցին մեր հայացքի արտևանունքի վրա։

Եվ հետո մեկը երկար ցնցում էր ուսս.

- Դե վեր կաց, վեր կաց, սուրճդ սառեց, - ասեց կինս՝ հեգնաժպիտ-անչար նայելով արբեմոլ այծեմարդու ավերված դեմքիս, որը սուրճն ու ծխախոտի ծուխը կլլելուց դառնահամ երանության մեջ էր ընկել։ Դրսում մանրամաղ անձրև էր գալիս, երկինքը նորիցնոր փակ էր ու անթափանց, բարդու մերկ ճյուղի վրա կռավում էր մի փետրաթափ ագռավ, իբրև Բասյոյի հանրահայտ հոքքուի վատ թարգ­մանություն և անձրևը դարձավ ձյուն։

-Խելքիդ ձյուն գա, - ասացի ինքս ինձ ու գլուխս դարձրի պատշգամբի շեմին կանգնած փոքր տղայիս կողմն ու ինչ-որ բան ասած լինելու համար հարցրի.

- Ո՞նց ես։

- Քեզնից՝ լավ, ինձնից՝ վատ։

Երբևէ որևէ տափակ հարցի այդքան լավ չեմ պատասխանել։

Տղայիս շնորհիվ մի պահ մեջս հնչեց «Տիեզերքի սրինգը»։

Հետո օրերով տնից կորա։ Հետո օրերով կորա տա­նը։ Հետո տխրեցի, որ վաղուց երազ չեմ տեսնում (մղձավանջները չհաշված)։

Երբեմն պատահում է, որ երազում տեսնում ես մեկին, ում երբեք չես տեսել, բայց ճանաչում ես։ Այդպես այսօր մի պահ տեսա կամ կամեցա տեսնել Վարդան Անեցուն՝ հիշատակարան (հիմա օրագիր) գրելիս, որի էջերը օքրայագույն էին, իսկ շապիկը՝ երկնագույն, և հենց այդ պահին զարթնեցի ու ոչ մի տող չհասցրի կարդալ։