1/4/2002

Հայդեգգերը Շառի երկրում

 

«Պոեզիայի կենտրոնում մի ընդդիմախոս է քեզ սպա­սում։ Նա քո տիրակալն է։ Կռվի ել նրա դեմ ազնվորեն»։

Այսպես է ասում այն բանաստեղծը, որն այսօր, ինչ­պես առաջին օրը, հանդես է գալիս «Ռեմբոյի» հատ­վածում այնպես, ինչպես համարձակվում է նրան «դիտարկել ... պոեզիայի միակ հեռանկարում»։ Ռե­բոն իրոք ասել էր. «Պոեզիան այլևս չի ռիթմավորի գործողությունը։ Նա կլինի առջևում»։

Սա հայտարարություն է այն ժամանակի մասին, երբ պոեզիան այլևս ոչինչ չի ունենա պատճառա­բանելու: Այլընտրանքն այսուհետ պարզ է։ Նա կամ պիտի վերանա, կամ պիտի նախազգուշացնի առաջ անցնելով։ Ոչ թե մեկ այլ բանի համար ճա­նապարհ հարթելու նպատակով, թեկուզ դա լինի «Հե­ղափոխության զվարթ խաբկանք», այլ պարզապես լինելու համար։ «Բանաստեղծության մասին դի­տարկումն ու մեկնաբանությունները կարող են լինել խոր, եզակի, փայլուն կամ հավանական, բայց նրանք չեն կարող երևույթը, որ այլ հիմնավորում չունի լինելուց բացի, որևէ նշանակության, ծրագրի հանգեցնելուց խուսափել»։

Պոզիան Ռեմբոն չի հորինել։ Ոչ էլ Բրաքը՝ գե­ղանկարչությունը։ Սակայն Բրաքը առաջինն էր, որ ասաց. «Նկարիչը չի ջանում վերստին ստեղծել որևէ պատմություն, այլ նա ստեղծում է գեղանկարչական իրողություն»։ Նա յուրովի էր ասում. «Արվեստն այլևս չի ռիթմավորի գործողությունը, այն կլինի առջևում»։ Կամ, ինչպես Շառը, կրկնում էր. «Իմ մասնագիտությունը խոսքի սրության մասնագիտություն է»։ Խոսքի սրության մասնագիտությունը այն գործն է, որփ կենտրոնում տիրակալ ընդդիմախոս կա։ Պոե­զիան խորամտության արվեստ է։ Բայց խորամտության ոչ պակաս արվեստ է և միտքը, եթե նրան սպառնացող վտանգներից «կարևեր և ամենից շեշտակի աղետը» ինքնին միտքն է։ Նա պիտի խորհրդածի հակաթեքվածքի մասին, ինչը կարող է անել հազվադեպ» (Հայդեգգեր)։

Բանաստեղծության նման միտքն էլ այլևս չունի պատրվակ։ Ահա ինչու, ոչ-մտածողները կարծում են, թե Հայդեգգերը չի համարձակվի գործողությունը ինչ-որ բանով ռիթմավորելու կամ, ինչպես իրենք են ասում, որևէ բարոյականության առաջարկ անելու իրենց։

Հայդեգգերը նույնպես չի հորինել այդ միտքը, ինչպես Ռեմբոյի հետագծով ընթացող Շառը՝ պոեզիան կամ Բրաքը՝ գեղանկարչությունը։ Սակայն նա իր ժա­մանակին հայտնագործել է, որ միտքը նույնպես պիտի լինի առջևում. ոչ իբրև իմացության երկրի տիրակալ և առաջնորդ, այլ որպես խոսքի սրության արվեստ և ուրիշ բան դառնալ հանդգնող։ Հայդեգգերը երբեմն «սեզանային ուղի» է անվանում այն ճանա­պարհը, որով “Sein und Zeit”–ով արդեն համար­ձակվում է անցնել։ Իրոք, 1958թ. տեքսում նա ասում էր. «Այստեղ ես գտա սեզանյան ուղին, որին ծայրեծայր համապատասխանում է մտքի իմ սեփական ուղին իր ուրույն ձևով»։ Սեզանյան այդ ճանապարհին երեք ամառ շարունակ տեղի ունեցան թորյան սեմինար­ները, ինչպիսին միայն Ռընե Շառը կարող էր հնարավոր դարձնել։

Մտքի մենակյացը ապրում էր հեռավոր վայրում, արդարացիորեն «Սև անտառ» կոչվող ծառերի հա­րևանությամբ։ Տարիներ շարունակ նա այնտեղից է փորձում մտքով մոտենալ հունական աշխարհին, մինչդեռ ամբողջ աշխարհում, ամենուր փիլիսոփա­յությամբ պատճառաբանված անվան տակ «Լկտիությունն ազատ կարող է հաղթանակ տանել Խոսքի սրության հանդեպ, լկտիությունն անբուժելի է։

Գիշերվա ոգին

Երկինք գրոհելով՝ երկրի վրա է սփռած պահում

Իր շաղակրատանքը բազմալեզու, և հողմապտույտ

Ավերակներ է վեր հանել

Մինչև այս պահը»։ (Հյոլդեռլին)

Սակայն մենակյացի ճակատագիրը բոլորովին այլ գործի տեր մարդու կողմից մի օր ճանաչված դառ­նալն է, երբ այդ գործը խոսքի սրության արվեստն է։ Մտքի անապատում, բանաստեղծական շրջադար­ձին, բանաստեղծը արձագանքում է մտածողին։ Նա խնդրում է Օտարերկրացուն իր հյուրը լինել Պրովանսի տանը։ Այսպես, «լակոնիզմի տերմինով» ասած, Հայդեգգերը հրավիրվեց Շառի հայրենիքը. «Նրան թողնենք անդորրն ու բնությունը, ուր հիմ­նավորվում է նա ու աշխատում։ Ուշադիր դիտելիս կնկատենք, ոչ այնքան պատահականորեն, մի բան, որ պատշաճում է այս հովեկին, ինչպես սոսուն կամ օձին։ Կարելի էր համեմատության շատ ուրիշ օրի­նակներ բերել, սակայն խորխը կամ թափված կեղևը այստեղ էլ անմիջապես ձեռք է գցվում և մշակվում, իսկ նուրբ ու մաքուր մաշկը պատվում է նոր ձվադրող կենդանու խալերով։

Խորխաթափությունը հունական խոսքն է։ Ամենից առաջ՝ հերակլիտյան խոսքը։ Նախասոկրատյան խոս­քը, ինչպես ասում է արդի հնագիտությունը։ Սակայն Հայդեգգերը դրա տակ չի հասկանում դուրս ելնել արխաիզմից։ Ավելի շուտ այն նրան թվում է ոստյուն դեպի առաջ, այնպիսի ոստյուն, որ այն ամենը, ինչ հետևում է դրան, ոչ միայն չի կարողացել միանալ վերջինիս, այլև չի կարող այն զգալ իբրև նման ոստյուն։

«Արշալույսի համար շնորհազրկություն է բացվող օրը, մթնշաղի համար՝ նրան կլանող գիշերը։ Մի ժամանակ կային արշալույսի մարդիկ։ Իրիկնամուտի այս ժամին ահավասիկ մենք, բայց ինչո՞ւ ենք ցցունքավոր՝ արտույտների նման»։

Արտույտը ցայգալույսի թռչուն է։ Կազդարարի՞ նա արդյոք, թե այս երկիրը դեռևս ունակ է մեկ այլ առավոտի տեր դառնալու։ Բայց նման առավոտ կա­րող է լինել, եթե այն ավելի շատ վաղորդյան միտքը չէ մի բանի, ինչը շատ վաղուց առավոտ է մեզ հա­մար։ Արդ, պետք է փորձել «ավերել», բայց «գիշեր­վա գործիքներով»։ Այսպես, հանդիպում է բանաս­տեղծին, որն իր հերթին մենախոսում է նրա հետ, ում խոսքի սրության արվեստը մտածելն է։ Եվ բանաս­տեղծը իսկույն ևեթ արձագանքում է. «Հերակլիտը այն հպարտ, կայուն ու անձկալից հանճարն է, որ կտրում-անցնում է հարահոս ժամանակները, որոնք նա ձևակերպել է, հաստատել և շուտով մոռացել՝ դրանցից առաջ անցնելու համար, մինչդեռ իր ճա­նապարհին նա դեռ շնչում է մեզնից մեկի կամ մյուսի մեջ։

Այսպես, Բյուսկլայի տանը, նարդոսների եզրին, 1966թ. սեպտեմբերի 10–ին կեսօրից հետո Հայդեգգերը Շառի համար կարդում էր Հերակլիտի 30-րդ պարբերությունը։ «Ահա այս cosmos-ը, նույնիսկ եթե այն համայնի համար է» աստվածներից ոչ ոք, առա­վել ևս մարդկանցից ոչ ոք չի առաջնորդել կեցու­թյան. նա արդեն կար մշտապես, կա և կլինի, հավերժ անշեջ կրակ, նա վառվում է որոշակի չափով և մարում է որոշակի չափով»։

- Cosmos-ը, - ասում էր Հայդեգգերը, - մեծ Համայնը չէ արդի տիեզերաբանության իմաստով։ Պետք է փորձել դրա իմաստը ըմբռնել։ Cosmeo բայը նշա­նակում է կարգավորել։ Ոչ թե իրերը միագիծ շարե­լու, այլ դրանք համապատասխանության, հետևա­բար և փոխպատկանելիության հարակցելու տեսան­կյունից, ինչպես միմյանց արձագանք դարձած ցե­րեկն ու գիշերը։ Cosmos-ը այլ բան չի նշանակում, քան այն, ինչը իր կեցության կերպն է ամեն ինչում։ Դա, ընդսմին, հասցնում է իրը իր շողշողունությանը։ Cosmos-ին համարժեք է նաև այն, ինչը գերմանե­րենում կոչում ենք Zeiz, ոչ այն պատճառով, որ դա միայն զարդարելու համար է, այլ նրա համար, որ հայտնավորում է իրը գեղեցկության մեջ։ Վերջապես, Հոմերոսը cosmos է անվանում այն ամենը, ինչը զարդարում է մարդկանց, ամեն զարդի բնորոշ հատկությունը ինքնին փայլելը չէ, այլ, ինչպես ոս­կուն է հատուկ, կրողին շողշողուն դարձնելը։ Հերակլիտի խոսքում այս երեք իմաստների միասնու­թյունն է ստեղծում cosmos-ի իմաստը։

- Նման խոսքն ուրեմն բանաստեղծի՞ խոսք է, - ասում է Շառը։

Եվ Հայդեգգերը արձագանքում է. «Դուք արդեն ասացիք, քանզի հույների համար իրենց ու բնության հարաբերության հիմնական գիծը միշտ եղել է հետևյալը, թույլ տալ, որ բնությունը բացվի իր լիա­կատար չքնաղությամբ։

-Եվ այս ձևով, - ավելացնում է նա, - cosmos-ը ստանում է հուր անունը։ Հերակլիտի համար հուրը նույնպես բազմիմաստ է։ Այն վեր խոյացող բոցն է, անթեղված հրայրքը, շողշողուն լույսը։ Այս բազ­մաբնույթ հարստությունն է հենց cosmos-ը։ Մենք՝ ժամանակակից մարդիկս, տրամաբանների նման վերջիվերջո կարծել ենք, թե խոսքը իմաստավորված է միայն այն դեպքում, երբ ունի մեկ իմաստ։ Սակայն cosmos-ի և հրի, ըստ էության, առանց բազմիմաստ հարաբերության, որոնք ոսկու նման «ժանգից և որդից վախենալու ոչինչ չունեն», փայլում են ամեն ինչի միջից, ամեն բան բոլորելով չորս կողմից։ Ինչ պիտի հասկանայինք Հերակլիտի խոսքից, երբ նա համարձակվում է մինչև իսկ մեզ ասել. «Պատա­հաբար կիտված աղբակույտ, այսպիսին է ամենա­գեղեցիկ cosmos-ը»։ Ամենագեղեցիկը հունական իմաստով ամենաակնառուն է, ինչպես կբացատրի Պլատոնը հետագայում։ Սակայն Հերակլիտի համար cosmos-ն իբրև այդպիսին ակնառու ոչինչ չունի։ Նա թաքցնում է իր մեջ սեփական գաղտնիքը։ Ինչպես կամարը կամ քնարն են մեզ այդ մասին խորհել տալիս, նրա հարակցությունը իր հակառակ կողմն է։ Այն աներևույթ հարակցություն է։ Գեղեցկությունից ավելի խորահման cosmos-ի այն հրաշքն է, երբ նրա փթթումը անդուլ-անդադար վերսկսվում է հենց իր մեջ, որպեսզի շարունակ լինի նորանոր փթթում և ոչ փթթության սպառում։ Այսպիսին է, ինչպես գիտեք, ակունքի առեղծվածը։ Մենք կորցրել ենք դրա իմաս­տը։ Քանզի, սա նույնպես ձեզ քաջ հայտնի է, ակուն­քից հեռու այսօրվա մարդը հակված է ծաղկի մեջ տեսնելու սոսկ քիմիական, խթանիչ պրոցեսների հաջորդականություն, ամենուր ինքներս մեզ դարձ­նելու «բնության տեր ու տնօրեն»։

«Սակայն, - ասում էր ըմբոստ բանաստեղծը, - մենք մի՞թե կանգնած չենք ընտրության առջև»։

Մի՞թե մենք նաև երկար ու ձիգ անվան ավարտին չենք, - պատասխանում է Համբերատարը, - որի մասինն մեզ մնում է խորհել, բանաստեղծի վերապրումը ամենապարզ նշանն է այն բանի, որ նման խորհրդա­ծությունը զուր չէ։ Ահա թե ինչու եմ ես ձեզ մոտ, դուք –ուզեցիք, որ այդպես լինի հեռավորության խորքից, –որը թե՛ ձերն է, թե՛ իմը Նույնականի այդ կապը։

«Երգելն ու մտածելը մեկ բանաստեղծության հարակից շիվերն են։

Նրանք աճում են լինելուց հետո, որ հասակ առնեն նրա ճշմարտության մեջ

Հյոլդեռլինի երգը մեզ խորհել է տալիս, երբ ասում է անտառի ծառերի մասին.

Մեկը մյուսից անտեղյակ, ապրում են այսպես,

Մինչ վեր են ձգվում ծառաբները հարակից»։

Այսպես է տեղի ունեցել իր ժամանակի երեկոյի մեջ «Թորի առաջին սեմինարը»։ Մենք գիտեինք, որ «Մադլենն արթուն է» քերթվածի միջոցով բանաստեղծությունը երբեմն կարող էր գտնել նաև իր «ճշգրտումը»։ Սակայն մեկ այլ բանաստեղծություն, որ ունի «Թոր» խորագիրը, մի՞թե իր հերթին չի «ճշգրտվել»։ Ահավասիկ այն, ինչպիսին որ կարելի է կարդալ «Ցասում և խորհուրդ» ժողովածուում, երբ դեռ քսան տարի առաջ հայտարարում էր.

«Լինելով մանուկ՝ զարմանում էինք, որ քարացած խոտերի արահետով գիշերն է հանդգնել անցնել, իշամեղուներն այլևս չեն թռչում մոշաթփերի կողմը, թռչունները՝ հյուղերի։ Այգաբացի հյուրերի առջև օդը պարզում էր իր փոթորկոտ անհունությունը։ Կան միայն թռչնաթևերի թելիկներ, ճիչ արձակելու փորձ և «ոստոստյուն՝ լույսի ու թափանցիկության միջև։ Թորն է փառավորվում իր քարերի քնարով։ Վանթու լեռը՝ արծիվների հայելի, դառնում է տեսանելի։ Քարացած խոտերի արահետում մի կորուսյալ տարիքի քիմեռ ժպտում էր մեր դեռատի արցունքներին»։

 

 

 

Ֆրանսերենից թարգմանությունը՝ Արուս Բոյաջյանի