1/3/2001

Բնություն

Օղերն անհամար իրար են հաջորդում,

Նրբահյուս ու կուռ է շարանն անհատնում:

Աչքն ամենուր նշաններ է վերծանում.

Թարգմանի պետք չունի վարդի լեզուն.

Կյանքի կերպերը գալար առ գալար փորսող անցնելով,

Մարդ է փափագում դառնալ թրթուրն անոսկոր:

 

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Մեր դարաշրջանը հետահայաց է: Այն հուշարձաններ է կանգնեցնում հայրերի գերեզմանների վրա: Կենսագրություններ, պատմական ու քննական աշխատություններ է գրում: Նախորդ սերունդները սեփական աչքերով են նայել Աստծուն ու բնությանը, մինչդեռ մենք` ընդամենը նախորդ սերունդների աչքերով: Ինչու՞ մենք նույնպես չվայելենք տիեզերքի հանդեպ նախնական վերաբերմունքի հաճույքը: Ինչու՞ չունենաք ոչ թե ավանդույթներից, այլ սեփական ներաշխարհից սերող պոեզիա ու փիլիսոփայություն, նաև` ոչ թե նախորդ սերունդների հայտնությունների պատմության, այլ սեփական հայտնությունների վրա հիմնված կրոն: Երբ լինում ենք բնության գրկում, որի կենսատու ուժերը հեղեղում են մեր շուրջն ու մեր հոգին` կոչելով իրենց իսկ շնորհած զորությամբ գործել բնությանը ներդաշնակ, ինչու՞ խարխափենք անցյալի չորացած ոսկորների մեջ1, կամ ապրող սերնդին պարտադրենք առանց դիմակների ու խոնացած զգեստների մի դիմակահանդես: Արևն այսօր էլ շողում է նույն պայծառությամբ: Արտերում առատ է վուշն, իսկ արոտավայրերում` բուրդը: Նոր հողեր են յուրացվել, նոր մարդիկ են ծնվել, նոր գաղափարներ են թևածում: Եկեք պահանջենք մե՛ր գործերը, մե՛ր օրենքները, մե՛ր պաշտամունքը:

Մեր բոլոր հարցերն, անշուշտ, ունեն իրենց պատասխանները: Արարման կատարելության հանդեպ մեր վստահությունը պիտի սնի այն համոզմունքը, որ իրերի դրվածքը միշտ կարող է բավարարել իր իսկ ծնած հետաքրքրասիրությունը: Ցանկացած մարդու կենսապայմանները պարունակում են նրանում ծագելիք բոլոր հնարավոր հարցերի գաղափարագրային լուծումները: Մինչև այդ լուծումը որպես ճշմարտություն գիտակցելը, մարդը պարզապես ապրում է դրան համապատասխան: Ճիշտ այդպես էլ բնության ընդունած ձևերն ու միտումներն արդեն իսկ պարունակում են նրա նկարագիրը: Եկեք, ուրեմն, խորասուզվենք իր ողջ հեզափայլությամբ մեր շուրջը տարածված այդ վեհ երևույթի մեջ: Փորձենք պարզել, թե ինչ նպատակի է ծառայում բնությունը:

Բոլոր գիտությունների նպատակը մեկն է` ստեղծել բնության տեսություն: Ռասաների և ֆունկցիաների տեսություններ արդեն ստեղծել ենք, մինչդեռ ընդամենը երկչոտ քայլեր ենք արել դեպի արարման գաղափարը: Դեպի ճշմարտությունը տանող ուղուց այնքան հեռու ենք, որ կրոնական վարժապետների միջև կատաղի վիճաբանությունները հանգեցրել են փոխադարձ ատելության, իսկ քննախույզ մարդիկ տկարամիտ ու անլուրջ են որակվում: Առողջ դատելու դեպքում, սակայն, ամենագործնականը ամենավերացական ճշմարտությունն է: Երևան եկող ամեն մի տեսություն սեփական իսկության ինքնաբավ վկայությունն է: Ստուգման չափանիշը հետևյալն է. այն պետք է կարողանա բացատրել բոլոր երևույթները: Վերջիններից շատերը ներկայումս ոչ միայն բացատրված չեն, այլև անբացատրելի են համարվում. օրինակ` լեզուն, քունը, մտագարությունը, երազները, գազանները, սեռական հարաբերությունները:

Փիլիսոփայության տեսանկյունից տիեզերքը բաղկացած է Բնությունից և Հոգուց: Այստեղից ուղղակիորեն հետևում է, որ այն ամենն, ինչ մեզանից զատ է, այն ամենն, ինչը Փիլիսոփայությունը տարբերակում է որպես ՈՉ ԵՍ, ասել է թե` բնությունն ու արվեստը, բոլոր մյուս մարդկանց ու անգամ սեփական մարմինս հարկավոր է մտցնել ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ դասակարգման մեջ: Բնության արժեքները թվարկելիս, դրանց գումարը որոշելիս, «բնություն» բառը գործածելու եմ դրա ինչպես ընդհանուր, այնպես էլ փիլիսոփայական առումներով: Խնդրո առարկա հարցադրման պես ընդգրկուն հարցադրումներում նման անճշտությունն էական չէ և չի հանգեցնի մտքի անճշտության: Ընդհանուր առումով, բնությունն այն ամենն է, ինչը չի ենթարկվել մարդու ներգործությանը` տարածությունը, օդը, գետը, տերևը: Արվեստն այս դեպքում վերաբերում է այն ամենին, ուր նշված գոյություններին միախառնվել է մարդկային կամքը` տանը, ջրանցքին, քանդակին, գեղանկարին: Այնուամենայնիվ, մարդու գործողություններն, ամբողջությամբ վերցրած, այնքան աննշան են (մի փոքր տաշում, թխում, կարկատում կամ լվանում ենք), որ չեն անդրադառնում վերջնական արդյունքի վրա, մանավանդ, երբ խոսքն այնպիսի գերհսկա երևույթի մասին է, ինչպիսին շրջակա աշխարհի ազդեցությունն է մարդկային մտքի վրա:

 

ԲՆՈՒԹՅՈՒՆ

1

Մենանալու համար մարդուն սեփական ապաստանից հեռանալը նույնքան անհրաժեշտ է, որքան` հասարակությունից: Ես միայնակ չեմ, քանի դեռ կարդում ու գրում եմ, թեև կողքիս ոչ ոք չկա: Իսկապես մենանալու համար հարկավոր է աստղերին նայել:

Երկնային աշխարհներից եկող այդ ճառագայթները մարդուն առանձնացնում են այն ամենից, ինչին հասնում է նրա ձեռքը: Կարելի է ենթադրել, թե մթնոլորտը թափանցիկ է ստեղծվել, որպեսզի մարդն այդ երկնային մարմինների մեջ զգա վեհության մշտական ներկայությունը: Որքան մեծ են քաղաքների փողոցներից երևացող աստղերը: Եթե դրանք մեզ երևային միայն հազար տարին մեկ անգամ, ինչպիսի հավատ ու պաշտամունք էին թողնելու մարդկանց հոգիներում. և սերնդեսերունդ պահպանվելու էր Աստծո քաղաքի հայտնության հիշողությունը: Գեղեցկության այդ դեսպանները, մինչդեռ, երևում են մեզ ամեն գիշեր և իրենց ներողամիտ ժպիտով լուսավորում են տիեզերքը:

Աստղերն իրենց նկատմամբ որոշակի պատկառանք են ներշնչում, քանզի, մշտառկա լինելով հանդերձ, անհասանելի են. զգայունակ մարդու վրա, սակայն, այդօրինակ տպավորություն են թողնում բնության արարած բոլոր առարկաները: Բնությունը երբեք չի ներկայանում խղճուկ տեսքով: Եվ իմաստնությամբ օժտված մարդն էլ երբեք չի ջանում դուրս կորզել բնության գաղտնիքը, և չի դադարում հետաքրքրասեր լինելուց` անգամ բնության ողջ կատարելությանը հաղորդակից դառնալուց հետո: Իմաստուն հոգու տեր մարդու համար բնությունը երբեք զվարճալիք չի դառնում: Ծաղիկները, կենդանիներն ու լեռներն արտացոլել են մարդու կյանքի լավագույն պահերի իմաստնությունը ճիշտ նույն չափով, որչափով հրճվանք են պատճառել իր մանուկ օրերի պարզմտությանը:

Բնության մասին այս ձևով խոսելիս, մեզ համակող զգացողությունները հստակ ու որոշակի են, բայց նաև` խիստ բանաստեղծական: Մեր ընկալումը բազմազան բնական առարկաների ու երևույթների թողած ազդեցության ամբողջությունն է: Սա է, որ տարբերակում է փայտահատի կտրած գերանն ու բանաստեղծի գովերգած ծառը: Այս առավոտյան տեսածս սքանչելի բնապատկերն ակնհայտորեն կազմված է քսան կամ երեսուն կալվածքներից: Այս դաշտը Միլլերինն է, մյուսը` Լոքինը, հեռվի անտառակը պատկանում է Մենինգին: Բնապատկերը, սակայն, նրանցից ոչ մեկի սեփականությունը չի: Բնապատկերը պատկանում է միայն նրան, ում հայացքն ընդունակ է ամբողջության մեջ միավորելու բոլոր հատվածները, այն է` բանաստեղծին: Դա է հենց վերոհիշյալ մարդկանց կալվածքների լավագույն հատկանիշը, որի սեփականության վրա, սակայն, իրենք ոչ մի իրավունք չունեն:

Ճշմարիտն ասած, չափահաս մարդկանցից եզակիներին է տրված բնությունը տեսնելու շնորհը: Նրանցից շատ-շատերն անգամ արևը չեն տեսնում: Տեսնելիս էլ, խիստ մակերեսային է նրանց հայացքը: Արևը լոկ լուսավորում է չափահասի տեսողությունը, մինչդեռ` իր ողջ պայծառությամբ ներթափանցում- պարուրում է երեխայի տեսողությունն ու հոգին:

Բնության նվիրյալ սիրահարը նա է, ում ներքին ու արտաքին զգացողություններն իսկապես ներդաշնակ են, նա, ով կարողացել է իր մանկության ոգին պահպանել մինչև հասուն տարիքը: Այդպիսի մարդու համար հանապազօրյա հաց է դառնում երկնքի ու երկրի հետ փոխադարձ շփումը2: Բնության ներկայությունը բնազդային մի հրճվանքով է համակում մարդուն` ի հեճուկս ամենօրյա մտահոգությունների: Մարդուն ես եմ արարել, ասում է բնությունը, և նա, ի հեճուկս բոլոր վշտերի, երջանիկ է լինելու իմ գրկում: Ոչ միայն արևը կամ ամառը, այլև օրվա ցանկացած ժամը կամ տարվա ցանկացած եղանակը բերում են հրճվանքի իրենց բաժինը, քանզի ամեն մի պահ ու ամեն մի փոփոխություն` հեզ կեսօրից մինչև մռայլագույն կեսգիշեր, արթնացնում են մտքի ու հոգու համահունչ վիճակներ: Բնությունը մի բեմ է, որի ձևավորումը հավասարապես պիտանի է ինչպես ծիծաղաշարժ, այնպես էլ վշտամորմոք թատերերգության համար: Առողջ ոգու համար մաքուր օդը աներևակայելի առաքինությունների սրտակիցն է: Ամպամած մի երեկոյի վերջալույսին հալած ծնափոսերով լի ամայի պարապուտով անցնելիս, երբ բախտիցս գոհ լինելու որևէ առիթ էլ չունեի, ունեցել եմ գրեթե կատարյալ հրճվանքի պահեր: Նման հրճվանքը նույնիսկ ահ է ներշնչում: Անտառում, նմանապես, մարդն ազատվում է ապրած տարիների բեռից, ինչպես օձն է ազատվում հին մաշկից, և կրկին երեխա է դառնում` անկախ տարիքից: Այստեղ է ապրում անանց երիտասարդությունը: Աստծո այս կալվածքում

վայելչությունն ու սրբությունն են թագավորում, տոնն այստեղ չի ավարտվում, և չկա դրան մասնակից դարձած մեկը, որ մտածի, թե կարող է ձանձրանալ այդ տոնից` անգամ հազար տարի հետո: Անտառում վերագտնում ենք մեր բանականությունն ու հավատը: Այստեղ ես վստահանում եմ, որ ինձ երբեք (քանի դեռ տեսնում է աչքս) բաժին չի հասնելու այնպիսի մի շնոր- հազրկություն կամ դժբախտություն, որ բնությունն անկարող լինի դարմանել: Երբ կանգնած եմ մայր հողի վրա, և կայտառ օդը պարուրում է դեպի անծայրածիր տիեզերքը խոյացող գլուխս, ի չիք է դառնում ողջ խղճուկ եսասիրությունս: Վերածվում եմ համակ ակնախնձորի, դառնում եմ ոչինչ, սակայն ամենատես եմ, ու իմ միջով են անցնում Տիեզերական Գոյի բոլոր հոսանքները. մասը կամ մասնիկն եմ Աստծո: Ամենամտերիմ ընկերոջս անունն այն պահին օտար ու անպատեհ է հնչում. ով է եղբայր և ով` լավ ծանոթ, ով է տեր և ով` ծառա` չնչին ու անմիտ շեղում է սոսկ: Ես սիրահարն եմ անպարփակ ու անմահ գեղեցկության: Վայրի բնությունը շատ ավելի սիրելի ու հոգեհարազատ է ինձ, քան քաղաքի փողոցները կամ գյուղական միջավայրը: Խաղաղ բնաշխարհում` հատկապես հորիզոնի հեռավոր գծում մարդն իր բնույթին հարազատ մի գեղեցկություն է նշմարում:

Դաշտերի ու անտառների մատուցած գերագույն հրճվանքը, սակայն, այն է, որ այստեղ մարդը խորհրդավոր մի հարազատություն է զգում իր և բուսական աշխարհի միջև: Միայնակ ու լքված չեմ: Բույսերն իրենց գլխիկներով ողջունում են ինձ, և ես պատասխանում եմ այդ ողջույններին: Փոթորկահույզ ճյուղերի ալեկոծությունն ինձ համար նույնքան նոր է, որքանև` սովոր: Այն ապշեցնելու չափ արտառոց է, բայց նաև` ոչ միանգամայն անծանոթ: Դա նման է այն զգացողությանը, երբ համակվում ես ավելի վեհ գաղափարով կամ ավելի ազնիվ զգացողությամբ այն պահին, երբ մտքերդ արդարացի ես համարում ու գործողություններդ` ճիշտ:

Մինչդեռ, ակնհայտ է, որ այդպիսի հրճվանք պատճառել ի զորու է ոչ թե բնությունն, այլ մարդը կամ մարդու և բնության ներդաշնակությունը: Նման հաճույքներին տրվելիս, հարկավոր է ծայր աստիճան զուսպ լինել: Քանզի բնությունը միշտ չէ, որ տոնականորեն է զուգված. այն տեսարանը, որ երեկ ասես անուշ բուրմունքով ու չարաճճի հավերժահարսերի ցոլքերով էր լցնում շրջապատը, այսօր կարող է հագեցած լինել անսահման տրտմությամբ: Բնությունը միշտ ոգու երանգներն է կրում: Եթե դժբախտության մեջ ընկած մարդն անգամ կարողանում է աշխատել, նրա կրակի ջերմությունը կրում է վշտի խարանը: Սիրելի ընկերոջ թարմ կորուստը սգացող մարդն իրեն մի տեսակ քամահրված է զգում բնապատկերի կողմից: Երկինքն անգամ պակաս վեհ է դառնում, երբ կամար է կապում անարժան մարդկանց գլխավերևում:

 

ՀԱՐՄԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

2

Աշխարհի վերջնական նշանակության շուրջ խորհրդածող ցանկացած ոք տարբերակում է նշված հասկացությանը մաս կազմող մի ամբողջ շարք օգտակար հավելվածներ: Դրանք կարելի է դասակարգել հետևյալ կերպ. Հարմարություններ, Գեղեցկություն, Լեզու և Կարգապահություն:

«Հարմարություններ» ընդհանուր անվան տակ միավորում եմ այն հնարավորությունները, որոնց համար մեր զգացողությունները պարտական են բնությանը: Սրանք, անշուշտ, ժամանակավոր ու միջնորդավորված առավելություններ են, ոչ վերջնական, ինչպիսին հոգեկան պահանջմունքների բավարարումն է: Ցածրակարգ լինելով հանդերձ, հարմարությունները կատարյալ են իրենց տեսակի մեջ, և միակն են բնության հավելվածներից, որ գիտակցված են բոլոր մարդկանց կողմից: Մարդկային տառապանքը սոսկ որպես երեխայական նեղացկոտություն է ներկայանում, երբ հասկանում ենք, թե ինչպիսի մշտականությամբ ու շռայլությամբ է ապահովվում մարդու հաճո գոյությունն անծայրածիր երկնքում թևածող այս կանաչ մոլորակի վրա: Ո՞ր հրեշտակներ են հորինել այդ հիասքանչ զարդանախշերը, այդ ճոխ հարմարությունները, օդային այդ օվկիանոսը մեր գլխավերևում, ջրի օվկիանոսը ներքևում և ամուր հողն այդ երկուսի միջև: Իսկ կենդանակերպի համաստեղությունների լու՞յսը, կաթկթող ամպերի վրա՞նը, կլիմաների զոլավոր հագուստն ու քառեղանակ տարի՞ն: Մարդուն են ծառայում գազանները, կրակը, ջուրը, քարերն ու հացահատիկը: Դաշտը նրա համար միաժամանակ հատակ է և աշխատատեղ, խաղահրապարակ է և այգի ու անկողին:

«Եվ իր գիտցածից շատ ու շատ են

Հաճոյակատար ծառաները մարդու»3

Մարդուն ի սպաս դրված բնությունը ներկայանում է ոչ միայն որպես նյութ, այլև` որպես գործընթաց և արդյունք: Բնության բոլոր բաղկացուցիչները, ձեռք- ձեռքի տված անխոնջ բանում են` ի շահ մարդու: Քամին ցրում-ցանում է սերմը, արևը գոլորշիացնում է ծովը, նույն քամին այդ գոլորշիները քշում է դեպի դաշտը, մոլորակի մի տեղում կուտակված սառույցն անձրևի տեսքով թափվում է բոլորովին այլ տեղում. անձրևը սնում է բույսերին, բույսերը` կենդանիներին, և աստվածային շնորհի այդ անվերջանալի շրջապտույտը կերակրում է մարդուն:

Օգտակար արհեստները բնության նույն շնորհների` մարդկային մտքով արված վերարտադրություններն են կամ նոր համակցութունները: Մարդն այլևս չի սպասում համընթաց հողմերին. հայտնագործելով շոգու ուժը, նա իրականություն է դարձրել Էոլոսի տիկի մասին առասպելը` շոգենավի շարժիչի մեջ պարփակելով բոլոր երեսներկու քամիները: Շփումը նվազեցնելու նպատակով նա երկաթաձողեր է փռել գետնի վրա4, և իր ծածկակառքի մեջ տեղավորելով մի ամբողջ նավաբեռ կազմող այլ մարդկանց, կենդանիներ ու ապրանք, նա սուրում է երկրով մեկ` քաղաքից-քաղաք, ինչպես արծիվը կամ ծիծառն է սլանում երկնքում: Նոյի ժամանակներից մինչև Նապոլեոնի դարաշրջանը նման օգտակար հայտնագործությունների ամբողջությունն անճանաչելիորեն փոխել է աշխարհի դեմքը: Միայնակ ու խեղճուկրակ մարդու համար են ստեղծված քաղաքներն ու նավերը, ջրանցքներն ու կամուրջները: Նա մտնում է փոստատուն, և մարդկային ցեղը գլխապատառ նետվում է կատարելու նրա հանձնարարությունը, գրատուն է մտնում` և մարդկային ցեղը նրա համար կարդում ու գրում է բոլոր իրադարձությունների մասին, դատարան է դիմում` և ամբողջ ժողովուրդն է պաշտպան կանգնում նրա արժանապատվությանը: Ճամփեզրին տուն է կառուցում, և մարդկային ցեղը չի հապաղում ամեն առավոտ գալ ու մաքրել ձյունը` երթևեկելի պահելու նրա արահետը:

Ինչևէ, հարկ չկա, թերևս, մանրամասնել այս կարգի օգտակար հավելվածները: Թվարկումն անվերջ կլիներ, իսկ օրինակներն այնքան ակնհայտ են, որ կարող եմ ընթերցողին թողնել դրանց իմաստավորումը: Ինձ վերապահեմ սոսկ հետևյալ ընդհանուր դիտարկման իրավունքը. շահամետ առավելություն- ների այս ամբողջությունը ծառայում է գերագույն բարիքին: Մարդուն սնում են ոչ թե սնած լինելու, այլ աշխատունակ պահելու համար:

 

ԳԵՂԵՑԿՈՒԹՅՈՒՆ

3

Բնությունը բավարարում է մարդու ավելի վեհ մի պահանջմունք` սերը առ Գեղեցիկը:

Հին հույներն աշխարհն անվանում էին κοσμοσ ասել է թե` գեղեցկություն: Բոլոր իրերի կառուցվածքը, մարդկային աչքի պլաստիկ զորությունն այնպիսին են, որ նախնական ձևերը` ինչպես երկինքը, լեռը, ծառը, կենդանին, արդեն իսկ պարունակում և ինքնին հաճույք են պատճառում մեզ, հաճույք, որ ծնվում է դրանց ուրվագծերից, երանգներից, շարժումներից ու շրջապատին ներդաշնակելուց: Դրա համար մենք մասամբ պարտական ենք, թերևս, հենց մեր աչքերին: Աչքն է լավագույն գեղագետը: Աչքի կառուցվածքի ու լույսի օրենքների փոխգործողությունից ծնվում է այն հեռանկարը, որ իրերի ցանկացած զանգված` անկախ դրանց բնույթից, միահյուսում-դարձնում է լույս ու ստվերով ներդաշնակորեն երանգավորված մի գունդ, որն ամբողջությամբ վերցրած կատարյալ է ու համաչափ` չնայած առանձին բաղկացուցիչների խղճուկ ու անարտահայտիչ տեսքին: Եվ որքանով աչքը գեղանկարչական հորինվածքի վարպետն է, այնքանով էլ լույսը լավագույն գեղանկարիչն է: Չկա այնպիսի մի գարշելի իր, որ պայծառ լույսը չգեղեցկացնի այն: Եվ վերջինիս` զգացողությունը խթանելու ունակությունը, և այն յուրօրինակ անվերջությունը, որ տարածության ու ժամանակի պես իր մեջ կրում է լույսը, հրճվանք է հաղորդում ողջ նյութական աշխարհին: Յուրովի գեղեցիկ է նույնիսկ դիակը: Սակայն, բնության մեջ տարրալուծված ընդհանուր նրբագեղությունից զատ, աչքին հաճո են գրեթե բոլոր առանձին ձևերը, ինչի մասին վկայում է այն, որ մենք անվերջ նմանակում ենք դրանցից մի քանիսին` խոզակաղնին, խաղողի վազին, սոճու կոնին, ցորենի հասկին, ձվին, թռչունների մեծամասնության թևերին ու տեսքին, առյուծի մագիլներին, օձին, թիթեռին, ծովախեցիներին, կրակի լեզուներին, ամպերին, բողբոջին ու տերևին, ծառների` ասենք, արմավենու ուրվագծերին:

Ավելի հանգամանորեն դիտարկելու նպատակով, կարող ենք Գեղեցկության դրսևորումները բաժանել երեք խմբի:

  1. Նախ, բնական ձևերի պարզ ընկալումն արդեն իսկ հաճույք է: Բնական ձևերի ու բնական իրադարձությունների ներգործության կարիքը մարդու համար այն աստիճան կենսական է, որ այդ ներգործության ամենատարրական դրսևորումները գտնվում են օգտակարության ու գեղեցկության սահմանագծում: Բնությունն ապաքինում է վնասակար աշխատանքի կամ տհաճ մարդկանց հետ շփվելու հետևանքով թոշնած մարմինն ու միտքը, վերականգնում է կորցրած ավյունը: Երբ առևտրականը, փաստաբանը թոթափում է փողոցային ժխորն ու եղծը ու տեսնում երկինքն ու անտառները, նորից մարդու է վերածվում: Դրանց անանց խաղաղության մեջ է նա վերագտնում իրեն: Երևի թե, առողջ տեսողությունը բաց հորիզոն է պահանջում: Մենք երբեք չենք հոգնում, քանի դեռ բաց է մեր տեսադաշտը:

Լինում են, սակայն, ժամեր, երբ Բնությունը բավա- կանություն է պատճառում զուտ իր գրավչությամբ` առանց որևէ մարմնական օգուտ տալու: Տանս դիմացի բլրի գագաթից դիտում եմ օրվա երկունքը` արշալույսից մինչև արևածագ, ապրելով այնպիսի հույզեր, որոնցից հրեշտակն էլ չէր հրաժարվի:

Գեղիրան ամպերի շարանը ձկների պես լողում է բոսոր լույսի ծովում: Կանգնածս տեղից, ինչպես ծովեզրից, նայում եմ այդ լուռ ծովին: Թվում է, թե ինքս էլ մասնակից եմ այդ սրընթաց փոխակերպումներին. ամենակուլ հմայքը համակում է նաև իմ հողեղեն մարմինը, և ես զրույց եմ ծավալում ցայգի հովի հետ ու դառնում նրա գաղտնի դաշնակիցը: Ինչպե~ս է կարողանում բնությունն իր ընդամենը մեկ-երկու պարզագույն տարրերով հմայել մեզ: Տվեք ինձ առողջություն և ընդամենը մեկ օր, և ես ցույց կտամ, թե որքան սին ու չնչին է կայսերական ողջ փառքն ու շուքը: Արշալույսն իմ Ասորեստանն է, վերջալույսն ու լուսնի ցոլքն` իմ Պաթոսը. անսանձ երևակայությանս աներևակայելի թագավորությունները: Պայծառ կեսօրը կլինի զգացմունքներիս ու գիտակցությանս Անգլիան, իսկ գիշերը` միստիկ փիլիսոփայությանս, անուրջներիս Գերմանիան: Սքանչելի էր նաև երեկվա հունվարյան մայրամուտը, հաշվի առնելով, իհարկե, որ կեսօրից հետո մենք պակաս դյուրընկալ ենք լինում: Արևմունքից եկող ամպերը քուլա-քուլա տարածվում էին երկնքում, ստանալով աննկարագրելի նուրբ վարդագույն երանգներ, իսկ օդում այնքան կյանք կար ու այնքան բերկրանք, որ տուն վերադառնալը մեղք էր: Այդ ի՞նչ խորհուրդ էր, որ ուզում էր մեզ հետ կիսել բնությունը: Արդյո՞ք բովանդակությունից զուրկ էր ջրաղացից այն կողմ տարածված դաշտավայրի կենդանի լռությունը, բովանդակություն, որ անմեկին է անգամ Հոմերոսի կամ Շեքսպիրի լեզվի համար: Արևելքում մգացող երկնքի ֆոնի վրա տերևաթափ ծառերը վերածվում են բոցեղեն սրաձող աշտարակների, և ծաղիկերի ցրտահար կոկոն-աստղիկներից, եղյամապատ, թոշնած ցողուններից ու ծիղերից յուրաքանչյուրն իր ներդրումն ուներ այդ համր երաժշտության մեջ:

Քաղաքաբնակները կարծում են, թե գյուղական բնաշխարհը դուրեկան է միայն տարվա մեկ կեսի ընթացքում: Մինչդեռ ես կարողանում եմ սքանչանալ նաև ձմեռային բնապատկերով և համոզված եմ, որ այն գերում է մեզ ոչ պակաս, քան ամառվա մեղմաբուխ հմայքը: Ուշակալ աչքի համար յուրովի գեղեցիկ են տարվա բոլոր օրերը. նայելով նույն դաշտին, աչքն ամեն պահի գտնում է մի տեսարան, որ երբեք չի տեսել ու չի տեսնելու այլևս: Երկինքն անդադար փոփոխվում է` իր խաղաղ լույսը կամ խոժոռ մութը սփռելով հարթավայրերին: Շրջակա արտերում հասունացող բերքը շաբթեշաբաթ փոփոխում է երկրի դեմքը: Արոտավայրերի ու ճամփեզրի վայրի բուսականության հերթափոխը մի համր ժամացույց է, որ հաշվում է ամառվա անցնող օրերը և խորաթափանց դիտորդի համար շոշափելի է դարձնում անգամ օրվա ընթացքը: Բույսերի պես իրենց ժամկետի մեջ ճշտապահ` իրար են հաջորդում տարբեր թռչուններն ու միջատները, և բոլորն իրենց տեղ ունեն տարվա մեջ: Շատ ավելի բազմազան են ջրամերձ վայրերը: Հուլիսին մեր գեղատեսիլ գետի ծանծաղուտների ընդարձակ մարգագետիններում ծաղկում են երկնագույն հակինթն ու եղջերատերևը, որոնց վրա անդադար թևածում է դեղին թիթեռների պարսը: Արվեստը մրցակից չէ մանուշակագույնի ու ոսկեգույնի այս շքահանդեսին: Գետն, իրոք, հարատև մի տոնահանդես է, որ ամեն ամիս հպարտանում է իր նոր հանդերձանքով:

Որպես գեղեցկություն տեսանելին ու ընկալելին Բնության գեղեցկության փոքրագույն մասն է միայն: Ցողաթաթախ առավոտը, ծիածանը, լեռները, ծաղկափթիթ այգիները, աստղերը, լուսնի փայլը, խաղաղ ջրի հայելում խայտող ստվերները, օրվա բոլոր սքանչելի տեսարանները դրանցով չափից ավելի հրապուրվելու դեպքում վերածվում են սոսկ տեսարանների, որ ծաղրում են մեզ իրենց անիրականությամբ: Դուրս եկեք տնից սոսկ լուսնին նայելու համար, և այն ընդամենը պսպղուն մի ափսե է. որքան ավելի խորն է գոհացումը, երբ այն լուսավորում է ձեր անհետաձգելի գիշերային ուղևորությունը: Կա՞ մեկը, որ կարողացել է որսալ-վանդակել հոկտեմբերյան կեսօրի դեղնացոլ գեղանքը: Հենց որ սկսում ես որոնել, այն անէանում է. մնում է լոկ կառքի պատուհանից քեզ երևացած տեսիլքը:

  1. Գեղեցիկի կատարելության համար անհրաժեշտ է մի ավելի վեհ, այն է` ոգեղեն տարրի ներկայությունը: Վսեմ, աստվածային գեղեցկությունը, որ կարելի է սիրել առանց անհարկի լալկանության, մարդկային կամքի հետ միասին դրսևորվող գեղեցկությունն է: Գեղեցկություն ասածը Աստծո կնիքն է առաքինության վրա: Գեղեցիկ է ամեն մի բնական արարք: Ամեն մի հերոսական արարք նույնպես վայելուչ է և իր փայլը տարածում է ինչպես տվյալ վայրի, այնպես էլ ներկաների վրա: Մեծագործություններն ուսուցանում են, որ տիեզերքն իր մեջ բնակվող յուրաքանչյուր անհատի սեփականությունն է: Բնությունն ամբողջությամբ ամեն մի բանական արարածի օժիտն է ու ինչքը: Իրենն է` եթե կամենա: Նա կարող է ինքն իրեն զրկել այդ ամենից. կարող է թաքնվել մի անկյունում ու հրաժարվել իր թագավորությունից, ինչպես վարվում են շատ-շատերը` գրեթե բոլոր մարդիկ, այդուհանդերձ, իր կերտվածքի շնորհիվ, հենց մարդ արարածին է տրված բնության գահը:

Աշխարհն իրենն է` իր գործադրած մտքի ու կամքի չափով: «Այն ամենը, հանուն ինչի մարդիկ վարում, կառուցում ու նավարկում են, ենթակա է առաքինությանը», ասել է Սալլուստիոսը5: «Քամիներն ու ալիքները, – ասել է Գիբբոնը, – միշտ սատարում են հմտագույն նավավարներին»6: Ինչպեսև արևն ու լուսինը, երկնքի բոլոր աստղերը: Հաճախ պատահում է, որ վեհանձն գործերը կատարվում են հենց արտառոց գեղեցիկ բնության գրկում. երբ մի ամբողջ օր մեռնում էին Լեոնիդասն7 ու իր երեք հարյուր մարտիրոսները, և Թերմոպիլեի կապանի բարձրաբերձ լեռների արանքից նրանց մի վերջին անգամ տեսնելու եկան նախ արևն, ապա լուսինը, երբ Առնոլդ Վինքելրիդը8 ամպաքեր Ալպերի ձնահյուսերի ներքո սեփական մարմնով փակում էր ավստրիական նիզակների ճանապարհը` մահվան օղակից փրկելով իր ընկերներին, մի՞թե այս հերոսները չեն նվաճել բնապատկերի գեղեցկությունն իրենց արանքների գեղեցկությանը հավելելու իրավունքը: Ահա Կոլումբոսի առագաստանավը մոտեցել է Ամերիկային, ափն արդեն երիզված է իրենց եղեգաշեն հյուղերից դուրս թափված բնիկների բազմությամբ, հետևում ծովն է, շուրջը` Վեստ Ինդյան արխիպելագի մանուշակագույն լեռները. մի՞թե կարելի է այդ մարդուն առանձնացնել կենդանի բնապատկերից: Մի՞թե Նոր Աշխարհին հարմար չեկավ արմավենու պուրակների ու սավաննաների հանդերձանքը: Բնական գեղեցկությունը միշտ օդի պես թափանցում է ամենուր` պարուրելով բոլոր մեծագործությունները: Երբ սըր Հարրի Վեյնին9 սայլի վրա նստած բարձրացրին Թաուերի բլրի գագաթը` մահապատժի ենթարկելու որպես անգլիական օրենքների նախամարտիկի, հոծ ամբոխից մեկը բղավեց. «Բազմածդ տեղը երբեք այդքան փառապանծ չի եղել»: Չարլզ Երկրորդը, Լոնդոնի բնակիչներին ահաբեկելու նպատակով, հրամայել էր հայրենասեր լորդ Ռասելին10 կառափնարան տանել բաց կառքով` քաղաքի կենտրոնական փողոցներով: «Սակայն, – գրել է նրա կենսագիրը, – ամբոխին թվում էր, թե նրա հետ միասին կառքում նստած էին ազատությունն ու առաքինությունը»: Մեկուսի վայրերում, խղճուկ իրերի շրջապատում, ճշմարիտ կամ հերոսական արարքն ասես անմիջապես դեպի իրեն է ձգում երկինքը` որպես տաճար, և արևը` որպես անմար մոմ: Բնությունը տարածում է իր թևերը և պատրաստ է իր գիրկն առնելու մարդուն` գեթ վերջինիս մտքերը պակաս վեհ չլինեն: Բնությունը սիրով գնում է մարդու հետքերով, վարդ ու մանուշակ բերելով իր հետ, իր ամբողջ պերճանքն ու շուքը ի սպաս դնելով սիրասուն զավակին: Գեթ մարդու մտքերը նույնքան վսեմ լինեն, և կտավն արժանի կլինի շրջանակին:

Առաքինի մարդը ներդաշնակ է բնության բոլոր ստեղծագործություններին և տեսանելի աշխարհի կենտրոնական դեմքն է: Հոմերոսը, Պինդարեսը, Սոկրատեսը, Ֆոկիոնեսը11 մեր հիշողության մեջ անբաժանելիորեն կապված են Հունաստանի աշխարհագրության և կլիմայի հետ: Տեսանալի երկինքն ու երկիրը կարեկցում են Հիսուսին: Երբ առօրյա կյանքում հանդիպում ենք ուժեղ բնավորության տեր ու երջանկաշնորհ մարդու, նկատում ենք, թե որքան դյուրին է նրա համար շրջապատին ներդաշնակելը. շրջապատի մարդիկ, տեսակետները, օրը, նաև բնությունը ծառայում են մարդուն:

  1. Աշխարհի գեղեցկության նկատմամբ գոյություն ունի մեկ այլ տեսակետ, այն է` երբ գեղեցկությունը դառնում է մտածողության առարկա: Ամեն ինչ աշխարհում կապ ունի ոչ միայն առաքինության, այլև մտածողության հետ: Մտածողությունը որոնում է իրերի բացարձակ կարգը, այն, ինչ մտահղացել է Տերը` առանց կողմնակալ երանգների: Մտածելու և գործելու կարողությունները, երևի թե, հաջորդում են միմյանց, և դրանցից մեկի բացառիկ ակտիվությունը պատճառ է դառնում մյուսի բացառիկ ակտիվության: Փոխադարձ անբարյացկամություն կա այդ կարողությունների միջև, դա, սակայն, նման է բանող անասուններին կերակրելու ու աշխատացնելու հաջորդականությանը, որ փոխադարձաբար նախապատրաստում ու հաջորդում են իրար: Հետևաբար, գեղեցիկը, որ, գործողությունների առնչությամբ, ինչպես տեսանք, առկա է առանց որոնվելու, և առկա է հենց որոնված չլինելու հետևանքով, մնում է նախ մտածողության, ապաև, իր հերթին` գործելու կարողության գնահատման ու ուսումնասիրման առարկա:

Աստվածայինը երբեք չի մեռնում: Ամենայն բարին հավերժ վերարտադրելի է: Բնության գեղեցկությունը մտածողության մեջ նորովի է կերպավորվում` և ոչ թե ամուլ հայեցողության, այլ նոր արարման նպատակով:

Աշխարհի դեմքն այս կամ այն չափով տպավորում է բոլոր մարդկանց, ոմանց` անգամ հրճվանք պառճառելու չափ: Գեղեցիկի նկատմամբ այս սերը կոչվում է Ճաշակ: Ոմանց մեջ այդ սերն այնքան շատ է, որ չբավարարվելով հիացական հայեցողությամբ, նրանք փորձում են նոր մարմնավորումներ տալ դրան: Գեղեցիկի արարումը կոչվում է Արվեստ:

Արվեստի գործի ստեղծումը լույս է սփռում մարդկության խորհրդի վրա: Արվեստի ցանկացած ստեղծագործություն աշխարհի համառոտ ամփոփումն է կամ սեղմագիրը: Բնության մանրակերտ արդյունքը կամ դրսևորումը: Քանզի, թեև բնության ստեղծագործություններն անհամար են ու տարբեր, դրանց բոլորի արդյունքը կամ դրսևորումը նույնական է ու միասնական: Բնությունը նույնարմատ և անգամ միակերպ ձևերի օվկիանոս է: Տերևն ու արևի շողը, բնապատկերն ու օվկիանոսը նույնանման տպավորություն են թողնում մտքի վրա: Գեղեցկությունն այն է, ինչ ընդհանուր է բոլորի համար, այսինքն` կատարելությունն ու ներդաշնակությունը: Գեղեցիկի չափանիշը բնական ձևերի ողջ շրջապտույտն է, բնության համընդհանրությունը, այն, ինչը նկատի են ունեցել իտալացիք, բնությունը բնորոշելով որպես «il piu` nell’ uno» («բազումքը` մեկում»): Ոչինչ իսկապես գեղեցիկ չէ առանձին վերցրած, ամեն բան գեղեցիկ է միայն ամբողջության մեջ: Առանձին առարկան գեղեցիկ է սոսկ այնքանով, որքանով իր մեջ կրում է այդ համընդհանուր գեղեցկությունը:

Բանաստեղծը, նկարիչն ու քանդակագործը, երաժիշտն ու ճարտարապետը ջանում են ի մի բերել այս լուսաճառագ աշխարհը, և նրանցից յուրաքանչյուրն իր ստեղծագործություններով փափագում է բավա- րարել սերն առ գեղեցիկը, այն սերը, որ ստեղծագործելու է մղել իրեն: Արվեստն, ահավասիկ, մարդու երևակայության միջով անցած բնությունն է: Արվեստում, ահավասիկ, Բնությունը արարում է նախկինում իր իսկ արարածի գեղեցկությամբ լի մարդու կամքի միջոցով:

Այսպիսով, բնությունը հոգու համար է` գեղեցիկի ծարավը բավարարելու համար: Սա եմ ես համարում բնության գերագույն նպատակը: Չի կարելի որևէ պատճառ կամ նախապայման որոնել գեղեցիկի նկատմամբ հոգու ծարավի համար: Ամենալայն ու համընդգրկուն առումով, գեղեցիկը տիեզերքի մի դրսևորումն է: Աստված ամենագութն է: Ճշմարիտը, բարին ու գեղեցիկը միևնույն Ամբողջի տարբեր դեմքերն են սոսկ: Գեղեցիկը, սակայն, միայն բնության մեջ դրսևորվելով չի սահմանափակվում: Բնության գեղեցկությունը մունետիկն է ներքին, հավերժական գեղեցկության և առանձին վերցրած կայուն ու բավարարում բերող բարիք չէ: Այն պետք է ընկալվի որպես ամբողջի մի մաս, և ոչ թե Բնության վերջնական նպատակի ավարտուն կամ բարձրագույն դրսևորում:

 

ԼԵԶՈՒ

4

Բնության կողմից մարդուն ի սպաս տրված երրորդ օգտակար հավելվածը լեզուն է: Բնությունը մտքի շարժիչն է` պարզ, երկաստիճան և եռաստիճան շարժիչը:

  1. Բառերը բնության փաստերի նշաններն են:
  2. Առանձին բնական փաստերը առանձին հոգևոր փաստերի խորհրդանիշներն են:
  3. Բնությունը ոգու խորհրդանիշն է:
  4. Բառերը բնության փաստերի նշաններն են: Բնական պատմությունն օգնում է մեզ գերբնական պատմության ոլորտներում, իսկ արտաքին արարումը մեզ տալիս է լեզու` ներքին արարման իրողություններն ու փոփոխություններն արտահայտելու համար: Բարոյական կամ մտավոր փաստերը արտահայտող բոլոր բառերը, եթե վերադառնանք դրանց արմատներին, փոխառված են նյութական դրսևորում ունեցող երևույթներից: Ճիշտ` ասել է թե ուղիղ, սխալ` ծուռումուռ: Ոգին նախևառաջ նշանակում է քամի, ոտնահարել` հատել սահմանագիծը, մեծամտանալ` ունքերը վեր բարձրացնել: Զգացմունքն արտահայտելու համար ասում ենք սիրտ, միտքը նշելու համար` գլուխ: իսկ միտքն ու զգացմունքն էլ զգայական աշխարհից փոխառված բառեր են, որ ներկայումս համապատասխանում են ոգեղեն բնույթի իրողություններին: Այս փոխակերպումներին հանգեցրած գործընթացները հիմնականում մնացել են մշուշապատ անցյալում, այն հեռավոր ժամանակներում, երբ ձևավորվում էր լեզուն. նույն միտումը, սակայն, այսօր էլ դիտվում է երեխաների մտածողության մեջ: Երեխաները, նաև վայրենիները գործածում են միայն գոյականներ կամ իրերի անվանումներ, դրանք են վերածում բայերի` բնորոշելու համար համապատասխան մտավոր գործողությունները:
  5. Սակայն ոգեղեն աշխարհը ներկայացնող բոլոր բառերի նման ծագումը, որ ինքնին նշանակալի փաստ է լեզվի պատմության մեջ, նվազագույնն է այն ամենից, ինչի համար պարտական ենք բնությանը: Խորհրդանշակիր են ոչ միայն բառերը. բուն իրերն են խորհրդանշակիր: Յուրաքանչյուր բնական փաստ որևէ ոգեղեն փաստի խորհրդանիշն է: Բնության ցանկացած երևույթ համապատասխանում է որոշակի հոգեվիճակի, և այդ հոգեվիճակը նկարագրելի է միմիայն բնության այդ երևույթը` որպես հոգեվիճակի պատկեր, ներկայացնելով: Կատաղած մարդն առյուծ է, խորամանկ մարդը` աղվես, անսասան մարդը ժայռ է, կրթվածը` ջահ: Գառն անմեղություն է, օձն` աննկատ քեն, ծաղիկները` նուրբ սիրո արտահայտություն: Լույսն ու խավարը գիտելիքի ու տգիտության արդեն լայնորեն ընդունված խորհրդանիշներն են, ջերմությունը` սիրո: Մեր առջև և ետևում ընկած տեսանելի հեռավորությունը համապատասխանաբար հիշողության և հույսի մեր պատկերացումն է:

Կարո՞ղ է արդյոք մարդ իր խորհրդածության ժամին նայել գետին ու չհիշել, որ ամեն բան հարափոփոխ է: Մի քար նետեք հոսանքի մեջ, և տարածվող օղակ- ները սքանչելիորեն կցուցադրեն ազդեցության բոլոր կերպերը: Մարդը գիտակցում է համընդհանուր հոգու ներկայությունը սեփական կյանքում կամ դրա ետևում, ուր, ինչպես աստղերը երկնակամարում, երևում ու փայլում են Արդարության, Ճշմարտության, Սիրո և Ազատության էությունները: Համընդհանուր այդ ոգին նա անվանում է Բանականություն, որ ոչ իմն է, ոչ քոնը կամ նրանը. մենք ենք դրանը` դրա սեփականությունն ու դրա մարդիկ: Եվ կապույտ երկինքը, որ իր մեջ պարուրում-թաղում է մեկուսի այս հողը, այդ երկինքն իր անհատնում հանգստությամբ, իր անհամար ու հավերժ լուսատուներով Բանականության մի կերպ է: Այն, ինչը մտավոր իմաստավորման դեպքում անվանում ենք Բանականություն, բնության հետ հարաբերակցության պարագայում` կոչում ենք Ոգի: Ոգին Արարիչն է: Ոգին կյանք է կրում իր մեջ: Բոլոր ժամանակներում ու բոլոր երկրներում մարդն իր լեզվում այն մարմնավորում է որպես ՀԱՅՐ:

Հեշտ է տեսնել, որ ոչինչ պատահական կամ քմայական չէ այս զուգահեռներում, հակառակը` դրանք մշտական են և դրանցով ներթափանցված է ողջ բնությունը: Դրանք աշխարհի տարբեր մասերում ապրող սակավաթիվ բանաստեղծների անուրջներ չեն. պարզապես մարդն իր բնույթով զուգահեռներ է որոնում և ամենուր հարազատություն է հայտնաբերում: Նա գտնվում է ամենայն գոյի կենտրոնում, և բոլոր մնացած գոյերը հարազատության թելերով կապված են նրա հետ: Եվ ոչ մարդուն է հնարավոր հասկանալ առանց այդ գոյերի, ոչ էլ այդ գոյերն` առանց մարդու: Բնական պատմության ցանկացած փաստ ինքնին անարժեք է, անպտուղ` ինչպես առանձին սեռը: Մինչդեռ, «ամուսնանալով» մարդկային պատմության հետ, այն լցվում է կյանքով:

Բուսականության ամբողջական նկարագրությունները, Լիննեյի ու Բյուֆոնի բազմահատոր աշխատությունները սոսկ փաստերի ժողովածուներ են. մինչդեռ, այդ փաստերից ամենասովորականն անգամ, որևէ բույսի առանձին հատկանիշը, նրա մեկ հատիկ օրգանը, կամ դրա գործունեությունը, կամ միջատի հարուցած աղմուկը` որպես ինտելեկտուալ փիլիսոփայության փաստի պարզաբանում կամ մարդկային բնույթին որևէ ձևով առնչվող անդրադարձ, կենսառատ ու ցանկալի նշանակություն է ձեռք բերում մեզ համար: Բույսի սերմն, օրինակ. աննշան այդ պտուղը կարող է մարդկային բնույթի հետ ազդեցիկ զուգահեռների հանգեցնել ցանկացած բնույթի խորհրդածություններում` ընդհուպ մինչև Պողոս Առաքյալի քարոզը, որ սերմ է կոչում մարդկային մարմինը. «Սերմվում է շնչավոր մարմին, և հարություն է առնում հոգևոր մարմին»12: Երկրի պտույտն իր առանցքի ու արեգակի շուրջը ծնում է օրն ու տարին: Սրանք, կոպիտ ասած, սոսկ լույսի ու ջերմության որոշակի քանակությունների արդյունք են: Այդուհանդերձ, արդյո՞ք նմանության միտում չկա մարդկային կյանքի ու տարվա եղանակների միջև: Եվ արդյո՞ք այդ նմանությունը վեհություն ու պաթոս չի հաղորդում տարվա եղանակներին: Մրջյունի բնազդներն աննշան մանրուք են, քանի դեռ խոսքը սոսկ մրջյունի մասին է. բավական է, սակայն, որ տեսանելի դառնա մրջյունից մարդուն հասնող հարաբերակցության ճառագայթը, և օրնիբուն բանող այդ ստրուկը վերածվի ուսուցչի, զորեղ սիրտ կրող պստիկ մարմնի, որպեսզի նրա ողջ վարքագիծը, անգամ այն, որ նա երբեք չի քնում (ասում են, թե վերջերս են հայտնաբերել), վսեմ ու վեհ երանգ ստանա:

Տեսանելի առարկաների ու մարդկային մտքերի այս արմատական համապատասխանության բերումով, վայրենիները, որ ունեն միայն ամենաանհրաժեշտը, հաղորդակցվում են պատկերների միջոցով: Որքան ավելի ենք խորանում պատմության մեջ, այնքան ավելի պատկերավոր է դառնում լեզուն, իսկ երբ հասնում ենք լեզվի «մանկության» ժամանակաշրջանին, այն ամբողջովին պոեզիա է. այլ կերպ ասած, ոգեղեն բոլոր փաստերը ներկայացված էին բնական խորհրդանիշներով: Պարզվում է, որ բոլոր լեզուների հիմքում ընկած են միևնույն խորհրդանիշները: Ավելին, ակնհայտ է դառնում, որ բոլոր լեզուներում դարձվածքային (իդիոմատիկ) արտահայտությունները խիստ նման են, երբ խոսքն առավել պերճ է ու ազդեցիկ: Եվ քանի որ նախնական լեզուն է դա, ուստի նաև վերջնականն է: Լեզվի այս անմիջական պայմանավորվածությունը բնությամբ, արտաքին երևույթի այսօրինակ փոխակերպումը մարդկային կյանքում տեղ զբաղեցնող կերպի, երբեք չի կորցնելու ներգործության իր ուժը: Սա է, որ առանձնահատուկ հրապույր է տալիս ու հաճույք է պատճառում հողին կապված գյուղացու կամ անտառաբնակ մարդու խոսքում:

Սեփական միտքը պատշաճ խորհրդանշին համապատասխանեցնելու և այդպիսով` արտաբերելու մարդու ունակությունը կախված է նրա բնավորության անարատությունից, ասել է, թե` ճշմարտության նկատմամբ նրա տածած սիրուց և այդ ճշմարտությունն անկորուստ հասցեատիրոջը հասցնելու նրա ցանկությունից: Մարդու ապականմանը անխուսափելիորեն հետևում է լեզվի ապականումը: Երբ երկրորդական մղումները` հարստություն բազմապատկելու, հաճույք ստանալու, իշխանություն ունենալու, գովք ու փառքի արժանանալու տենչն ու ծարավը, խաթարում են բնավորության անարատությունն ու գաղափարների անկախությունը, և անկեղծությանն ու ճշմարտությանը փոխարինելու են գալիս երկերեսանիությունն ու կեղծիքը, մի աստիճանով ընկնում է բնության` որպես կամքի արտահայտչի նկատմամբ ունեցած իշխանությունը. չեն ստեղծվում այլևս նոր կերպարներ, խեղվում են հին բառերի իմաստները` արտահայտելով գոյություն չունեցող առարկաներ ու երևույթներ: Այդպես է. երբ գանձապետարանում վերջանում է ոսկին, շրջանառության մեջ են դրվում թղթադրամները: Պատեհ պահին, սակայն, նենգափոխությունը բացահայտ է դառնում, և բառերը կորցնում են հասկանալուն նպաստելու ու ներգործությունն ուժեղացնելու իրենց կարողությունը: Քաղաքակրթության երկար ճանապարհ անցած ժողովուրդների մեջ կարելի է գտնել հարյուրավոր գրողների, որ մի կարճ ժամանակահատված հավատացել են անձամբ ու հավատացրել են մյուսներին, թե տեսնում ու արտաբերում են ճշմարտությունը, մինչդեռ իրենք բնական հանդերձանք չեն տվել նույնիսկ մեկ մտքի, այլ ակամա սնվել են իրենց ժողովուրդների առաջնակարգ գրողների ստեղծած լեզվից, մասնավորապես, այն գրողների, ոքվեր ի սկզբանե մոտ են եղել բնությանը: Իմաստուն մարդիկ, սակայն, տեսնում են նման արտահայտչաձևի արատավորությունը և շտապում են բառերը կրկին կապակցել տեսանելի առարկաների. ուստի պատկերավոր լեզուն նաև անհերքելի վկայագիր է առ այն, որ գործածողը միաբան է ճշմարտության ու Աստծո հետ: Այն պահից, երբ մեր խորհրդածությունը կտրվում է հանրածանոթ փաստերի հողից ու ոգեշնչված սավառնում կրքերի կամ երևակայության թևերով, այն պատկերի հանդերձանք է ստանում: Լրջախոհ զրուցակիցը, հետևելով իր մտածողությանը, կզգա, որ ցանկացած մտքին զուգահեռ իր գիտակցության մեջ հառնում է ավելի կամ պակաս լուսավոր մի կերպար, որ զարդարում է տվյալ մտքի հանդերձանքը: Ահա թե ինչու լավ գրականությունը և փայլուն քննախոսությունը միշտ այլաբանական են: Այս պատկերայնությունն ինքնաբուխ է: Այն միաձուլումն է կենսափորձի ու տվյալ պահին ընթացող ուղեղի աշխատանքի: Հենց դա է ճշմարիտ արարումը: Դա Սկզբնապատճառի գործունեությունն է` իր իսկ ստեղծած միջոցներով: Վերոնշյալը հուշում է, որ հզոր մտքի տեր մարդու համար գյուղական կյանքն առավելություններ ունի արհեստական ու խղճուկ քաղաքային կյանքի նկատմամբ: Բնությունից սովորում ենք ավելին, քան կարող ենք արտահայտել: Նրա լույսը մեզ հետ է ընդմիշտ, ու մենք դադարում ենք դրա ներկայությունը նկատելուց: Անտառներում իրենց կոչումը գտած բանաստեղծը, հռետորը, ում զգացմունքները սնվել են սքանչելի ու ամոքիչ փոփոխություններով, սնվել են տարեցտարի` անմիտում ու աննկատ, քաղաքների ժխորի ու քաղաքական վայրիվերումների մեջ անգամ երբեք չեն մոռանալու անտառում քաղած դասերը: Շատ տարիներ հետո անգամ, ազգային խորհուրդների քարոզչության ու ահաբեկչության մթնոլորտում` հեղափախությունների ընթացքում, այս սքանչելի պատկերները կրկին վերադառնալու են իրենց վաղօրդյան լուսավոր առաքինությամբ` որպես ընթացիկ իրադարձությունների ծնած մտքերին պատեհ խորհրդանիշներ ու խոսքեր: Իսկ երբ նրանց համակեն ազնիվ զգացմունքները, կրկին ալիքվելու են անտառները, շշնջալու են եղևնիները, խայտանքով վազելու են գետակները, լանջերն ի վար իջնելու են նախիրները. նրանք տեսնելու ու լսելու են իրենց մանկության պատկերներն ու ձայները: Եվ այս ամենն ավելի համոզիչ է դարձնելու նրանց խոսքը, նրանց ձեռքում դառնալու է ան- հատնում զորության բանալի:

  1. Այսպիսով, բնությունն օգնում է մեզ արտահայտելու այս կամ այն իմաստը: Մի՞թե հզոր լեզուն սոսկ նման չնչին տեղեկություններ հաղորդելու համար է: Արդյո՞ք ազնիվ արարածների բազում ռասաները, ձևերի շռայլ առատությունը, երկնային լուսատուների անհամար բազմությունը լոկ քաղաքապետարանում արտասանվելիք ճառի բառապաշարն ու քերականությունն ապահովելու համար են: Քանի դեռ այդ մեծագույն ծածկագիրը վատնում ենք կյանքի մանրուքների վրա, զգում ենք, որ ոչ միայն ըստ նշանակության չենք օգտագործում այն, այլև` ունակ չենք օգտագործելու: Նման ենք այն ճանապարհորդին, ում համար հրաբխի ածուխը ձու խաշելու միջոց է: Գիտակցելով, որ լեզուն միշտ պատրաստ է հանդերձելու մեր ասելիքը, անդադար հարցնում ենք ինքներս մեզ, թե այդյո՞ք լեզվի պատկերներն ինքնին նշանակալի չեն: Արդյո՞ք լեռները, ալիքները, երկինքը չունեն այլ նշանակություն, բացի նրանից, որ մենք գիտակցաբար տալիս ենք դրանց` իբրև մեր մտքերի խորհրդանիշներ: Աշխարհը խորհրդանշական է: Խոսքի մասերը փոխաբերություններ են, քանզի ողջ բնությունն է մարդկային մտքի փոխաբերություն: Բարոյական օրենքները համապատասխանում են նյութական օրենքներին ճիշտ այնպես, ինչպես դեմքն` իր հայելապատկերին: «Տեսանելի աշխարհն ու նրա բաղկացուցիչների փոխհարաբերությունները անտեսանելի աշխարհի ստեղնաշարն են»: Ֆիզիկայի աքսիոմաները բարոյական օրենքների թարգմանութունն են: Ասենք, «ամբողջը մեծ է իր բաղկացուցչից», «ազդեցությունը հավասար է հակազդեցությանը», «չնչին զանգվածով կարելի է բարձրացնել ահռելի զանգված, եթե զանգվածների տարբերությունը կոմպենսացվի ժամանակով», և ֆիզիկային վերաբերող բազմաթիվ նման պնդումներն ունեն նաև բարոյական իմաստ: Դրանք շատ ավելի լայն, համընդգրկուն իմաստ են ստանում մարդկային կյանքի նկատմամբ կիրառվելիս, քան երբ վերաբերում են սոսկ տեխնիկային:

Նմանապես, տարբեր ժողովուրդների պատմական ասույթներն ու ասացվածքներն իրենցից սովորաբար ներկայացնում են որպես բարոյական ճշմարտությանների մեկնություններ կամ այլաբանություններ ընտրված բնական փաստեր: Օրինակ. «Գլորվող քարը չի մամռակալի», «Ճիշտ ճանապարհն ընտրած հաշմանդամն ավելի շուտ տեղ կհասնի, քան սխալ ճանապարհով վազողը», «Երկաթը տաք-տաք են ծեծում», «Լիքը թասը դժվար է տեղ հասցնել», «Քացախը գինու զավակն է», «Ուղտի մեջքը վերջի ծեղն ա կոտրում», «Հին ծառը խորն արմատներ է գցում» և բազմաթիվ այլ առածների սկզբնական իմաստն առօրեական է ու աննշան, սակայն մենք հիշում ու կրկնում ենք դրանք` շնորհիվ դրանց համաբանական (անալոգիական) բնույթի: Եթե ասվածը ճշմարիտ է առածների վերաբերյալ, ապա` հավասարապես ճշմարիտ է նաև առակների, փոխաբերությունների ու այլաբանությունների վերաբերյալ:

Հոգևորի ու նյութականի փոխկապակցվածությունը բանաստեղծի երևակայության արդյունք չէ. դա այդպես է Աստծո կամոք, ուստի պետք է մատչելի լինի բոլոր մարդկանց հասկացողությանը: Այն կարող է երևալ մարդկանց, կարող է նաև չերևալ: Երջանիկ պահերին այս հրաշքի շուրջ խորհրդածելիս, խորաթափանց մարդն սկսում է կասկածել, թե մինչ այդ կույր ու խուլ է եղել.

«Կարո՞ղ են լինել այսպիսի բաներ

Եվ ամառային մի ամպի նման պոռթկալ մեզ վրա

Եվ մեզ չապշեցնել»:13

Քանզի այդ պահերին տիեզերքը թափանցիկ է դառնում ու լուսավորվում իր օրենքներից ավելի բարձր ու վեհ օրենքներով: Դա մի մշտառկա հիմնախնդիր է, որ աշխարհի ստեղծումից ի վեր հրապուրել ու զբաղեցրել է բոլոր ճշմարիտ հանճարներին` եգիպտացիների ու բրահմանների դարաշրջանից մինչև Պյութագորեսի ու Պլատոնի, Բեյքընի ու Լայբնիցի, Սվեդենբորգի ժամանակները: Ճամփեզ- րին նստած Սֆինքսի կողքով դարեր ի վեր եկող ու անցնող մարգարեներից յուրաքանչյուրը փորձության ենթարկելով իր ճակատագիրը փորձել է հասկանալ նրա առեղծվածը: Ոգին, երևի թե, նյութական կերպավորման անհրաժեշտություն է զգում. օրն ու գիշերը, գետն ու փոթորիկը, գազանն ու թռչունը, թթուն ու ալկալին անհրաժեշտ Գաղափարների տեսքով նախապես գոյություն են ունեցել Աստծո մտքում, և դարձել են այն, ինչ որ կան` շնորհիվ ոգեղեն աշխարհում տեղի ունեցող խմորումների: Ցանկացած իրողություն ոգու իրականացած նպատակն է կամ վերջնական դրսևորումը: Տեսանելի արարումն անտեսանելի աշխարհի վերջնանպատակն է կամ արտաքին հանդերձանքը: Ֆրանսիացի մի փիլիսոփա ասել է. «Նյութական օբյեկտներն անհրաժեշտաբար հանդիսանում են Արարչի էույթային մտքերի յուրատեսակ scoriae-ն14, և պետք է միշտ պահպանեն ճշգրիտ վերաբերմունքն իրենց նախակունքի նկատմամբ. այլ կերպ ասած, տեսանելի բնությունը պետք է հոգևոր ու բարոյական կողմ ունենա»15:

Նման մոտեցումը բավական խրթին է, ու թեև «հանդերձանք», «թափոններ», «հայելի» հասկացությունները կարող են խթանել մեր երևակայությունը, պարզություն մտցնելու համար ստիպված ենք դիմել ավելի նուրբ, ավելի կենսունակ ցուցիչների օգնությանը: «Ամեն մի գրվածք հարկ է մեկնաբանել նույն ոգով, որը ծնել է այն», ասում է քննադատության հիմնական կանոնը: Բնությանը ներդաշնակ կյանքը, ճշմարտասիրությունն ու առաքինասիրությունն են տեսանելի ու հասկանալի դարձնում բնության արարած տեքստը: Հանգրվան առ հանգրվան կարող ենք ճանաչել բնության մշտական երևույթների սկզբնիմաստը, և բնությունը բաց գիրք կդառնա մեզ համար, ու բոլոր կերպերը կիմաստավորվեն իրենց թաքուն կյանքով ու վերջնական նպատակով:

Այս տեսանկյունից բնության երևույթների ահազդու ծավալն ու բազմակերպությունը դիտարկելիս, համակվում ենք նորահայտ հետաքրքրությամբ, քանզի «ճիշտ տեսած ամեն մի երևույթ հոգու մի նոր ունակություն է բացահայտում»: Այն, ինչը սոսկ չգիտակցված ճշմարտություն էր, բնության ստեղծագործության մեջ իր բացատրությունն ու որոշակի դրսևորումը ստանալուց անմիջապես հետո վերածվում է գիտելիքի` համալրելով այդ հզոր զինանոցը:

ԳԻՏՈՒԹՅԱՆ ԱՌԱՐԿԱ

5

Գիտակցելով բնության նշանակալիությունը, անմիջապես հանգում ենք մի նոր իրողության. բնությունը գիտության առարկա է: Նման մոտեցումը ներառում է բոլոր նախորդ մոտեցումները` որպես բաղկացուցիչներ:

Տարածությունը, ժամանակը, հասարակությունը, աշխատանքը, կլիման, սնունդը, տեղից տեղ շարժվելը, կենդանիները, մեխանիկական ուժերն օր-օրի անգնահատելի դասեր են տալիս մեզ, դասեր, որոնց նշանակությունն անսահման է: Նրանք կրթում են թե՛ Հասկացողությունը և թե՛ Բանականությունը: Հասկացողության իսկական դպրոց է մատերիայի հատկանիշներից յուրաքանչյուրը. խտությունը կամ դիմադրողականությունը, իներցիան, ընդարձակվելու ունակությունը, արտաքին տեսքը, բաժանելիությունը: Հասկացողությունը գումարում, բաժանում, համադրում ու չափում է, ավյուն ու գործունեության ասպարեզ է գտնում այս արժանի ոլորտում: Մինչդեռ, Բանականությունն այդ բոլոր դասերը փոխադրում է մտածողության իր աշխարհը` բացահայտելով ու գիտակցելով այն նմանությունը, որ միապսակ է դարձնում Մատերիան ու Ոգին:

  1. Բնությունը մի գիտություն է, որ գործ ունի ինտելեկտուալ ճշմարտություններին վերաբերող հարցերի ըմբռնման հետ: Զգայականորեն ճանաչելի առարկաների ու երևույթների հետ գործ ունենալը անհրաժեշտ դասերի մի անվերջ ուսումնառություն է, դասեր, որ մեզ համար տեսանելի են դարձնում տարբերությունը, նմանությունը, կարգուկանոնը, էականն ու թվացյալը, աստիճանական կարգավորումը, մասնավորից դեպի ընդհանուրը տանող վերելքը, բազմազան ուժերի միավորումը` հանուն միասնական նպատակի: Ստեղծվելիք օրգանի հույժ կարևորությամբ է պայմանավորված այն զգուշավորությունն ու խնամքը, որոնցով տարվում է այդ ուսուցումը և որոնք ոչ մի դեպքում չի կարելի անտեսել: Ի˜նչ տաղտկալի ու համառ աշխատանք է հարկավոր` օրեցօր, տարեց-տարի, երբեք չդադարող` առողջ բանականություն ձևավորելու համար. անդադար կրկնվող նեղություններ, վրդովմունք, երկընտրանքներ, չնչին մարդկանց շարունակական հրճվանք, սակարկություններ, շահադիտական հաշվարկներ: Եվ այդ ամենը` ձևավորելու համար Մտքի ու Հոգու Աջը, ուսուցանելու համար մեզ, որ «չիրագործված բարի մտադրություններն ավելին չեն, քան քաղցր անուրջներ»:16 Նույն բարեմիտ առաքելությունն են կատարում Սեփականությունն ու վերջինիս որդիական համակարգեր հանդիսացող պարտքն ու վարկը: Պարտքը, հոգեմաշ այն պարտքը, որի երկաթի պես անկիրք դեմքը վախ ու ատելություն է ներշնչում այրիներին ու որբերին, հանճարների զավակներին. այն պարտքը, որի վրա այդքան ժամանակ ենք վատնում, որն իր պարտադրած աննշան ու հասարակ թվացող անհրաժեշտությամբ այլանդակում ու արյունաքամ է անում վեհ ոգին, այդ պարտքն ահա այն ուսուցիչն է, որի տված դասերը երբեք չեն մոռացվելու, և այն առավել անհրաժեշտ է նրանց համար, ում առավելագույնս է տանջում: Ավելին, սեփականությունը, որ հաջողությամբ համեմատվել է ձյան հետ` «այսօր նման է հարթ սավանի, իսկ վաղը քամին այն կվերածի ձնակույտերի», ներքին մեխանիզմի աշխատանքի արտաքին դրսևորումն է, ինչպես սլաքները ժամացույցի թվատախտակի վրա: Եթե ներկայումս այն սոսկ մարմնամարզություն է հասկացողության համար, ապա ոգեղենին վերաբերող հեռանկարում այն փորձառություն է կուտակում` ավելի հիմնավոր օրինաչափությունների ըմբռնման համար:

 Հասկացողության կուլտուրայի նվազագույն իսկ պակասը` օրինակ, տարբերություններն ընկալելու առումով, բացասաբար է անդրադառնում անհատի ողջ խառնվածքի, նրա ճակատագրի վրա: Տիեզերքն ու Ժամանակն են կոչված հասկացնելու մարդուն, որ իրերի դրվածքն աշխարհում խառնաշփոթ ու տարերային չէ, այստեղ ամեն բան անջատ է ու անհատական: Տարբեր գործածություններ ունեն զանգն ու խոփը, և մեկը մյուսին փոխարինել չի կարող: Ջուրը խմելու համար է պիտանի, ածուխը` վառելու, բուրդը` մանելու, ուստի` անհնար է խմել բուրդը, մանել ջուրը կամ ուտել ածուխը: Խելամիտ մարդը կարողանում է տարանջատել ու աստիճանակարգել, և իրողությունների ու չափումների նրա սանդղակը նույնքան ընգրկուն է, որքան ինքը` բնությունը: Նեղմիտ մարդու նշված սանդղակը նեղ է. նրա կարծիքով ամեն մի մարդ նման է ցանկացած այլ մարդու: Ըստ նրա, ինչը լավը չէ` վատթարն է, ինչն ատելի չէ` լավագույնն է:

Բնությունը նաև առավել ուշադիր է դարձնում մեզ: Եվ չի ներում մեր սխալները: Նրա այոն այո է, իսկ ոչը` ոչ:17

Հողագործության, աստղագիտության, կենդանաբանության բնագավառներում ձեռնարկված առաջին քայլերը (որ ձեռնարկել էին հողագործը, որսորդը, ծովագնացը) ուսուցանում են, որ բնությունը երբեք զառ չի խաղում` տրվելով բախտի քմահաճույքին,18 որ նրա աղբակույտերում անգամ պարփակված են հավաստի ու օգտակար արդյունքներ:

Ինչպիսի˜ հանգստությամբ ու խաղաղությամբ է մարդկային միտքը մեկը մյուսի հետևից յուրացնում ֆիզիկայի օրենքները: Ինչպիսի˜ ազնիվ զգացմունքներ են համակում մահկանացուին, երբ նա մասնակից է դառնում արարման խորհրդին, երբ իմացության միջոցով հասնում է ԼԻՆԵԼՈՒ հրճվանքի զգացողությանը: Այդ հայտնության ներզգացողությունն ազնվացնում է նրան: Բնությունն իր ողջ գեղեցկությամբ տեղ է գտնում նրա կրծքում: Այս ըմբռնումն ավելի մեծ է դարձնում մարդուն` որոշ չափով պակասեցնելով տիեզերքի մեծությունը` քանզի օրենքների իմացությանը զուգահեռ չքանում են Ժամանակի ու Տարածության կապերը:

Այստեղ, սակայն, կրկին ապշում ու անգամ սարսռում ենք հետազոտվելիք Տիեզերքի անսահմանությունից: «Մեր իմացածը միայն ընդգծում է մեր չիմացածը»: Թերթեք ցանկացած գիտական հանդեսի թարմ համարներից մեկը, մտածեք այնտեղ շոշափված Լույսին, Ջերմությանը, Էլեկտրականությանը, Մագնիսականությանը, Բնախոսությանը, Երկրաբանությանը վերաբերող հիմնահարցերի մասին և ինքներդ դատեք, հնարավո՞ր է արդյոք, որ բնագիտության նկատմամբ հետաքրքրությունը երբևէ սպառվի:

Բաց թողնելով բնությանը` որպես ուսումնասիրության առարկայի, վերաբերող բազմաթիվ մասնավոր հարցերը, դրանցից երկուսին պարտավոր ենք արդրադառնալ:

Կամքի կոփումը կամ ուժի դասերն ուսուցանվում են ցանկացած իրադարձության մեջ: Սեփական զգացողություններին տիրապետելու երեխայի առաջին իսկ քայլերից մինչև այն պահը, երբ նա ասում է. «Եղիցի կամք քո»19, նա ճանաչում է այն խորհուրդը, որին տիրապետելով կարող է իր կամքին ենթարկել ոչ միայն առանձին իրադարձություններ, այլև դրանց մեծ խմբեր, ո՛չ` ամբողջական շարքեր` դրանով իսկ ամեն բան հարմարեցնելով սեփական խառնվածքին: Բնությունը համապիտանի միջնորդ է, ամենայն բան միմյանց կապակցող օղակը: Նրա կոչումը ծառայելն է: Մարդու գերիշխանությունն այն ընդունում է նույն հեզությամբ, ինչպես Փրկչին տանող ավանակը:20 Իր բոլոր արքայությունները` որպես բարեբեր հումք, այն ի սպաս է դնում մարդուն: Իսկ մարդը երբեք չի դադարում այն մշակելուց: Նրա ջանքերի շնորհիվ իմաստալից ու երգեցիկ խոսքերը պարուրվում են նրբենի ու փաղաքուշ ոգով, ստանում են համոզող ու հրամայող հրեշտակների թևեր: Նրա հաղթական մտքերը մեկը մուսի հետևից նվաճում են շրջապատը` վերածելով, իվերջո, աշխարհն իրակա- նացված կամքի, ասել է թե` մարդու կրկնօրինակի:

  1. Զգայականորեն ընկալելի առարկաները հարմարվում են Բանականության նախազգացումներին և արտացոլում են գիտակցությունը: Ամենայն գոյ օժտված է բարոյականությամբ և իր անդադար փոփոխություններով անդառնալիորեն ավելի ու ավելի է մերձենում ոգեղենին: Սրանով է պայմանավորված այն, որ բնությունը սքանչելի է իր ձևերի, գույների ու շարժման մեջ. տիեզերքի ամենահեռավոր մոլորակներից ցանկացածը, ցանկացած քիմիական փոփոխություն` ամենակարծր բյուրեղից մինչև կյանքի օրենքները, բուսական կյանքի ցանկացած զարգա- ցում` աճի հիմնական սկզբունքն իր մեջ կրող տերևի աչքից (բողբոջից)21 մինչև արևադարձային անտառն ու նախաջրհեղեղային ժամանակների ածխահանքը, կենդանական ցանկացած գործառություն` սպունգից մինչև Հերակլես, նուրբ ակնարկով կամ ամպրոպի պես բացելու են մարդու առջև ճշմարիտի ու կեղծի օրենքները, արձագանքելու են Տասը պատ- վիրաններին: Սրանով էլ պայմանավորված է այն, որ Բնությունը հավերժ դաշնակից է Կրոնին` կրոնական զգացմունքին փոխանցելով իր ողջ շուքն ու հարստությունը: Այս անհատակ ակունքից սնվել են մարգարեն ու քահանան, Դավիթը, Եսայան, Հիսու- սը: Բնությունն իր ուղն ու ծուծով ներթափանցված է այս բարոյականությամբ, այն աստիճան, որ թվում է, թե հենց դա է նրա վերջնական կոչումը: Բնության առանձին արարածներ կամ բաղկացուցիչներ կարող են ծառայել առանձին նպատակների, բնության հասարակական ու համընդհանուր գործառույթը, սակայն, սա է, և դա երբեք չի մոռացվում: Բնության մեջ ոչինչ չի սպառվում: Որևէ նպատակի լավագույնս ու մինչև վերջ ծառայելուց հետո էլ բնության մեջ ամեն բան նորանում է ու կրկին պատրաստ է ծառայելու այլևայլ նպատակների: Իրագործված ցանկացած նպատակ, Աստծո կամոք, վերածվում է մի նոր միջոցի: Այսպես, հարմարությունների օգտավետությունն, առանձին վերցրած, աննշան է ու խղճուկ: Սակայն, մտքի ու հոգու համար դա Օգտավետության ուսմունքի դաս է, մասնավորապես` որ իրը գնահատելի է սոսկ իր մատուցած ծառայությամբ, որ ցանկացած արարած որևէ նպատակի հասնելու համար պարտադրաբար պետք է համաձայնեցնի իր բոլոր գործողություններն ու ջանքերը: Այս ճշմարտության առաջին ու մեծ դրսևորումը մեր անխուսափելի ու նույնքան ատելի դաստիարակությունն է` արժեքների ու պահանջմունք- ների, հանապազօրյա հացի ու հոգևոր սննդի ճանաչման առումով:

Արդեն ցույց ենք տվել, որ ցանկացած բնական գործընթաց որևէ բարոյական դատողության տարբերակն է: Բնության կենտրոնում բարոյական օրենքն է, որի ճառագայթները ձգվում են բոլոր ուղղություններով: Դա է ամենայն նյութի, ամենայն հարաբերության, ամենայն գործընթացի ուղն ու ծուծը: Ամեն բան, ինչի հետ գործ ենք ունենում, խրատներ է տալիս մեզ: Ի՞նչ է կալվածքը, եթե ոչ համր Ավետարան: Հարդն ու հացահատիկը, որոմն ու բույսը, ուտիճը, անձրևը, միջատները, արևը, այս ամենը սուրբ խորհրդանիշեր են` գարնանային առաջին ակոսից մինչև ձմեռնամուտին արտում մնացած ձյունապարար դեզը: Նավազն ու խաշնարածը, հանքափորն ու առևտրականը, յուրաքանչյուրն իր ոլորտում, շարժվում են փորձառության զուգահեռ ճանապարհներով, որոնք հանգեցնում են միևնույն եզրակացությանը, քանի որ գործունեության բոլոր տեսակներն էությամբ միանգամայն նման են: Կասկածից վեր է նաև, որ բարոյականի այդ զգացողությունը, որ սավառնում է օդում, աճում է ցորենի հետ միասին ու ներկա է աշխարհի բոլոր ջրերում, ընկալվում է մարդու կողմից ու տեղ գրավում նրա հոգու ծալքերում: Մարդու վրա բնության բարոյական ներգործությունը չափվում է այդ ներգործությամբ բացված ճշմարտությամբ: Ո՞վ կարող է գնահատել այն: Ո՞վ կարող է ասել, թե ձկնորսի խառնվածքի կարծրության որ մասն է ալեծեծ ժայռի ուսուցանածը, որքանո՞վ է մարդու հոգևոր խաղաղությունն արտացոլում մավի երկինքը, որի անբիծ խորքերը միշտ անարատ է պահում ամպրոպածին ամպերը քշող քամին: Որքա՞նով ենք մեր աշխատունակության, խնայողականության և կրքոտության համար պարտական անասունների մնջախաղին: Ինքնատիրապետման ինչպիսի˜ խորաթափանց քարոզիչ է այդ Առողջություն կոչվող բազմադեմ երևույթը:

Այստեղ է, որ առանձնահատուկ ուժով ենք գիտակցում Բնության միասնությունը` բազմազանությունների այն միասնությունը, որին բախվում ենք ամեն քայլափոխի: Իրերն, իրենց անսահման բազմազանությամբ հանդերձ, նույնական տպավորություն են թողնում: Ծերունազարդ Քսենոփանեսը22 տրտնջում էր, թե շուրջն ամեն բան ձգտում է անհապաղ վերադառնալ Միասնությանը: Նա հոգնել էր կերպերի տաղտկալի բազմազանության մեջ նույն էությունը անընդհատ տեսնելուց: Պրոթեոսի առասպելը խորը ճշմարտություն է պարունակում: Տերևը, կաթիլը, բյուրեղը, ժամանակի ակնթարթը մաս են կազմում ամբողջին ու մասնակիցն են այդ ամբողջի կատարելության: Յուրաքանչյուր մասնիկ մանրակերտ տիեզերք է և արժանահավատորեն վկայում է աշխարհի միակերպության մասին:

Նմանություններն առկա են ոչ միայն այնտեղ, ուր դրանք գրեթե ակնհայտ են, ասենք, երբ բրածո թեփամորթի լողաթևում տեսնում ենք մարդկային ձեռքի կազմվածքը, այլև այնտեղ, ուր արտաքին նմանությունն իսպառ բացակայում է: Այսպես, տիկին դե Ստալը և Գյոթեն ճարտարապետությունն անվանում են «քարացած երաժշտություն»:23 Վիտրուվիոսը24 համարում էր, որ ճարտապետը պետք է երաժիշտ լինի: «Գոթական տաճարը, – ասել է Քոլրիջը,25 – քարակերտ կրոն է»: Միքելանջելոն պնդում էր, որ կազմախոսության (անատոմիայի) իմացությունը ճարտարապետի համար պարտադիր է: Հայդնի օրատորիաներում հնչյունները մեր երևակայությանը ներկայացնում են ոչ միայն շարժումը` ասենք, օձի, եղջերուի կամ փղի, այլև` գույները` ասենք, կանաչ խոտը: Ձայների ներդաշնակության օրենքը դրսևորում է գտնում նաև գույների ներդաշնակության մեջ: Գրանիտն իր օրենքներով իրեն մաշող գետից տարբերվում է սոսկ ավելի կամ պակաս ջերմությամբ: Հոսող գետը նման է իր վրա սավառնող օդին, օդը նման է իր միջով ավելի նուրբ հոսանքով թափանցող լույսին, լույսը նման է իր հետ միասին Տիեզերքում տարածվող ջերմությանը: Յուրաքանչյուր արարած մեկ ուրիշի վերափոխված տեսակն է, դրանց նմանություններն ավելի շատ են, քան տարբերությունները, և բոլորը երթարկվում են նույն հիմնական օրենքին: Արվեստներից մեկում գործող կանոնը, կամ կազմակերպման ձևերից մեկում գործող օրենքը տարածվում է ողջ բնության վրա:

Այդ միասնությունն այնքան սերտ է, որ, ինչը դժվար չէ տեսնել, ընկած է Բնության ամենապարզ երևույթների հիմքում` բացահայտելով, որ սերում է Համընդհանուր Ոգուց: Քանզի ներթափանցում է նաև Մտածողության ոլորտը: Խոսքերով արտահայտված ցանկացած համընդհանուր ճշմարտություն ներա- կայում կամ ենթադրում է ցանկացած այլ ճշմարտու- թյուն: Omne verum vero consonant:26 Այն նման է գնդի վրա գծված մեծ շրջանի, որ ընդգրկում է բոլոր հնարավոր շրջանները, թեև այս վերջիններս նույնպես կարող են գծվել ու ընդգրկել առաջինը: Նման ճշմարտություններից յուրաքանչյուրը բացարձակ նպատակ է` եթե դիտվում է սոսկ մի կողմից: Մինչդեռ ճշմարտությունն ունի անհամար կողմեր:

Բնության վերոհիշյալ առանցքային Միասնությունն է՛լ ավելի ցայտուն է դրսևորվում գործողություններում: Բառերն անվերջ մտքի վերջավոր օրգաններն են: Դրանք չեն կարող հաղորդել ճշմարտության բոլոր չափումները: Բառերը կոտրում, մասնատում ու աղքատացնում են այն: Իսկ գործողությունը մտքի համալրումն ու հրապարակային դրսևորումն է: Ճիշտ գործողությունն ասես հագեցնում է աչքդ, ու այն, կարծես թե, վերաբերում է ամբողջ բնությանը: «Իմաստուն մարդու որևէ գործողություն ընդգրկում է բոլոր գործողությունները, այլ կերպ ասած` ճիշտ կատարելով որևէ գործողություն, նա հասկանում է բոլոր ճիշտ գործողությունների նմանությունը»:27

Բառերն ու գործողությունները վայրի բնությանը չեն պատկանում: Դրանք մեզ են ներկայացնում մարդու տեսակը, որի համեմատությամբ բոլոր մյուս տեսակները շատ ավելի ցածր մակարդակի վրա են: Ու երբ մարդը հայտնվում է այդ բազմաբնույթ միջավայրում, ոգին նրան է գերադասում: Ոգին ասում է. «Այս տեսակից եմ հրճվանք ու իմացություն քաղում, այս տեսակի մեջ եմ գտել ու տեսել ինքս ինձ, սրա հետ կարող եմ խոսել ու պատասխան ստանալ, սա է ունակ ինձ հաղորդելու արդեն ձևավորված ու կենդանի միտք»: Իսկապես, աչքը, ասել է թե` միտքը, միշտ որպես ուղեկից ունի այս տեսակը` արու և էգ, որոնք աներկբայորեն հարստագույն տեղեկություններն են իրերի բուն էության հիմքում ընկած զորության ու կարգի մասին: Դժբախտաբար, նրանցից յուրաքանչյուրը, կարծես թե, ինչ-որ վերքի սպիեր է կրում. վնասված է ու, առաջին հայացքից, արատավոր:

Այդուհանդերձ, խիստ տարբերվելով իրենց շրջապատող խուլ ու համր բնությունից, նրանք ներկայանում են որպես մտածողության ու առաքինության անհատակ ծովից ժայթքող շատրվաններ, այն ծովից, ուր մուտքը միայն նրանց է արտոնված:

Մեր դաստիարակության գործում նրանց խաղացած դերի մեջ խորանալը խիստ ուշագրավ կլիներ, թեև նման քննախուզությունը կարող էր շատ հեռուն գնալ: Ինչպես պատանեկության, այնպես էլ հասուն տարիներին մենք մտերիտ հարաբերությունների մեջ ենք որոշ ընկերների հետ, ովքեր, ինչպես երկինքն ու ջուրը, գոյակցում են մեր մտքերին ու զգացմունքներին, ովքեր, անսալով սեփական հոգու որոշակի մղումներին, բավարարում են մեր համապատասխան ցանկությունները, և ում ուժ չենք գտնում այնքան հեռացնելու մեզանից, որպեսզի կարողանանք գոնե տեսնել նրանց թերությունները (էլ չեմ խոսում դրանք վերացնելու մասին): Այլընտրանք չունենք. պիտի սիրենք նրանց: Երբ տևական շփումը որևէ ընկերոջ հետ ճշմարիտ ազնվության օրինակ է դառնում մեզ համար ու բազմապատկում մեր հավատը ամենաբարձրյալի իմաստնության հանդեպ, որ մեզ ուղարկել է մեր իդեալը գերազանցող իրական անձնավորություն, երբ վերջինս, դեռ ավելին, դառնում է խորհրդածության առարկա, ու, թեև նրա խառնվածքը պահպանում է ենթագիտակցականորեն մեր վրա ներգործելու ունակությունը, մեզ համար նա մարմնավորում է անսասան ու ցանկալի իմաստնությունը. այս ամենը նշանակում է, որ նրա առաքելությունը մոտենում է իր ավարտին և նա շուտով պարզապես անհետանալու է մեր տեսադաշտից:

ԻԴԵԱԼԻԶՄ

6

Այսպես է ահա աշխարհի աննկարագրելի, սակայն դյուրըմբռնելի ու գործնականում կիրառելի իմաստը զգայականորեն ընկալվող ամեն մի առարկայի կամ երևույթի հետ միասին փոխանցվում մարդուն` այդ հավերժ աշակերտին: Գիտության այս միասնական նպատակին են ծառայում բնության բոլոր բաղկացուցիչները:

Անընդհատ գլուխ է բարձրացնում մի ազնիվ կասկած. արդյո՞ք հենց դա չէ Տիեզերքի Վերջնական Կոչումը, արդյո՞ք բնությունն ունի արտաքին, ինքնին գոյություն: Այն, որ Աստված կրթում է մարդկային միտքն ու հոգին, դրանով իսկ մարդուն հասցեատերը դարձնելով այն որոշակի համանշանակ զգացողությունների, որոնց արև ու լուսին, այր ու կին, տուն ու արհեստ ենք անվանում, բավարար է արդարացնելու համար Աշխարհ կոչվող Պատրանքի գոյությունը: Քանի որ բացարձակապես անկարող եմ ստուգել զգացողություններիս իսկությունը, անկարող եմ պարզել այդ զգացողությունների թողած տպավորության համապատասխանությունը արտաքին առարկաներին ու երևույթներին, ապա ի՞նչ տարբերություն, Օրիոնն իրոք գոյություն ունի երկնքում, թե՞ այն սոսկ ամենակարող աստծու ձեռքով հոգուս երկնակամարում ստեղծված պատկեր է: Քանի որ անփոփոխ են բաղկացուցիչների փոխհարաբերությունները և ամբողջի վերջնական նպատակը, ապա ի՞նչ տարբերություն, փոխազդեցության մե՞ջ են թե ոչ ցամաքն ու ծովը, և արդյո՞ք անթիվ-անհամար աշխարհներն անվերջ շրջապտույտի մեջ միախառնվում են իրար` համայն տիեզերքում անդունդին հետևում է մեկ այլ անդունդ, համաս- տեղությունը հավասարակշռվում է մեկ այլ համաստեղությամբ, թե՞ այդ ամենը, ժամանակի ու տարածության փոխհարաբերություններից անկախ, դրոշմված է մարդ արարածի անսասան հավատի մեջ:

Արդյո՞ք բնությունն ունի անկախ գոյություն, թե՞ այն սոսկ հոգու հայտնություն է: Ցանկացած պատասխանի դեպքում, այն հավասարապես օգտակար ու հավասարապես պատվելի է ինձ համար: Ինչ էլ որ այն լինի, ինձ համար այն իդեալ է, քանի դեռ չեմ կարող ստուգել զգացողություններիս հավաստիությունը:

Թեթևամիտ մարդիկ քմծիծաղով են վերաբերվում Իդեալականի տեսությանը` իբր դրանից բխող ամեն բան խեղկատակություն է, իբր այն բացասաբար է անդրադառնում բնության կայունության վրա: Անկասկած, այդպես չէ: Աստված երբեք չի կատակում մեզ հետ և երբեք որևէ անհետևողականություն թույլ չի տա բնության զարգացման մեջ` ի վնաս վերջինիս վերջնական նպատակի: Բնության օրենքների հարատևության նկատմամբ չնչին անվստահությունն իսկ կաթվածահար կանի մարդու կարողությունները:

Այդ հարատևությունը սուրբ է, հետևաբար` կատարյալ է մարդու հավատը: Մարդուն գործունեության մղող ներքին անվակներն ու զսպանակները գործում են միայն բնության հարատևության հիպոթեզն ընդունելու դեպքում: Մենք ստեղծված ենք ոչ թե նավի պես` ալիքների վրա տարուբերվելու համար, այլ տան պես` հողի վրա ամուր կանգնելու համար: Եվ նման կառուցվածքի բնականոն հետևանքներից է այն, որ, քանի դեռ գործելու ունակությունը գերակշռում է խորհրդածելու ունակությանը, մենք վրդովմունքով ընդվզում ենք ցանկացած այնպիսի ակնարկի դեմ, թե բնությունը պակաս հարատև կամ ավելի փոփոխական է, քան ոգին: Նման ակնարկները հարուցում են առևտրականի ու անվագործի, հյուսնի ու հարկահանի խիստ դժգոհությունը:

Բնության օրենքների հարատևության անվերապահ ընդունումը մեր կողմից, այնուամենայնիվ, բաց է թողնում դրա բացարձակ գոյության հարցը: Մշակույթի ազդեցությունը մարդկային մտքի ու հոգու վրա միշտ նույնն է. անսասան է մնում մեր հավատն առանձին երևույթների` ասենք, ջերմության, ջրի, ազոտի և այլնի կայունության նկատմամբ, սակայն բնությանը սկսում ենք վերաբերվել ոչ թե որպես սուբստանցիայի, այլ` որպես երևույթի, անհրաժեշտ գոյություն ենք վերագրում հոգուն, բնությունը դիտում ենք որպես դիպված և որպես հետևանք:

Զգայություններն ու չնորացված հասկացողությունը ինչ-որ բնազդային հավատ են կրում բնության բացարձակ գոյության հանդեպ: Այս տեսանկյունից մարդն ու բնությունն անքակտելիորեն կապված են: Իրերն ինքնին վերջնական են և երբեք չեն ձգտում դուրս գալ սեփական ոլորտից: Բանականության առկայությունը սասանում է այդ հավատը: Մտքի առաջին իսկ ճիգերը հանգեցնում են մեզ` որպես բաղկացուցիչ, բնությանը կապող զգայությունների այդ բռնիշխանության թուլացմանը, և բնությունը տեսնում ենք կողքից ու շարժման մեջ: Մինչև այս գերագույն ունակության միջամտությունը կենդանական աչքը զարմանալի ճշգրտությամբ տեսնում է կտրուկ ուրվագծերն ու գունավոր մակերեսները: Իսկ երբ սկսում է տեսնել Բանականության աչքը, այդ ուրվագծերն ու մակերեսներն անմիջապես ստանում են նրբագեղություն ու արտահայտչականություն: Դա տեղի է ունենում երևակայության ու հուզականության շնորհիվ և մեղմում է առարկաների ցցուն պարզորոշությունը: Եթե Բանականությունը զարգացնում է ավելի խորազնին տեսողություն, իսկ ուրվագծերն ու մակերեսներն առավել թափանցիկ ու այլևս անտեսանելի են դառնում, ապա դրանց միջով երևում են վերջնանպատակն ու ոգին: Կյանքի լավագույն պահերն են այս գերագույն զորության սքանչելի արթնացումները, նաև` բնության պատկառալի խոնարհումն իր Աստծո առջև:

Փորձենք զատորոշել նաև մշակույթի մյուս ազդեցությունները:

  1. Իդեալականի փիլիսոփայության մեջ հաստատվելու մեր առաջին հանգրվանը հետևանք է բուն Բնությունից ստացած խթանի:

Բնությունը կոչված է միավորվելու ոգու հետ` հանուն մեր ազատագրման: Որոշակի մեխանիկական փոփոխությունները, մեր սեփական դիրքի չնչին իսկ տեղաշարժ ստիպում են գնահատել այդ դուալիզմը: Տարօրինակ մի զգացում է համակում մեզ, երբ ծովափին նայում ենք շարժվող նավից, կամ օդապարիկից, կամ երկնքի անսովոր երանգներով հագեցած օդի միջով: Մեր դիտակետի չնչին իսկ տեղաշարժը գեղատեսլություն է հաղորդում ամբողջ աշխարհին: Սովորաբար ոտքով քայլող մարդուն հարկավոր է ընդամենը նստել կառք ու շրջել սեփական քաղաքում` և փողոցը կվերածվի խամաճիկների թատրոնի: Միմյանց հետ զրուցող, ինչ-որ տեղ շտապող, ինչ-որ ապրանք փոխանակող, վիճող ու կռվող տղամարդիկ ու կանայք` ազնիվ աշխատավորն ու անբանը, մուրացկանն ու երեխաները, շները, բոլոր արարածները միանգամից անիրական են դառնում կամ, առնվազն, բացարձակապես առանձնանում են դիտորդից, կորցնում են նրա հետ ունեցած բոլոր առնչություններն ու ներկայանում են որպես պատիր, ոչ նյութական արարածներ: Քաջածանոթ բնապատկերը բազմաթիվ նոր մտքերի տեղիք է տալիս, երբ երևում է սրընթաց սլացող վագոնի լուսամուտից: Մեծագույն հրճվանքը, սակայն, մեզ պատճառում են ամենասովորական իրերը (հար- կավոր է սոսկ փոխել դիտակետը): Ծիծաղի սենյա- կում զվարճանում ենք մսավաճառի սայլակի կամ սեփական ընտանիքի անդամներից մեկի տեսքով: Ուրախանում ենք` տեսնելով մեր մտերիմներից մեկի դիմանկարը: Կռացեք ու սեփական ոտքերի արանքով նայեք գլխիվայր բնապատկերին. այն զարմանալի ու սքանչելի է, թեև ձեր աչքի առջև է եղել քսան տարի շարունակ:

Նման դեպքերում մեխանիկական միջոցների օգնությամբ տարբերակվում են դիտորդն և դիտվող պատկերը, ասել է թե` մարդն ու բնությունը: Սրան հետևում է ակնածախառն հրճվանքը, ես կասեի, վեհության թեթև զգացողությունը, որի հիմքում ընկած է, հավանաբար, այն փաստը, որ դրանով իսկ մարդը բարձրանում է` գիտակցելով, որ քանի դեռ աշխարհը ներկայանում է որպես հարափոփոխ մի պատկերաշարք, կայունությունն, ուրեմն, իր մեջ է:

  1. Ավելի վերամբարձ ձևով նույն հրճվանքն արտահայտում է բանաստեղծն իր ստեղծագործություններում: Նա կարողանում է ժլատ արտահայտչամիջոցների օգնությամբ ստեղծել արևի ու լեռան, լեռան ստորոտում տարածված ճամբարի ու քաղաքի պատկերները, հերոսացած ասպետի ու նրա սրտի տիրուհի առաքինի օրիօրդի կերպարները, որոնք ճշգրտորեն համապատասխան են մեր պատկերացումներին, սակայն գետնից կտրված են, օդեղեն: Նա տեղահանում է ցամաքն ու ծովը, ստիպում է դրանց պտտվել իր գերխնդրի շուրջն ու տեղադրում է նորովի: Տրվելով հերոսական կրքին, նա նյութական աշխարհն օգտագործում է որպես այդ կրքի խորհրդանիշ: Զգայական ընկալումներով ապրող մարդն իր մտքերն է համապատասխանեցնում առարկաներին, մինչդեռ բանաստեղծը` առարկաները մտքերին: Առաջինի համար բնությունն արմատացած է ու անսասան, իսկ երկրորդի համար այն հեղհեղուկ է, փոփոխելի, և դա է իր գոյության հիմնական սկզբունքը: Հրահեստ աշխարհը նրա համար կռելի է ու ճկելի. նա մարդկային ոգի է տալիս քար ու փոշուն, որոնք դառնում են խոսք` Բանականության զինանոցում: Երևակայությունը կարելի է բնորոշել որպես Բանականության` նյութական աշխարհից քաղած օգուտը: Շեքսպիրը, առավել, քան մյուս բանաստեղծները, տիրապետում էր բնությունը որպես արտահայտչամիջոց օգտագործելու արվեստին: Նրա աստվածաշնորհ մուսան խաղացկուն հեշտությամբ էր կերտում ստեղծագործությունը` կատարելով իր համար գերխնդիր հանդիսացող մտքի ցանկացած քմահաճություն: Նրա համար մատչելի էին բնության ամենահեռավոր անկյունները, նա կարողանում էր ոգեղեն նրբին թելերով միավորել անհամատեղելի թվացող իրերն ու երևույթները: Ու մենք հասկանում ենք, որ նյութական աշխարհի վեհությունը հարաբերական է, որ այն սեղմվում կամ ընդարձակվում է` բանաստեղծի հույզերի կամոք: Ահավասիկ, նրա սոնետներում թռչունների ճռվողյունը, ծաղիկների բույր ու երանգը սոսկ ստվերներն են իր սիրեցյալի, ժամանակը, որ միմյանցից բաժանում է նրանց, իր կուրծքն է, սիրեցյալի մասին բամբասանքն անգամ որպես զարդ է ծառայում.

Բամբասվելուդ մեջ վարքդ մեղք չունի,

Բամբասանքը միշտ լավին է զարկում,

Չարը` պտտվում գլխին սիրունի,

Ինչպես ագռավը` անամպ երկնքում:28

 

Նրա կիրքը դիպվածի ծնունդ չէ. խոսքին համընթաց այն վարարում է` ողողելով ամբողջ քաղաքը, համայն երկիրը.

 

Դիպվածից չի˜ ծնվել նա կամ իրերի բերումից,-

Եվ ոչ ստրու՛կն եղել քաղցր-մեղցր պերճանքի,

Ոչ զոհը` խե˜ղճ ու կրակ ստրկացնող ցասումի,

Որոնց նորու˜յթ է կոչում դարն այս փորձ ու փորձանքի:

Քաղաքական այլախոհ աղանդներին անտարբեր,-

Որոնք իր գույնն են փոխում ամեն ժամ ու վայրկյանում,-

Մի կողմ քաշված, ինքնիշխան, իմաստությամբ աներեր,

Նա ոչ փթթում է տաքից, ոչ հեղեղից կործանվում:29

 

Զգացմունքի ուժգնության ու հարատևության կողքին

Բուրգերն անգամ նորաստեղծ ու անցողիկ են թվում:

Արշալույսի պես լուսավոր պարմանիական

անարատությունն ու սերը կուրացնում են նրան.

 

Հեռացրեք ինձնից այս շուրթերը,

Որ քաղցրալուր են ու երդմնազանց,

Ու այս աչերը մավի,

Որ ցայգից են գերազանց:30

Մինչ շարունակելն ասեմ, որ գրականության համար դյուրին չի լինելու այս չափազանցության անձեռակերտ գեղեցկությանը հավասարվելը:

Բանաստեղծի կրքի ուժով կատարված նյութական աշխարհի այս փոխակերպումները, մեծը փոքրացնելու ու չնչինը վեհացնելու նրա զորությունը բազմիցս դրսևորվել է նրա թատերագրություններում: Ձեռքիս տակ «Փոթորիկն» է, որից էլ կմեջբերեմ մի քանի տող:

Հաստատակառույց հրվանդանները հիմքից շարժեցի,

Նոճին ու սոճին տակից պոկեցի…31

Պրոսպերոն կանչում է երաժիշտներին, որպեսզի խաղաղեցնի մոլեգնած

Ալոնսոյին ու նրա ուղեկիցներին.

Թող հանդիսավոր երաժշտություն,

Լավագույն սփոփն անհանգիստ մտքի, բուժե˜ ուղեղդ,

Որ այժմ անօգուտ եռում է գանգումդ:32

Կամ.

Ահա լուծվում է իմ կախարդանքը,

Եվ ինչպես այգը գալիս է գաղտուկ գիշերի վրա,

Հալելով մութը, նույնպես էլ նրանց սթափված ուշքը

Այժմ սկսում է ցրել պղտորող գոլորշիները,

Որոնք պատում են նրանց պարզատես դատողությունը:33

Այս մարդկանց ուշքը սկսում է ուռչել.

Եկող ծփանքը շուտով կլցնե մտքի ծովեզրը, Որ այժմ ցեխոտ և գարշահոտ է:34

Իրադարձությունների իրական նմանությունները տեսնելու ունակությունը (ասել է թե` իդեալական նմանությունները, քանզի միայն դրանք են իրական) բանաստեղծին հնարավորություն է տալիս անկաշկանդորեն դիմելու աշխարհի ամենապատկառազդու ձևերին ու երևույթներին` դրանով իսկ հաստատելով հոգու գերակայությունը:

  1. Եթե բանաստեղծն իր մտքերով շունչ է տալիս բնությանը, ուրեմն փիլիսոփայից տարբերվում է սոսկ նրանով, որ Գեղեցկությունն է դիտում որպես վերջնանպատակ, մինչդեռ փիլիսոփայի վերջնանպատակը Ճշմարտությունն է: Իսկ փիլիսոփան, ինչպեսև բանաստեղծը, դավանում է այն համոզմունքը, որ իրերի առկա դրվածքն ու դրանց փոխհարաբերությունները ստորադաս են մտքի կայսրությանը: «Փիլիսոփայության խնդիրը, – ասել է Պլատոնը, – բոլոր պայմանական գոյությունների անպայման ու բացարձակ հիմքը գտնելն է»: Փիլիսոփայությունը ելնում է այն հավատից, որ կա մի օրենք, որին ենթարկվում են բոլոր երևույթները, և ճանաչելով այդ օրենքը, կկարողանանք կանխատեսել երևույթները: Մտքում խմորվելիս այդ օրենքը վերածվում է գաղափարի: Այն անսահմանորեն գեղեցիկ է: Ճշմարիտ փիլիսոփան ու ճշմարիտ բանաստեղծն անբաժանելի են. երկուսի նպատակն էլ նույնն է` գեղեցկությունը, որ նաև ճշմարտություն է, և ճշմարտությունը, որ նաև գեղեցկություն է: Արդյո՞ք Պլատոնի կամ Արիստոտելի որևէ սահմանում նույնքան սքանչելի չէ, որքան Սոփոկլեսի Անտիգոնեն: Երկու դեպքում էլ բնությունը հոգևոր կյանք է ստանում, երկու դեպքում էլ ներթափանցում է կարձր թվացող նյութի մեջ ու լուծվում է նրանում, երկու դեպքում էլ տկար մարդուս բազմահմուտ հոգին ներթափանցում է բնության անծայրածիր ոլորտները, տեսնում է իր տեղն այդ ներդաշնակության մեջ, ասել է թե` ճանաչում է բնության օրենքը: Երբ դա տեղի է ունենում ֆիզիկայի բնագավառում, հիշողությունը ձերբազատվում է առանձին տեղեկությունների ծանրումեծ ցանկերից և դարերի դիտարկումներն ամփոփում է մեկ միասնական բանաձևում:

Այսպիսով, ֆիզիկայի բնագավառում անգամ նյութականը տեղի է տալիս ոգեղենին: Աստղագետը, երկրաչափը հենվում են սեփական անառարկելի վերլուծությունների վրա` արհամարհելով դիտարկումների արդյունքները: Իր իսկ ստեղծած աղեղների օրենքի մասին ասելով, թե «դրան հակադրվելու է եղած ողջ փորձառությունը, և այդուհանդերձ, այն ճիշտ է», Էյլերն35 արդեն իսկ բնությունը փոխադրում է հոգևորի ոլորտը` նյութականը թողնելով անտեր դիակի կարգավիճակում:

  1. Մտահայեցողական գիտությունը նկատելի անփոփոխությամբ կասկածի տակ է առնում նյութականի գոյությունը: Թյուրգոն36 ասել է. «Նա, ով երբեք կասկածի տակ չի առել նյութականի գոյությունը, կարող է վստահ լինել, որ զուրկ է մետաֆիզիկական մտածողությունից»: Մտահայեցողական գիտության ուշադրության կիզակետում բնության այն անմահ ու անձեռակերտ ստեղծագործություններն են, որոնք անհրաժեշտաբար զուրկ են նյութական կերպավորումից, այսինքն` Գաղափարները, որոնց ներկայությամբ արտաքին պարագաներն ընկալում ենք որպես պատիր տեսիլք կամ հպանցիկ ստվեր: Աստվածների այս Օլիմպոսի շեմին սպասելիս, բնությունն ընկալում ենք որպես հոգու հավելված: Իսկ երբ բարձրանում-մտնում ենք գաղափարների տարածքը, հասկանում ենք, որ դրանք Գերագույն Գոյի մտքերն են: «Ես օծուել եմ յաւիտենից հետէ, ի սկզբանէ երկրիս առաջ գալուցն առաջ: Նա երկինքները պատրաստելիս` ես այնտեղ էի, երբոր նա անդունդների վերայ կամար էր գծում: Երբոր նա պնդացնում էր վերի ամպերը, հաստատում էր անդունդների աղբիւրները: Այն ժամանակ ես նորակշտին ճարտարապետ էի, եւ նորա ուրախությիւնն էի ամեն օր` զուարճանալով նորա առաջին ամեն ժամանակ»:37

Գաղափարների ներգործությունը համամասնական է: Որպես գիտության առարկա դրանք քչերի համար են մատչելի: Այդուհանդերձ, այդ բարձունքը հասանելի է բոլոր` բավականաչափ բարեպաշտ ու մոլեռանդ մարդկանց համար: Եվ աստվածաբնույթ այդ արարումներին դիպչող ամեն ոք ինքն էլ, կարծես թե, աստվածանում է: Ինչպես նոր հոգին է նորացնում մարմինը: Վայելչաշարժ ու աշխույժ ենք դառնում, ոչ թե քայլում, այլ սավառնում ենք օդում, կյանքը դադարում է տաղտուկ լինելուց, ու մեզ թվում է, թե հետայդու երբեք այդպիսին չի լինելու: Դրանց խաղաղ ընկերակցությամբ մարդս դադարում է վախենալ ծերությունից, դժբախտությունից կամ մահից, քանզի նա այլևս անհասանելի է փոփոխությունների համար: Ճանաչելով Արդարության ու Ճշմարտության քողազերծ էությունը, մենք սկսում ենք տարբերակել բացարձակը պայմանականից կամ հարաբերականից: Սկսում ենք ընկալել բացարձակը: Առաջին անգամ զգում ենք, որ գոյություն ունենք: Դառնում ենք անմահ, քանզի հասկանում ենք, որ ժամանակն ու տարածությունը նյութականին բնորոշ հարաբերություններ են, և որ ճշմարտության ճանաչումն ու մաքրաբարո կամքը ազատում են մեզ դրանց ազդեցությունից:

  1. Վերջապես, կրոնն ու բարոյականությունը, որ արդարցիորեն կարող են կոչվել գաղափարների գործածում կամ դրանց կենսագործում, նույն ներգործությունն են ունենում բոլոր ավելի ստորին մշակույթների վրա` պակաս վեհ ու ոգուն ստորադաս ներկայացնելով բնությունը: Բարոյականության ու կրոնի տարբերությունն այն է, որ առաջինը մարդու պարտականությունների` իր իսկ կողմից սահմանված ամբողջությունն է, իսկ երկրորդը` Աստծո սահմանածը: Կրոնը ներառում է Աստծո անհատականությունը, Բարոյականությունը` ոչ: Որոշակի մոտեցման դեպքում դրանք միասնական են: Երկուսն էլ իրենց բարձր են դասում բնությունից: Կրոնի առաջին ու հիմնական խրատը հետևյալն է. «Երեւողները ժամանակաւոր են, իսկ չերեւողները յաւիտենական»:38 Կրոնը ոտնահարում է բնությանը: Անկիրթ մարդու համար այն նույնն է, ինչ փիլիսոփայությունը Բերքլիի կամ Վյասայի39 համար: Ամենատգետ աղանդապատկան եկեղեցիներում խոսքը հիմնականում հետևյալի շուրջ է. «Արհամարհի՛ր աշխարհիկ սին գայթակղությունները, նույնն է թե` փառամոլությունը, իղձերը, ստվերներն ու պատրանքը: Ճշմարիտը որոնի՛ր կրոնի մեջ՚: Նվիրված հավատացյալն արհամարհում է բնու- թյունը: Աստվածիմացներից (թեոսոֆներից) ոմանք` մանիքեականները40 , Պլոտինը41 այնքան հեռու էին գնացել, որ որոշակի թշնամանքով ու վրդովմունքով էին վերաբերվում նյութական աշխարհին: Նրանք իրենց ներսում խեղդում էին բարեկեցիկ կյանքին վերադառնալու բոլոր մղումները: Պլոտինն ամաչում էր իր մարմնի համար: Կարճ ասած, նյութական աշխարհի մասին նրանք կարող էին ասել նույնն, ինչ Միքելանջելոն ասել է արտաքին գեղեցկության մասին. «Դա այն անցողիկ ու հոգնամաշ հյուսվածքն է, որին Աստված վերադարձնում է ժամանակին իր մոտ տարած հոգին»:

Ստեղծվում է այնպիսի տպավորություն, թե շարժումը, պոեզիան, ֆիզիկան, մտահայեցողական գիտությունը, կրոնը միահամուռ կերպով փորձում են ստիպել մեզ, որ կասկածի տակ առնենք արտաքին աշխարհի իրական լինելը: Ընդունում եմ, սակայն, որ մեր կողմից երախտամոռություն կլիներ մանրամասնելն այն ընդհանուր դրույթը, համաձայն որի մշակույթն իդեալիզմով է տոգորում մեզ: Բնության նկատմամբ տածածս զգացմունքը ոչ թե թշնամանք է, այլ ջերմ, մանկական սեր: Կենսատու արևի տակ ապրում, աճում-հասունանում եմ, ինչպես հացահատիկն ու սեխը: Եկեք արժանին հատուցենք բնությանը: Չեմ պատրաստվում ո՛չ քարկոծել չքնաղ մորս, ո՛չ էլ աղտոտել սքանչելի բույնս: Ուզում եմ սոսկ ճշտել բնության տեղը մարդու կյանքում, ինչին ձգտում է նաև ճշմարիտ կրթությունը, քանզի մարդկային կյանքի հիմքն ու նպատակը բնության հետ կապ հաստատելն է: Մշակույթը հերքում է բնության նկատմամբ գռեհիկ տեսակետները և միտքը մղում է տեսանելի կոչելու այն, ինչը համարում է իրական և իրական` այն, ինչը համարում է տեսլական: Երեխաները, և դա ճիշտ է, հավատում են արտաքին աշխարհի գոյությանը: Հետագայում է միայն գալիս այն համոզմունքը, որ արտաքին աշխարհը սոսկ տեսլական է, սակայն, այն գլուխ է բարձրացնում, անշուշտ, մշակույթի հետ միասին:

Իդեալականի տեսության առավելությունը տարածված համոզմունքների նկատմամբ այն է, որ աշխարհը ներկայացվում է ճիշտ այնպես, ինչպես միտքն է տենչում տեսնել այն: Ըստ էության, ճիշտ այդպիսին է նաև ինչպես մտազննական, այնպես էլ գործնական Բանականության, ասել է թե` փիլիսոփայության և առաքինության տեսակետը: Քանզի մտածողության լույսի ներքո աշխարհը միշտ երևութական է, մինչդեռ առաքինությունն այն ստորադասում է մտքին ու հոգուն: Իդեալիզմն Աստծո մեջ է տեսնում աշխարհը:

Անհատների ու առարկաների, գործողությունների ու իրադարձությունների, երկրների ու կրոնական ուղղությունների ողջ շրջանակն այն դիտում է ոչ թե որպես ալեհեր հնադարից ի վեր մեր հետևից սողացող Անցյալում հյուլե առ հյուլե, նվաճում առ նվաճում տանջալի ջանքերով կուտակված ամբողջություն, այլ որպես հոգու հայեցողության համար Աստծո կողմից մեկընդմիշտ ստեղծված հսկայական մի պատկեր: Ուստի, հոգին հեռու է մնում տիեզերքի պատկերի անկարևոր ու մանրախնդիր ուսումնասիրությունից: Նպատակը հոգու համար այնքան կարևոր է, որ այն չի խորանում միջոցների մեջ: Քրիստոնեության մեջ այն ավելին է տեսնում, քան կագուկռիվներով հարուստ եկեղեցական պատմությունն է կամ աստվածաբանական տարաձայնությունների նրբությունները, և, ուշադրության չառնելով ո՛չ անհատներին, ո՛չ էլ նրանց գործած հրաշքները, ամենևին հաշվի չնստելով պատմական վկայությունների հակասականության հետ, Աստծո տված երևույթներն ընդունում է այն տեսքով, ինչպես տեսնում է` աշխարհում տարածված կրոնական ուղղությունների անարատ ու սոսկալի տեսքով: Այն ջերմ ու կրքոտ չի դառնում, երբ բախվում է իր բարի կամ չար բախտին, մարդկային աջակցությանը կամ ընդդիմությանը: Ոչ մի մարդ նրան թշնամի չէ: Ընդունում է իրեն բաժին հասնող ամեն բան` որպես ևս մեկ դաս: Ավելի դիտող է, քան գործող, եթե անգամ գործում է, ապա` ավելի լավ դիտելու նպատակով:

 

ՈԳԻ

7

Բնության և մարդու ճշմարիտ տեսության համար կարևոր է առաջադիմական տարրեր պարունակելը: Հարմարությունները, որ սպառվել են կամ կարող են սպառվել, և փաստերը, որ վերաճում են դրույթների, չեն լրացնում այն ճշմարիտը, որ վերաբերում է մարդուս կեցության բարերար միջավայրին, ուր լիարժեք ու անսահմանափակ գործածություն են գտնում նրա բոլոր հնարավորությունները: Մինչդեռ բնության բոլոր հարմարությունները կարող են միավորվել, ինչն անսահման թափ է հաղորդում մարդու գործունեությանը: Բնության այդ միավորված հարմարությունը բոլոր տիրույթներում հավատարիմ է մնում իր սկզբնապատճառին` ամեն բանում և ամենահեռավոր անկյուններում: Եվ միշտ խոսում է Ոգու մասին: Հարուցում է խորհրդածություններ բացարձակի մասին: Եվ մշտապես արդյունավետ է: Նման հսկայական այն ստվերին, որ մշտական վկայությունն է մեր թիկունքում գտնվող արևի:

Բնությունը ներկայանում է նվիրված բարեպաշտու- թյան տեսքով: Ինչպես գլուխն ուսին թեքած ու ձեռքերը կրծքին խաչած Հիսուսը: Երջանիկ է նա, ով երկրպագության դասեր է առնում բնությունից:

Ով շատ է մտածում այս Ոգի կոչվող աննկարագրելի էության մասին, նա քիչ է խոսում: Կարող ենք կանխատեսել Աստծուն նյութական աշխարհի անտաշ, այսպես ասած, հեռավոր երևույթների մեջ, սակայն երբ փորձում ենք տալ նրա սահմանումն ու նկարագրությունը, լեզուն ու միտքը լքում են մեզ` դարձնելով նույնքան անօգնական, որքան անօգնական են հիմար ու վայրենի մարդիկ: Այդ էությունը չի տրվում ձևակերպումների, սակայն երբ մարդն այն երկրպագում է հոգեպես, որպես Աստծո տեսիլք ներկայանալը դառնում է բնության ազնվագույն առաքելությունը: Բնությունն է այն օրգանը, որի միջոցով համընդհանուր ոգին խոսում է անհատի հետ ու ջանում իր գիրկը վերադարձնել նրան:

Եթե հաշվի առնենք Ոգին, ապա կտեսնենք, որ մարդու ընդգրկած շրջանակը չի սահմանափակվում վերոշարադրյալ հայացքներով: Հավելենք դրանց ևս մի քանի պատեհ մտքեր:

Բնությունը մտքի առջև դնում է երեք հիմնախնդիր: Ի՞նչ է մատերիան: Որտեղի՞ց է ծագում: Եվ ինչի՞ է կոչված: Առաջին հարցի պատասխանը տալիս է միայն իդեալականի տեսությունը: Մատերիան, իդեալիզմի պնդմամբ, ոչ թե նյութ է, այլ երևույթ: Իդեալիզմի միջոցով հասու ենք դառնում այն համընդգրկուն անհամապատասխանությանը, որ առկա է մեր սեփական գոյի վկայությունների և համաշխարհային գոյի վկայությունների միջև: Առաջինը կատարյալ է, երկրորդը որևէ վստահություն չի ներշնչում. միտքն ու հոգին իրերի բնության (բնույթի) բաղկացուցիչներն են, աշխարհն աստվածային մի անուրջ է, որից միշտ կարող ենք սթափվել` ընկնելով օրվա պերճանքի ու որոշակիության գիրկը: Իդեալիզմը մի հիպոթեզ է, որ բնության մեկնությունը կառուցում է այլ սկզբունքների հիման վրա, քան այն սկզբունքները, որոնց վրա հիմնվում են հյուսնի արհեստն ու քիմիան: Այդուհանդերձ, եթե այն սոսկ հերքի մատերիայի գոյությունն, ապա չի կարող բավարարել ոգու պահանջմունքները: Ինձնից դուրս կթողնի Աստծուն: Ինձ կթողնի հավերժորեն խարխափելու զգայական ընկալումներիս լաբիրինթոսում: Եվ հոգիս կընդդիմանա, քանզի այդ դեպքում իդելազմը կխոչընդոտի կրքին` մերժելով տղամարդկանց ու կանանց լիարժեք գոյությունը: Մարդկային կյանքն այնքան խորն է ներթափանցել բնության մեջ, որ մարդկայինի տարրերն առկա են ինչպես ամբողջի, այնպես էլ դրա մասնավոր դրսևորումներից յուրաքանչյուրի մեջ: Մինչդեռ նման տեսությունը բնությունն օտարում է ինձնից` հաշվի չառնելով մեր արյունակցական անհերքելի կապը: Ուստի, նկատի առնելով մեր գիտելիքի ներկա մակարդակը, թող այս տեսությունը մնա որպես օգտակար ներածական հիպոթեզ, որ կօգնի մեզ գիտակցելու ու գնահատելու հավերժ տարբերակումը աշխարհի ու հոգու միջև:

Իսկ երբ, հետևելով մտքի անտեսանելի ոտնահետքերին, ուզում ենք պարզել, թե որտեղից է ծագել և որն է մատերիայի կոչումը, գիտակցության գաղտնարաններից մեր առջև հառնում են բազում ճշմարտություններ: Մենք հասկանում ենք, որ բարձրագույնն առկա է մարդու հոգում, որ սահմռկեցուցիչ համընդհանուր էությունը, որ ո՛չ իմաստնություն է, ո՛չ սեր, ո՛չ գեղեցկություն է, ո՛չ զորություն, այլ` բոլորը միասին և յուրաքանչյուրն ամբողջությամբ, այն է, հանուն ինչի գոյություն ունի և ինչի շնորհիվ առկա է ամեն բան: Հասկանում ենք, որ ոգին արարում է, որ այն բնությունից այն կողմ է և համայն բնության մեջ, որ, լինելով միասնական, և ոչ բաղադրյալ, ոգին մեր վրա ներգործում է ոչ թե արտաքինից, այն է` տարածության և ժամանակի մեջ, այլ հոգու ներսից կամ` մեր իսկ միջոցով: Հետևաբար, այդ ոգին, նույն ինքը` Գերագույն Գոյը ոչ թե մեր շուրջն է կառուցում բնությունը, այլ մեր միջոցով երևան է բերում այն, ինչպես ծառն է իր կյանքը երևան բերում հներին փոխարինող նորածիլ ճյուղերով ու նորաբողբոջ սաղարթով: Ինչպես բույսն արմատներ է գցում հողի մեջ, այնպես էլ մարդն ապրում է Աստծո ծոցում. սնվում է անհատնում շատրվաններից, որտեղից, անհրաժեշտության դեպքում ստանում է անսպառ զորություն: Ո՞վ կարող է սահմանափակել մարդու հնարավորությունները: Բավական է գեթ մեկ անգամ շնչել վեհ ոլորտների օդը, հաղորդակցվել արդարության և ճշմարտության բացարձակ դրսևորումներին հասկանալու համար, որ մարդու առջև բաց է Արարչի ողջ հոգին, որ մարդն ինքն էլ, իվերջո, արարիչ է: Այս տեսակետը, որ ցուցանում է ինձ իմաստնության ու զորության ակունքները և ընդգծում է առաքինությունը որպես «հավերժության պալատի դուռը բացող ոսկե բանալի»42 , ներկայանում է որպես ճշմարտության գերագույն վկայություն, քանզի մղում է ինձ հոգուս մաքրագործման միջոցով սեփական աշխարհս ստեղծելուն: Աշխարհ գոյատևումը սնվում է նույն ոգուց, որից սնվում է մարդու մարմինը: Այդ ոգին իրենից ներկայացնում է Աստծո ավելի հեռավոր ու աղոտ մարմնավորումը, Աստծո պրոեկցիան անգիտակցականի ոլորտում: Սակայն այն տարբերվում է մարմնից կարևոր մի առումով: Ի տարբերություն մարմնի, այն ենթակա չէ մարդկային կամքին: Մենք հասու չենք խախտելու նրա խաղաղ ներդաշնակությունը: Ուստի` մեզ համար այն աստվածայինի ներկայության վկայությունն է: Դա ամրագրված այն կետն է, որի միջոցով մենք կարող ենք չափել մեր շեղումները: Մեր այլասերմանը համընթաց առավել ցայտուն է դառնում հակադրությունը մեր և մեր տան միջև: Նույնքան օտար ենք զգում մեզ բնության մեջ, որքան խորթ` Աստծուց: Չենք հասկանում թռչունների երգը: Աղվեսն ու եղնիկը վախվորած փախչում են մեզանից, արջն ու վագրը պատրաստ են ծվատելու մեզ: Օգտվում ենք ընդամենը մի քանի բույսերի` հացահատիկի ու խնձորենու, կարտոֆիլի թփի ու խաղողի վազի բարիքներից. բույսերի մեծամասնության բարիքներն անհայտ են մեզ: Մի՞թե բնապատկերը, որի ամեն ծեղը վեհությամբ է տոգորված, չի կրում աստվածայինի վկայության կնիքը: Բնապատկերն անգամ ընդգծում է անհամաձայնությունը մարդու և բնության միջև, քանզի չես կարող ըմբոշխնել բնապատկերի գեղեցկությունը, եթե մոտակայքում տքնաջան աշխատում է հողագործը: Բանաստեղծի հրճվանքն անգամ ծաղրական երանգներ է կրում, քանի դեռ մարդիկ նրա տեսադաշտում են:

 

ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐ

8

Աշխարհի օրենքներին ու իրերի կերպին վերաբերող որոնումներում գերագույն դրդապատճառն ամենաճշմարիտն է: Այն, ինչը գրեթե անհնարին է թվում, չափազանց նուրբ է, հաճախ` աղոտ ու հազիվ նշմարելի, որովհետև գտնվում է հոգու խորքում` հավիտենական ճշմարտությունների շարքում: Էմպիրիկ գիտությունը ջանում է փակել հետազոտողի տեսադաշտը, փորձում է գործառույթների ու գործընթացների բուն իմացությամբ նրան զրկել աշխարհն ամբողջության մեջ դիտարկելու հանդուգն կարողությունից: Գիտության այրը զրկվում է բանաստեղծականությունից: Ամենակարդացած, ճշմարտության համակ ու ջերմեռանդ նվիրյալ բնագետը, սակայն, կտեսնի, որ դեռևս շատ բան ունի սովորելու աշխարհի հետ իր ունեցած կապերի վերաբերյալ, և որ դա անհնար է սովորել հայտնի մեծությունների գումարման, հան- ման կամ այլ համադրությունների ճանապարհով. այն ձեռք է բերվում ոգու անուսուցանելի խիզախումներով, շարունակական ինքնավերականգնմամբ և լիակատար հնազանդությամբ: Կհասկանա, որ հետազոտողն ունի շատ ավելի սքանչելի որակներ, քան ճշգրտությունն ու անսխալականությունը, որ կռահումը հաճախ ավելի արդյունավետ է լինում, քան անվիճարկելի հաստատումը, և որ երազանքը կարող է օգնել մեզ ավելի խորը ներթափանցելու բնության գաղտնիքների մեջ, քան հարյուրավոր գիտարփորձերը` միասին վերցրած:

Քանզի լուծման կարոտ են հենց այն հիմնախնդիրները, որոնցից ֆիզիոլոգն ու բնագետը խուսափում են: Մարդու համար այնքան էական չէ կենդանական աշխարհի բոլոր ներկայացուցիչներին ուսումնասիրելը, որքան այն, թե որտեղից է ծագել և ինչ նպատակների է ծառայում բռնացող միասնությունը, որ ընդմիշտ բաժանում ու դասակարգում է ամեն բան` ձգտելով մեկ տեսակի մեջ ընդգրկել իրարից խիստ տարբերվող ներկայացուցիչներին: Երբ հիանում եմ որևէ հարուստ բնապատկերով, նպատակս ոչ թե դրա բոլոր տարրերն ու դրանց դասավորությունը ճշգրտորեն թվարկելն է, այլ հասկանալը, թե ինչու այդ խաղաղ միասնության ներկայությամբ ամենևին չեմ մտածում բազմազանության մասին: Ես չեմ կարող արժանին հատուցել մանրամասներին, քանի դեռ խոսք անգամ չկա իրերի ու մտքերի փոխհարաբերությունները բացատրելու մասին, քանի դեռ լույսի ճառագայթ իսկ չի սփռվել խխունջաբանության, բուսաբանության, արվեստների մետաֆիզիկայի վրա` վերհանելու համար ծաղիկների, խխունջների, կենդանիների տեսակների, ինչպես նաև ճարտարապետական ձևերի կապը մտքի հետ, և կառուցելու գաղափարների վրա հիմնված գիտություն: Բնագիտության պատմության հարկաբաժնում43 ծիսախորհուրդ հանդուրժողականությամբ ու համակրանքով ենք լցվում գազանների, ձկների ու միջատների ամենաանճոռնի ու արտառոց տեսակների նկատմամբ: Սեփական երկրում սոսկ օտարերկրյա ճարտարապետական հուշարձանների նմանությամբ կառուցված շինություններ տեսած ամերիկացին, մտնելով Յորքի Մայր եկեղեցին կամ Հռոմի Սուրբ Պետրոսի տաճարը, խիստ զարմանում է. նրան թվում է, թե դրանք նույնպես ինչ-որ անտեսանելի բնօրինակի հեռավոր տարբերակներն են:

Այդպես էլ գիտությունը բավականաչափ մարդկային նշանակություն չի ստանա, քանի դեռ բնասերը չի տեսնում հիասքանչ ներդաշնակությունը մարդու և այն աշխարհի միջև, որի տերն է ինքը: Տերն է ոչ թե այդտեղ ապրող արարածներից բարձրագույնը լինելու շնորհիվ, այլ` քանի որ այդ աշխարհն իր մտքում ու սրտում է, քանի որ իր մասնիկն է տեսնում բոլոր մեծ ու փոքր առարկաներում ու երևույթներում` յուրաքանչյուր լեռնաշերտում, գույնի յուրաքանչյուր նորահայտ օրենքում, աստղագիտական փաստում կամ մթնոլորտային երևույթում, որոնք արդյունք են դիտարկումների կամ վերլուծությունների: Այս խորհրդին հաղորդակցվելն է ոգեշնչել 17-րդ դարի սքանչելի սաղմոսագիր-բանաստեղծ Ջորջ Հերբերտի մուսային: Մեջբերվող տողերը նրա «Մարդը» բանաստեղծությունից են.

Մարդու մեջ համամասն է ամեն բան`

Համաչափ է ամեն մի ոսկրը:

Նույնն էլ աշխարհն է նրա կողքին`

Նույնարյուն է համայն բնությունը:

Ինչպես լուսինն է բարձրացնում ալիքը մակընթաց,

Այդպես մարդն իր հոգով աշխարհին է կապված:

Ոչինչ է խուսափում

Նրան հնազանդ ավար դառնալուց.

Նրա հայացքն աստղեր է իջեցնում,

Համայն երկինքն է նա իր մեջ առնում:

Բույսերը բուժում են ցավը մեր մարմնի,

Քանզի հարազատ արձագանք են գտնում:

Մեզ համար է փչում քամին,

Մեզ համար է երկիրը պտտվում ու շատրվանը ժայթքում,

Շուրջն ամեն բարիք, ամեն մի հաճույք ու ամեն մի գանձ մեզ է պատկանում.

Առատ սնունդն է մեր

Ու մեր հաճույքի ակունքը անսպառ:

Աստղերը քուն են բերում մեր աչքերին,

Լուսինն իջեցնում է վարագույրը, որ արեգակը պիտի բարձրացնի:

Մեղեդով ու լույսով ենք լցվում,

Այդ ամենից մարմինն է մեր ըմբոշխնում`

Ծագումից ի վեր և փուլ առ փուլ

Սնելով մեր միտքն ու հոգին:

Եվ իր գիտցածից շատ ու շատ են

Հաճոյակատար ծառաները մարդու,

Ում անխնա կոխոտում է նա,

Երբ տկարությունից հյուծված է, գունատ:

Օ, սեր անսահման. մարդն ինքն է մի ամբողջ աշխարհ,

Եվ մեկն էլ կա, որ փայփայում է մարդուն:44

 

Նման կարգի ճշմարտությունների ըմբռնումը մարդուն մղում է դեպի գիտությունը, նպատակը, սակայն, մնում է միջոցներին հատկացվող ուշադրության ստվերում: Գիտության այս կարճատեսության լույսի ներքո միանգամայն ընդունելի է Պլատոնի այն միտքը, թե «Պոեզիան ավելի մոտ է կենսական ճշմարտությանը, քան պատմությունը»: Ուշադրության է արժանի մտքի ամեն մի ենթադրություն, ամեն մի կանխագուշակություն. և մենք սովորում ենք գերադասել ճշմարտության առկայծումներ պարունակող անկատար տեսությունները որևէ արժեքավոր առաջարկություն չպարունակող, բայց կատարելապես մշակված տեսություններին: Իմաստուն գրողը հասկանում է, որ ուսումնասիրության ու ստեղծագործության նպատակադրումները լավագույնս հատուցվում են մտածողության անհայտ ոլորտների հայտնագործումով` հուսադրելով, որ նոր եռանդով է լցվելու մոռացության մեջ ընկած ոգին:

Ուստի, այս էսսեն ուզում եմ ավարտել մարդուն ու բնությանը հատուկ որոշ ավանդույթներով, որոնք գովերգել է ոմն բանսատեղծ և որոնք, քանզի աշխարհում գոյություն են ունեցել մշտապես ու արժանացել են, հավանաբար, բոլոր բանասացների ուշադրությանը, կարող են վերաբերել ինչպես պատմությանը, այնպես էլ մարգարեությանը:45

«Մարդու հիմքերը ոչ թե նյութական են, այլ ոգեղեն: Ոգու տարրը, սակայն, հավերժությունն է: Իսկ հավերժության համար բոլորովին թարմ ու ժամանակային առումով մոտ են իրադարձությունների ամենատևական շարքերն ու հնագույն ժամանակագրությունները: Հանրահայտ անհատականություններ ծնող ունիվերսալ մարդու շրջապտույտ զարգացման ճանապարհին դարերն ուղենիշներ են, իսկ ողջ պատմությունը` աստիճանական անկման մի դարաշրջան:

Մենք չենք վստահում բնության նկատմամբ ունեցած համակրանքին և ներքուստ հերքում ենք այն: Պարբերաբար ընդունում` ապա հերքում ենք բնության հետ ունեցած մեր կապը: Նման ենք գահն ու բանականությունը կորցրած, արջառների պես արածող Նաբուգոդոնոսորին:46 Սակայն, ո՞վ կարող է սահման դնել ոգու դարմանող զորությանը:

Մարդս ավերակ մի աստված է: Երբ մարդիկ մաքրվեն մեղքից, կյանքի տևողությունը կերկարի ու աննկատ կերպով կանցնի անմահության. նույնքան աննկատ, ինչպես սթափվում ենք անուրջներից: Մինչդեռ աշխարհը կշարունակի մնալ խելագար ու գազազած, եթե ներկայիս կազմալուծվածությունը պահպանվի ևս մի քանի հարյուրամյակ: Դրան խոչընդոտում են մահն ու մանկությունը: Մանկու- թյունը մի հավերժական Մեսիա է, որ ընկնում է բարոյալիք մարդկանց գիրկն ու աղաչում նրանց վերադառնալ դրախտ:

Մարդը ինքն իր գաճաճ տարբերակն է: Ժամանակին նա ամբողջովին ներթափանցված ու ներծծված էր ոգով: Նրանից բխող հոսանքները լցնում էին բնությունը: Նրանից էին ծագում արևն ու լուսինը. արևը` տղամարդուց, լուսինը` կնոջից: Նրա մտքի ու հոգու կանոնները, նրա գործունեության այս կամ այն ժամանակաշրջաններն իրենց դրսևորումներն էին գտնում ցերեկվա ու գիշերվա, տարվա եղանակների հերթափոխի մեջ: Սակայն, երբ մարդն ավարտեց այս հսկայական խեցու կառուցումը, այլևս ուժասպառ էր. նրա երակներն անարյուն էին, իսկ ինքը սեղմվել` կաթիլ էր դարձել: Նա տեսնում է, որ իր կառույցը դեռևս հարմար է գալիս իրեն, սակայն վիթխարիորեն մեծ է իր համար: Ավելի ճիշտ, ժամանակին այն միանգամայն համապատասխանում էր մարդուն, այժմ էլ համապատասխանում է, սակայն` հեռվից ու բարձրից: Նա ամոթխածորեն հիանում է սեփական աշխատանքով: Այժմ արդեն տղամարդն է գնում արևի հետևից, իսկ կինը` լուսնի:

Երբեմն, այնուամենայնիվ, նա թոթափում է իր թմբիրն ու զարմանքով նայում է ինքն իրեն և իր տանը` լցվելով իրենց միջև եղած նմանությանը վերաբերող արտառոց խորհրդածություններով: Նա գիտակցում է, որ եթե իր օրենքները դեռևս գերիշխող են, եթե դեռևս տեր է իր սկզբնական զորության, եթե իր խոսքը դեռևս ծանրակշիռ է բնության մեջ, ապա ոչ թե շնորհիվ գիտակցած զորության. դա վեր է իր կամքից: Դա բնազդ է»: Այսպիսին էր օրփեական բանաստեղծիս երգը:

Ներկայումս մարդն իր զորության կեսն է միայն գործադրում բնության նկատմամբ: Աշխարհը յուրացնում է ղեկավարվելով սոսկ սեփական հասկացողությամբ: Նա աշխարհում ապրում ու այն կառավարում է իր պարզունակ իմաստնությամբ, և նա ով ամենից շատ է աշխատում, լիարժեք մարդ չէ. նրա ձեռքերն ուժեղ են, մարսողությունն` անխափան, մինչդեռ հոգին բիրտ է, իսկ ինքը` եսասեր վայրենի: Նրա վերաբերմունքն ու իշխանությունը բնության նկատմամբ դրսևորվում են հասկացողության միջոցով. բնությունը գոմաղբ է նրա համար: Ի սեփական շահ նա օգտագործում է կրակը, քամին, ջուրն ու ծովային կողմնացույցը, շոգին, քարածուխը և քի- միական պարարտանյութերը, ինչպես նաև` վերանորոգում է իր մարմինը ատամնաբույժի ու վիրաբույժի օգնությամբ: Սա նման է այն բանին, եթե գահընկեց արված թագավորն իր գահին ու իշխանությանը միանգամից վերատիրանալու փոխարեն սկսի կտոր առ կտոր գնել իր նախկին տարածքները: Միաժամանակ, շրջապատի թանձր խավարում հազ- վադեպ չեն պայծառ լույսի առկայծումները` բնության վրա մարդու լիարժեք (ինչպես բանականության, այնպես էլ հասկացողության միջոցով) ներգործության պատահական օրինակները: Դրանցից են. հրաշագործության ավանդույթները բոլոր ժողովուրդների վաղնջական անցյալում, Հիսուս Քրիստոսի պատմությունը, կրոնական ու քաղաքական հեղափոխությունների արդյունքում և ստրկավաճառության վերացման մեջ դրսևորված սկզբունքների հաղթանակները, խանդավառության գործած հրաշքները, որոնց մասին պատմել են Սվեդենբորգը, Հոհենլոհեն47 և շեյկերները, բազմաթիվ անըմբռնելի ու ցօրս վիճաբանությունների առիթ տվող փաստեր, որ ներկայումս միավորված են Կենդանական մագնետիզմ անվանմամբ, ինչպես նաև աղոթքը, պերճախոսությունը, ինքնաբուժությունը, մանկական իմաստնությունը: Այս բոլոր օրինակները ցույց են տալիս, թե ինչպես է Բանականությունը մի ակնթար- թով տիրանում իր գայիսոնին: Դրանք դրսևորումներն են ժամանակից ու տարածությունից դուրս գտնվող, սակայն անմիջականորեն մեր մեջ լցվող ստեղծագործ զորության: Տարբերությունը մարդկային զորության իրական ու իդեալական արժեքների միջև գերազանց կերպով արտահայտել են սխոլաստները` ասելով, որ մարդկային գիտելիքը երեկոյան գիտելիք է` vespertina cognitio, մինչդեռ Աստծոնը` առավոտյան գիտելիք է` matutina cognitio.

Սկզբնական ու հավիտենական գեղեցկությունն աշխարհին վերադարձնելու խնդիրը լուծվում է հոգու առողջացման միջոցով: Բնության մեջ մեր տեսած ավերածությունը կամ դատարկությունն իրականում մեր սեփական աչքերում է: Տեսողության առանցքը չի համընկնում իրերի առանցքին, և վերջիններս ոչ թե թափանցիկ, այլ անթափանց են ներկայանում:

Աշխարհում միասնականության բացակայության, ավերածությունների ու կուտակումների առկայության պատճառն այն է, որ մարդը դադարել է միաս- նական լինելուց: Նա բնասեր չի դառնա, քանի դեռ չի բավարարել ոգու բոլոր պահանջմունքները: Միտքը նույնպիսի պահանջմունք է, ինչպես զգայական ընկալումը: Իրոք, դրանցից ոչ մեկը կատարյալ չէ առանց մյուսի: Միտքը բարեպաշտություն է, իսկ բարեպաշտությունը` միտք` այս բառերի բուն իմաստով: Անդունդն անդունդին է կանչում:48 Իրական կյանքում, սակայն, չի տոնվում այդ պսակադրությունը: Պարզասիրտ մարդիկ, հետևելով հայրերի ավանդույթներին, երկրպագում են Աստծուն, սակայն նրանց պարտքի զգացողությունը դեռևս չի հասել բոլոր ունակությունները դրան ի սպաս դնելու աստիճանին: Իսկ նպատակասլաց բնասերները հասկացողության անկիրք լույսով սառեցնում են բնությունը: Մի՞թե աղոթքը ճշմարտության որոնում չէ. հոգու պոռթկում առ անհայտ անսահմանություն: Չի կարող կրքոտ աղոթողը ոչինչ չսովորել: Իսկ երբ հավատանվեր մտածողը, որ մտադրվել է իրերն ու երևույթներն ազատել մասնավոր կապերից ու դրանք տեսնել զուտ մտքի լույսի ներքո, միաժամանակ գիտությունը ջերմացնի սուրբ կրքի կրակով, այդժամ ահա Աստված կրկին տեղ կգրավի իր արարածի մեջ:

Երբ միտքն ու հոգին պատրաստ են ուսումնառության, ուսումնասիրության առարկաներ որոնելու կարիքը վերանում է: Իմաստնության անփոփոխ հատկանիշը սովորականի մեջ հրաշք տեսնելն է: Ի՞նչ ասել է օր: Իսկ տարի՞: Իսկ ամա՞ռ: Ի՞նչ է իրենից ներկայացնում կինը: Իսկ երեխա՞ն: Իսկ քու՞նը: Մեր կուրության բերումով, կարծում ենք, թե դրանք չեն կարող հուզել: Առակներ ենք հորինում` փաստի բացահայտ իմաստը քողարկելու և այն, այսպես ասած, մտքի ու հոգու գերագույն օրենքներին համապատասխանեցնելու նպատակով: Սակայն, երբ փաստը դիտարկում ենք գաղափարի լույսի ներքո, ճոռոմ առակը գունաթափվում ու թոշնում է: Մեր առջև բացվում է իսկապես գերագույն օրենքը: Իմաստուն մարդու համար, հետևաբար, փաստն է ճշմարիտ պոեզիան և ամենասքանչելի առակը: Այս հրաշքները բերվում-հասցվում են մեր շեմին: Ինքդ էլ մարդ ես: Ու գիտես, թե ինչ ասել է տղամարդ ու կին, նրանց կյանքը հասարակության մեջ, քեզ ծանոթ են թշվառությունը, աշխատանքը, քունը, վախը, հաջողությունը: Իմացիր, որ դրանցից ոչ մեկը զուտ արտաքին երևույթ չէ, այլև խորը արմատներ ունի մտքի ու հոգու կարողություններում ու հույզերում: Մինչ դու մտածում ես որևէ վերացական հարցի շուրջ, բնությունը կոնկրետացնում ու քո համար լուծելի է դարձնում այն: Խելամիտ կլիներ մեկուսանալ ու մեր ամենօրյա կյանքը հանգրվան առ հանգրվան (հատկապես նշանակալի ցնցումները) համեմատել մեր մտքում գաղափարների ծագման ու զարգացման հետ:

Կհասնենք նրան, որ աշխարհը կտեսնենք նոր աչքերով: Տրվելով լուսավորյալ Կամքին, կհագեցնենք անհագուրդ ծարավը մտքի (ի՞նչ է ճշմարտությունը) և հույզերի (ո՞րն է բարին): Եվ կգա իմ բանաստեղծին լսելու ժամանակը. «Բնությունը քարացած ու անշարժ չէ, այլ շարժուն ու փոփոխական է: Ոգին է փոփոխում ու կերտում այն: Բնության քարացածությունն ու բրտությունը ոգու բացակայության հե- տևանք են. անարատ ոգու համար այն շարժուն է, փոփոխուն ու հնազանդ: Ամեն ոգի իր տունն է կառուցում, և` իր աշխարհն այդ տան շուրջը, և` իր դրախտն այդ աշխարհի վերևում: Իմացիր, ուրեմն, որ աշխարհը գոյություն ունի քեզ համար: Քեզ համար է, որ կատարյալ են երևույթները: Միայն ինքներս ենք տեսնում, թե ով ենք մենք: Դու ունես այն ամենն, ինչ շնորհվել էր Ադամին, դու կարող ես այն ամենն, ինչ կարող էր Կեսարը: Ադամի համար տունը երկիրն ու երկինքն էր, Կեսարինը` Հռոմը. դու կարող ես տուն անվանել, ասենք, կոշկակարի արհեստանոցը, հարյուր ակր վարած հողը կամ ուսանողի ձեղնահարկը: Այդուհանդերձ, քո տիրույթը, չնայած ոչ ազդու անվանմանը, դույզն իսկ չի զիջում նրանց թագավորություններին: Ուստի` կառուցիր քո սեփական աշխարհը: Մտքումդ ու հոգումդ ծնված անարատ գաղափարին կյանքդ համապատասխանեցնելուն պես, ազատություն կստանան հոգուդ վեհ ծավալումները: Ոգու վեհացումներին կհետևեն համապատասխան հեղափոխական փոփոխություններն իրերի աշխարհում: Արագորեն ի չիք կդառնա ամենայն տհաճը` խոզերն ու սարդերը, օձերն ու ժանտախտը, հոգեբուժարաններն ու բանտերը, ոխն ու ոսոխը. դրանք անցողիկ են ու շուտով կվերանան իսպառ: Արևը կխանձի, իսկ քամին կցրի բնության մեջ եղած աղտն ու տականքը: Ինչպես հարավից եկող ամառն է իր գալուստը նախապատրաստում ձյունը հալեցնելով ու երկիրը կանաչով ծածկելով, այդպես էլ ոգին է զարդարելու իր ուղին` գեղեցկությամբ, որ դիմավորելու է իրեն, ու երգերով, որոնցով դյութվելու է: Այն բերելու է նկարեն դեմքեր, ջերմ սրտեր, իմաստուն խոսքեր ու հերոսական գործեր, և չարիքն այլևս կորչելու է տեսադաշտից: Մարդու արքայությունը բնության նկատմամբ, որ դրսի նշանով չի գալու49 (ներկայիս տիրույթը վեր է Աստծո մասին մարդու երազանքներից), նա ընկալելու է տեսողությունն աստիճանաբար վերականգնող կույրից ոչ պակաս զարմանքով»:

 

Ծանոթագրություններ

1 ...չորացած ոսկորների մեջ... – Աստվածաշնչյան պատկեր է (Մարգարեություն Եզեկիելի, ԼԷ):

2 Այդպիսի մարդու համար հանապազօրյա հաց է դառնում երկնքի ու երկրի հետ փոխադարձ շփումը... – Այստեղ և այսուհետ շարադրանքն ինքնակենսագրական բնույթ է կրում և արտացոլում է Էմերսընի կյանքը Կոնկորդում, նրա միայնակ զբոսանքներն անտառում:

3 Ջորջ Հերբերտի «Մարդը» (1633) բանաստեղծությունից: Տողացի թարգմ. Լ. Զիլֆուղարյանի:

4 1834 թ. բացվել է Բոստոն – Վուսթեր երկաթգիծը:

5 Սալլուստիոս, Գայոս Քրիսպոս (մ.թ.ա. 86-35) – հռոմեացի պատմագիր, պետական գործիչ: Մեջբե- րումը «Կատիլինայի դավադրության մասին» աշխատությունից է:

6 Գիբոն, Էդուարդ (1737-1794) – անգլիացի պատմաբան: Մեջբերումը «Հռոմեական կայսրության անկման և կործանման պատմությունը» աշխատությունից է:

7 Լեոնիդաս (մ.թ.ա. 5-րդ դար) – Սպարտայի արքա, հույն-պարսկական պատերազմների ընթացքում մ.թ.ա. 480 թ. իր փոքրաթիվ ջոկատով Թերմոպիլե կիրճում խիզախորեն կռվել ու զոհվել է` փակելով Քսերքսես Առաջինի զորքերի ճանապարհը:

8 Վինքելրիդ, Առնոլդ (14-րդ դար) – շվեյցարական կիսալեգենդար ազգային հերոս, որն իր կյանքի գնով փրկել է ընկերներին ու ապահովել հաղթանակն ավստրիացիների նկատմամբ:

9 Վեյն, Հենրի (1613-1662) – անգլիացի քաղաքական գործիչ: Ռեստավրացիայի ժամանակ (1662թ. հունիսի 14-ն) պետական դավաճանության մեղադրանքով ենթարկվել է մահապատժի:

10 Ռասել, Ուիլյամ (1639-1683) – անգլիացի քաղաքական գործիչ: Պետական դավաճանության մեղադրանքով մահապատժի է ենթարկվել 1683 թ. հուլիսի 21-ին:

11 Ֆոկիոնես (մ.թ.ա. 402-318) – աթենացի զորավար և քաղաքական գործիչ:

12 Նոր Կտակարան, Թուղթ Պողոսի Առ Կորնթացիս Ա, ԺԵ,44:

13 Վ. Շեքսպիր, Մակբեթ, արարված 5, տեսարան 3: Թարգմ. Հ. Մասեհյանի:

14 Թափոններ (լատ.):

15 Մեջբերումը ֆրանսիացի փիլիսոփա Ժ. Էգերի «Նամակ ճշմարիտ Մեսիայի և Բնության լեզվի մասին» (Փարիզ, 1930) գրքի ձեռագիր անգլերեն թարգմանությունից:

16 Ֆրենսիս Բեկոն: Փորձեր:

17 Աստվածաշունչ, Հակոբոս Առաքյալի թուղթը, Ե,12:

18 ...Բնությունը երբեք զառ չի խաղում` տրվելով բախտի քմահաճույքին... – բառաշրջումը` Սոֆոկլեսի ամբողջությամբ մեզ չհասած թատերագրությունից:

19 Աստվածաշունչ, Ավետարան ըստ Մատթեոսի, Զ,10:

20 ...Փրկչին տանող ավանակը... – Աստվածաշունչ, Ավետարան ըստ Մատթեոսի, ԻԱ, 1-11:

21 ...աճի հիմնական սկզբունքն իր մեջ կրող տերևի աչքից... – Էմերսընը նկատի ունի Գյոթեի գաղափարները            բուսաբանության         վերաբերյալ     (Բույսերը բացատրելու փորձ, 1790):

 

22 Քսենոփանես Կոլոֆոնացի (մ.թ.ա. 570-480) – հույն բանաստեղծ              և փիլիսոփա, էլեական դպրոցի հիմնադիրը:   Էմերսընի               ստեղծագործություններում արտացոլված են նրա գաղափարները միասնականի և բազումի, գոյի նույնականության և համասեռության վերաբերյալ:

23 ...ճարտարապետությունն անվանում են «քարացած երաժշտություն»... – այդպես է արտահայտվել Գյոթեն Էքերմանի հետ զրուցելիս 1829թ. մարտի 23-ին: Ֆրանսիացի գրող Ժերմենա դե Ստալը (1766-1817) «Կորիննա, կամ Իտալիա» վեպում Հռոմի Ս. Պետրոսի տաճարի մասին գրել է. «Ճարտարապետության այսպիսի հուշարձանը հիշեցնում է անդադար հնչող քարացած երաժշտություն»:

24 Վիտրուվիոս (մ.թ.ա. 1-ին դար) – հռոմեացի ճարտարապետ, «Տասը գիրք ճարտարապետության մասին» աշխատության հեղինակը:

25 Քոլրիջ, Սեմյուել-Թեյլըր (1772-1834) – անգլիացի բանաստեղծ և գրաքննադատ:

26 Ամենայն ճշմարիտը համահունչ է Ճշմարտությանը (լատ.):

27 Էմերսընի օրագրում 1836թ. փետրվարի 28-ին գրի առնված Գյոթեի մտքի վերաշարադրանքն է: (Goethe. Nachgelassene Werke, Bd 21. T bingen, 1832, S. 51):

28 Վ. Շեքսպիր: Սոնետ 70: Թարգմ. Գ. Էմինի:

29 Վ. Շեքսպիր: Սոնետ 124: Թարգմ. Գ. Էմինի:

30 Վ. Շեքսպիր: Չափն ընդ չափ: Արարված 5, 1: Թարգմ. Լ. Զիլֆուղարյանի:

31 Վ. Շեքսպիր: Փոթորիկը: Արարված 5: Թարգմ. Հ. Մասեհյանի:

32 Նույն տեղը:

33 Նույն տեղը:

34 Նույն տեղը:

35 Էյլեր,             Լեոնարդ           (1707-1789)        –             շվեյցարացի մաթեմատիկոս, ֆիզիկոս, աստղագետ:

36 Թյուրգո,      Անն      Ռոբեր, Ժակ      (1727-1781)        – ֆրանսիացի տնտեսագետ, փիլիսոփա, պետական գործիչ:

37 Աստվածաշունչ, Գիրք Առակաց, Ը, 23-30:

38 Աստվածաշունչ, Թուղթ Պողոսի Առ Կորնթացիս Բ., Դ, 18:

39 Վյասա – առասպելական իմաստուն Հին Հնդկաստանում, որին վերագրվում է «Մահաբհարատայի» և «Վեդաների» հեղինակությունը:

40 Մանիքեականներ – մանիքեության` 3-րդ դարում Մերձավոր Արևելքում առաջացած կրոնական-աղանդավորական ուսմունքի հետևորդները: Հիմնական գաղափարը հետևլայն էր. չարը որպես նախասկիզբ, նույնքան ինքնակա է, որքան բարին: Մանիքեությունը կոչ էր անում ճգնակեցության, ինքնազրկման:

41 Պլոտին – Պլոտինոս Լիկոպոլսոցի (205-270), հույն փիլիսոփա, նեոպլատոնականության հիմնադիրը:

42 Միլթոն, Ջոն: Կոմուս, 13-14: Թարգմ. Լ. Զիլֆուղարյանի:

43 Բնագիտության պատմության հարկաբաժնում... – 1833թ. հուլիսին Էմերսընն այցելում է Փարիզի Բուսաբանական այգին, ինչը հարուստ նյութ է տալիս նրան` բնության, կենդանիների ու մարդու համընդհանուր միասնության վերաբերյալ խորհրդածությունների համար: Նույն թվականի հոկտեմբերին նա «Բնագիտության               պատմության  օգտակարության մասին» թեմայով դասախոսությամբ հանդես է գալիս Բոստոնի Պատմաբնագիտական ընկերությունում: Այդ դասախոսության որոշ դրույթներ տեղ են գտել «Բնությունը» գրքում:

44 Տողացի թարգմ. Լ. Զիլֆուղարյանի:

45 «Ոմն բանստեղծը» ինքը` Էմերսընն է:

46 Աստվածաշունչ, Մարգարեություն Դանիէլի, Դ, 23- 30:

47 Հոհենլոհե, Ալեքսանդր, Լեոպոլդ Ֆրանց Էմերիխ (1794-1849) – գերմանացի ազնվական, հոգևորական, որ հանրահայտ էր հիվանդություններ բուժելու իր հրաշագործ ունակությամբ:

48 Աստվածաշունչ, Սաղմոս, ԽԲ, 7:

49 Բառաշրջված է Աստվածաշնչից. Ավետարան ըստ Ղուկասի, ԺԷ, 21:

 

 

 

Անգլերենից թարգմանությունը` Լեոնիդ Զիլֆուղարյանի

Ralph Waldo Emerson “Selected Essays”

Penguin Books