1/3/2001

Գյոթե (Ասում են Գյոթե, ինչպես կասեին Օրփեոս)

Ես արդեն խոսել եմ ոգու ինչ-ինչ քաղաքականության մասին: Ես ստեղծեցի բավականաչափ անորոշ և խորհրդավոր այս արտահայտությունը, որն ինձ համար նշանակում է մեզնից յուրաքանչյուրի, ամեն անհատի և մեր մեջ եղած ցանկությունների, հուշերի, կանխատեսումների, առասպելների ու արժեքների աշխարհի հարաբերությունների միասնություն, երևակայական ուժերի նկատմամբ ունեցած մեր հակումների ու դիմակայությունների ամբողջություն, ուժեր, որոնցով ներթափանցված է և որոնցով կառավարվում է մեր ողջ իրական կյանքը. վերջապես պահը գերազանցող բովանդակ մի աշխարհ, որ, համենայն դեպս, մեզ շատ հաճախ թվում է ավելի մոտ, քան այն ամենը, ինչ շոշափելի է, քան նույնիսկ մեր մարմինը: Մեր գիտակցական կյանքի ամեն պահի այդ ուժերը ստեղծում են իսկապես անհուն անցյալի ու անսահման ապագայի պատրանք և մեզ են հրամցնում մտածողությանն ու գործողությանը բնորոշ բոլոր համոզումները: Դրանք պատկերներին հաղորդում են արժեք, կազմում են մեր գաղափարների գրավականը, սահմանում մեր ծրագրերի կորիզը: Ըստ իս, այս ամենը կարելի էր ի մի բերել Ոգու քաղաքականություն անվան տակ, քանզի մտավոր ողջ գործունեության անմիջական կենտրոնում գոյություն ունի ինչ-որ կառավարում: Մեր էության մեջ կան նաև իսկական հաստատություններ, ինչպիսին է, օրինակ, լեզուն: Մեր հակումների միջև կայանում են բանակցություններ, տեղի են ունենում ներքին իրադարձություններ, որոնք մասնավորապես երևան են գալիս իբրև մեծ գաղափարներ կամ ուժգին զգայություններ, երբեմն լինում են մշուշոտ միտումներ, խորհրդավորություններ, լինում են և ավանդույթներ: Այս քաղաքականությունը մյուս քաղաքականության նման ունի իր հակառակորդ ուժերը, իր վայրիվերումները, կարգուկանոնի ու անկարգության միջև` իր տատանումները և պետական շահերը` ինքնության պահպանում, ես-ի զարգացում, ես-ի իշխանության ուժգնացում մյուսների և իր վրա: Բանականության այս քաղաքականությունը այստեղ ունի պաշտպանության ենթակա իր մեծ շահերը, իրագործելիք իր հայեցակարգերը, հետազոտության և կազմավորման իր անհայտ տարածքները: Նա անպայմանորեն ունի իր պետական գործիչները, ստրատեգները և նույնիսկ հոգևոր դասը: Ունի իր մաքիավելլիները, ռիշելյոները, թալեյրանները և բիսմարկները կամ իր մետերնիխները: Երբեմն բանական մի ամբողջ դարի վրա իշխում է գերագույն նշանակության մի ոգի, երբեմն ինչ-որ ազնվականություն, գլուխների որևէ փոքրաթիվ խումբ թելադրում է գաղափարներ, ճաշակներ, ոճեր, սահմանում տվյալ ժամանակի արժեքները:

Գյոթեն պատկանում է այն մարդկանց թվին, որոնք աշխարհին են պարտադրել հույժ բանաստեղծականորեն դատելու և կյանքը արժևորելու գերիշխանությունը: Կյանքի նկատմամբ, դեպքերի ճանաչողության և մտածողության հանդեպ նա վարել է սքանչելիորեն հաշվարկված, համառորեն հետապնդված, ճարտար և ինքնիշխան քաղաքականություն. ազատության և ես-ի ներդաշնակության համար վիճարկող արտաքին ու ներքին ուժերի հավասարակշռության օրինակ: Այս քաղաքականության հիմքում ի սկզբանե ընկած էր հետևյալը. արտաքսել ոգու թշնամիներին, այսինքն` անօգուտ շեղումները, չափ ու սահման չճանաչող հույզերը, արգահատելի երևույթները: Եվ քանի որ Գյոթեն երբեք անձնատուր չի լինում դրանց, սահման է դնում մինչև իսկ սիրուն, երբ այն թվում է, թե գերազանցում է իր իսկ նշանակած գաղափարը: Երբ որևէ հափշտակություն տևում է աստվածային ժամանակից ավելի երկար, թեև դա մնում է աննկատ, նա իսկույն ևեթ ընկնում է անհամբերության գիրկը: Չկա որևէ քնքշանք, սովորույթ կամ հետաքրքրություն, որի գերին նա դառնա հարկ եղածից ավելի: Չկա մեկը, որի մեջ առավել իշխի ազատության բնազդը, քան նրա: Նա անցնում է կյանքի, կրքերի, հանգամանքների միջով առանց երբևէ համաձայնելու, թե որևէ բան արժե ամբողջը:

Պաշտպանողական այս քաղաքականությունը լրացվում է նվաճողական քաղաքականությամբ: Նա ամենամեծ հետաքրքրության տեր մարդն է, հետաքրքրություն, որը երբևէ շարժել է մարդկային միտքը: Ընդմիշտ լինելու ամենազորեղ զգացումը տիրում է նրան. նա պիտի ամեն ինչ ճաշակի, ամեն ինչ իմանա, զգա, ես կասեի` գրեթե ամեն ինչ ստեղծի: Այս առումով նա շռայլող է այն ամենում, ինչ է. նա սփռում է իր կերպերը և իր բազմաձևության սքանչելի պտուղները: Սակայն նախանձախնդրորեն զուսպ է այն բանում, ինչ կարող էր լինել: Նա ագահ է իր վաղվա օրվա նկատմամբ: Ի վերջո, մի՞թե կյանքը հանրագումարի չի բերվում պարադոքսալ այս բանաձևում. ապագայի պահպանություն: Սա նշանակում է զարմանալի քանակությամբ կերպեր ընդունելու կարողություն. անսպառը նրա բնության մեջ է: Ահա ինչու, իր մահվանից անմիջապես հետո նա դասվում է աստվածությունների, ինտելեկտուալ առասպելի հերոսների շարքը, նրանց կարգը, ում անունները դարձել են խորհրդանիշ: Ասում են Գյոթե, ինչպես կասեին Օրփեոս, և նրա անունը իսկույն ևեթ ոգեկոչում է, մարդկային մտքին պարտադրում զար- մանահրաշ մի երևույթ, ըմբռնման և ստեղծարար ուժի մի հրեշ, կենսասիրության հրեշ, հարափոփոխության հրեշ, անդորրի հրեշ, որ որսալուց, հոշոտելուց և անմահ երկերի փոխակերպելուց հետո այն ամենը, ինչ մարդկային փորձը նրա կյանքում կարողացել է ընդգրկել ու խտացնել, ինքն էլ ի վերջո վերածվել է առասպելի, քանզի հարկադրում է հա- ջորդ սերունդներին ստեղծել և հավիտյանս փառաբանել այն անզուգական Գյոթեին, որի վերադարձի ականատեսն ենք մենք դարավերջին, վերադարձ առ ոգու երկնային ամենավերին բարձունքները:

Իրականում, աշխարհի խաղասեղանին այս նշանավոր մարդը մարդկային ճակատագրի բերած ամենադիպուկ հարվածներից մեկն է: Այսօր ավարտվում է տարին, Գյոթեի հոբելյանական տարին, որի ընթացքում ամեն ինչ ասվեց և վերստին ասվեց նրա մասին: Չկա նշանակալի որևէ գրող, որ այս մեծ հիշատակին չբերի իր համոզումների տուրքը, իր ուշադրության ապացույցները, սեփական ոգու և համընդհանուր հետաքրքրություն ներկայացնող փառահեղ ստեղծագործության աղերեսների դրսևորումը: Այս հոբելյանը նույնիսկ բնավ զերծ չմնաց ոմանց այն մտայնությունից, թե այս փառքի գերիշխանությունը վերջացած է և թե անմահ համարվող այս երկը այլևս չի համապատասխանում սարսափելի նոր աշխարհի հոգևոր պահանջներին, աշխարհ, որ խիստ դժվարությամբ է երևան գալիս մեր մեջ և մեր շուրջ (ինչին կարելի է ուղղակի պատասխանել, որ այդ նոր աշխարհը կարծես այնքան էլ տարված չէ ոգու խնդիրներով): Պետք է խոստովանել, սակայն, որ մեծ մարդիկ մահանում են երկու անգամ: Իրենց վախճանից հետո նրանց վիճակվում է կորցնել մարդկային հոգիներում նվաճած իրենց տեղն ու իշխանությունը: Ուշագրավ հանգամանք է այն, որ երկրորդ մահը, որին ենթակա են նրանք, արդյունք է կյանքի գործունեության, կյանք, որ շարունակվում է, որ սպառում է նրանց երկի սուբստանցը և, մյուս կողմից, ներշնչանքի աղբյուր գտնում նորանոր օբյեկտների մեջ: Ընդունենք, որ սա անհավասար պայքար է. առճակատման մեջ են դրվում ստեղծագործությունը, որ ավարտուն է, կայացած, իր վերջնական վիճակի մեջ անփոփոխ, և իրարահաջորդ մարդկանց անդադար աշխատանքը, որն ի վերջո իր ավարտին է հասնում ամենակուռ կա- ռույցներում:

Կասկածից վեր է, որ Գյոթեն խորհած չլինի իր հեղինակության ապագայի, իր երկի դարավոր ազդեցության շուրջ: Նշանակում է, նա մտածել է մեր մասին: Ո՞վ գիտե, հետագա ի՞նչ սերունդների է նա պատկերացրել, նա, որ Հեղափոխության դարաշրջանում կարողացավ պարզ ու հստակ տեսնել և հռչակել նոր աշխարհի ծնունդը… Այդ աշխարհը հենց սա է, ժամանակային որոշ առումով մենք ենք այն ապագան, որի մասին կարող էր մտորած լինել Գյոթեն: Սա նաև նշանակում է, որ մենք կարող ենք, հայացք նետելով մեր շուրջը և մեր իսկ մեջ, քննել, թե ինչ է փառքը հարյուր տարվա հնությունից, մեկդարյա փորձությունից, մրցակցություններից, տարաբնույթ արձագանքներից հետո: Հաշվեք միայն նշանավոր երկերի թիվն ու կարևորությունը, 1832 թվականից սկսած հոգևոր աշխարհում ստեղծագործող մեծ գրողների քանակությունը… Ինքնին հասկանալի է, մտապահեք միայն այն մարդկանց ու գործերը, որոնք եվրոպական նշանակություն են ձեռք բերել. Հյուգոներ, Վագներներ, Տոլստոյներ, Նիցշեներ… Սա չի նշանակում, թե մենք առանձնացնում ենք մեր նախասիրությունները, այլ` հիշատակում ենք ինտելեկտուալ գերիշխանության փոփոխականությունը: Այսքան մեծությունների և նշանավոր երկերի միջամտությամբ ձևափոխվում է զգայունակությունը, ի հայտ են գալիս նորոնոր ոլորտներ, որոշ սահմանափակումներ վերանում են, ներմուծվում են ինչ-ինչ անկաշկանդ մոտեցումներ, զանազան համարձակ միտումներ: Կարճ ասած` տեղի է ունենում բարեկիրթ մարդկության ճաշակների և անճաշակության ձևափոխություն: Սա արդյունք է կյանքի` ընդդեմ ավարտուն, անփոփոխ, մեկընդ- միշտ կայացած հուշարձանի, ինչպիսին է ստեղծագործությունը, անդադար պայքարի, անհավասար պայքարի, ինչպես ասացի` կյանքի` ընդդեմ մահվան պայքարի: Փորձը ցույց է տալիս, որ երկերը դիմակայում են այդ ահավոր փորձությանը, այդ ճնշող և շարունակ նորոգվող մրցակցությանը, որ նրանց համար ստեղծում են նորահայտ գործերը, իրենց մեն միակ արժանիքով` ձևով:

Հիրավի կարծում եմ, որ Գյոթեի նման երևելի քաղաքագետի համար այս նկատառումը մեծ տեղ էր գրավում. սերն առ ձևը ամենահատկանշական այն գծերից մեկն է, որ կարելի է տեսնել նրա մեջ: Նա ձևաբանության ըմբռնումը հասցնում էր այնպիսի բացառիկ աստիճանի, որ կարելի է նրան որակել իբրև կերպացյալի մեծ ջատագով: Նա բևեռում է դիտողունակության իր ողջ կամքը, անհուն երևակայության ողջ իշխանությունը զգայական աշխարհի ուսումնասիրման և պատկերման վրա: Նա ապրում է Լինկեոսի պես, որի ակնավայել հաճույքները այնքան սքանչելիորեն է երգում երկրորդ «Ֆաուստում»: Նա ապրում է աչքերով, և նրա խոշոր աչքերը երբեք չեն հոգնում պատկերներ ու գույներ ըմբոշխնելուց: Նա արբենում է լույսի արտացոլած ամեն առարկայով. նա ապրում է տեսնելով: Տեսանելին այնքան ուժգնորեն է հակադրվում նրա ներքին կյանքի անկայուն ու աննկարագրելի աշխարհի ամենայն բանին, որ նա որոշակիորեն հայտարարում է, թե երբեք չի հետաքրքրվել մեր գիտակցության խորքերի հետազոտությամբ: «Ես երբեք չեմ խորհել մտածողության մասին», – ասում է նա: Եվ մի այլ տեղ ավելացնում. «Այն, ինչ մարդը զննում է և զգում է իր մեջ, ըստ իս, կազմում է նրա գոյության նվազագույն մասը: Ավելի շուտ նա նկատում է իր չունեցածը, քան ունեցածը»:

Գյոթեն հասկացել էր, որ եթե մենք ունենում ենք ինքնին ապարդյուն անթիվ-անհամար զգայություններ, ապա հենց այդ գանձարանից ենք վերցնում, որքան էլ անկարևոր լինի այն և ասես մեր անմիջական օրգանական կյանքի համար անշահավետ, մեր գիտություններն ու բոլոր արվեստները հետաքրքրությունների միանգամայն անհատույց զարգացման ընթացքում: Կենդանին, ինչպես և մենք, տեսնում է աստղերը: Բայց նա չի ներքնավորում դրանք: Նրա օրգանական կյանքի շրջանը պարփակվում է ինքն իրենով:

Ես երբեմն մտածում եմ, թե ոմանց համար, ինչպիսին Գյոթեն է, գոյություն ունի նույնքան լարված և խորը արտաքին կյանք, որքան այն կյանքն է, որ վերագրում ենք մենք ճգնակյացների ու միստիկների ներքին աղջամուղջին ու բացահայտված գաղտնիքներին: Ի~նչ հայտնություն պիտի լինեն վիրահատության ենթարկված ի ծնե կույրի համար աչքի ծիածանաթաղանթի վրա ցերեկվա լույսի առաջին, ցավագին բեկումները, և ձևերի ու մարմինների լիակատար ճանաչողության ու հստակեցման զարմանահրաշ ու հարամիտվող, աստիճանական ի~նչ առաջխաղացում պիտի զգա նա…

Սակայն նրա համար, ով համենում է խորհրդածել ձև հասկացության շուրջ, ով խորացնում է այն անմի- ջական գաղափարը, թե ձևն ու շարժումը սերտորեն շաղկապված են իրար, այլևս չկա ձևի մի դրսևորում, որ իր մեջ չպարունակի սերնդի գաղափար, այսինքն` չկա մի ձև, որ տարանջատվի այն ձևերի ընտանիքից, որոնք արտածվում են մեկը մյուսից կենսական ուժերի ազդեցության ներքո: Հենց այս առումով է Գյոթեի մտածողությունը, որ միաժամանակ խորամուխ է եղել բնական գիտությունների, պոեզիայի և պլաստիկ արվեստի բնագավառների մեջ, իր ողջ ստեղծագործությանը հաղորդում ամենաբնական միասնականություն: Նա ինքն իր մեջ գտնում է կերպարանափոխության սկզբունքը, որից բխում է միաժամանակ թե՛ էսթետիկայի ոլորտին և նույնիսկ սրտի տիրույթին առնչվող (ինչը բնորոշ է նրա խառնվածքին) մոդուլյացիաների հանդեպ ունեցած հակումը, թե՛ տրանսֆորմիստ բազմիմաստ հասկացությունը, որի առաջին հրապարակողներից մեկը եղել է ինքը: Գյոթեի համար ամեն կենդանի ձև վերափոխման տարր է, անցումային պատկեր: Նա կրքոտորեն տարվում է կերպարանափոխության գաղափարով, որի հավաստիքը տեսնում է բույսի կամ ողնաշարավորների կմախքի մեջ: Նա հետևում է կերպերի բազմազանությանը. պատճառականության գործոններն ու շարունակականությունը երևան են գալիս հետևանքների ընդհատության ներքո: Նա բացահայտում է, որ տերևը վերածվում է ծաղկաթերթի, առէջի, վարսանդի, որ խորունկ նմանություն կա տերևապատյանի և կոկոնի միջև: Ամենայն ճշգրտությամբ նա նկարագրում է հարմարվողականության արդյունքները: Բույսի մասին խոսելիս հիշատակում է, որ «այն միավորում է նախասկզբնական, ժառանգական, առանձնահատուկ կայունությունը հաջող շարժունակությանն ու ճկունությանը, ինչը թույլ է տալիս նրան, ձևափոխվելով, հարմարվել երկրի մակերևույթի հրամցրած ամենաբազմազան պայմաններին»: Հանդուգն ոչինչ չկա, երբ այստեղ (այսինքն` բուսաբանական տեսակի` մեկ բույսի իդեալական տեսակի և էվոլյուցիոնիստական հայեցակարգի նշանակալի համադրման մեջ) տեսնում ենք այս մեծ մտածողի հանգուցակետերից, գլխավոր խնդիրներից մեկը: Հենց սա է նշանակում ապագայի հասկացությամբ միանգա- մայն պլատոնական գաղափար ստեղծել: Ամեն ինչ հիմնվում է բանականության վրա. որքան մեծ է այն, այնքան շաղկապված է ինքն իր մեջ կամ ավելի շուտ` նրա ընդգրկունությունը լոկ իր փոխկապակցվածության ամենավերին աստիճանն է: Սակայն (խիստ ցայտուն մի հանգամանք) կերպացյալի այս մեծ ջատագովը, տրանսֆորմիզմի այս մարգարեն ինքն էլ մի Պրոթեոս է: Նա մի կյանքով ապրում է բազում կյանքեր: Նա միաձուլում է ամեն ինչ և ամեն ինչից վերցնում է իր սուբստանցը: Ինչպես բույսը կամ կենդանին իրենց շնչառությամբ կամ սննդառությամբ վերափոխում են միջավայրը, ուր ապրում են, այնպես էլ նրա ոգին է վերափոխում այն միջավայրը, ուր արմատավորվում է ու բարգավաճում: Վայմարում նա գտնում է մի սքանչելի հող, ուր հաստատվում է և իրենով իսկ դարձնում նշանավոր: Առավել բարենպաստ ի՞նչ կարող է լինել, քան մշակույթի այդ փոքրիկ անդաստանը` զորանալու, նորանոր ընձյուղներ արձակելու համար. ինչը շուտով նկատելի է դառնում ամբողջ աշխարհում: Այստեղ նա պալատական է, վստահելի անձ և մինիստր, ճշտապահ պաշտոնյա և բանաստեղծ, հավաքածուատեր և բնախույզ: Նա գտնում է բավականաչափ հախուռնալից ազատ խամանակ` եռանդով ու ոգևորությամբ թատրոն ղեկավարելու համար, մինչ հսկում է իր հետազոտած հազվագյուտ բույսերի սածիլներն ու պատվաստաշիվերը կամ գուցե խնամքով հետևում է, որ հարսնյակի բոժոժը բացվի: Բայց այստեղ նա կարող է նաև հեշտ ու հանգիստ, ասես ցուցափեղկում, զննել դիվանագիտական ու քաղաքական կյանքի մանրակերտը. և դյուրավ ենթարկվելով արարողակարգերի ու վարվելակերպի բոլոր պահանջներին` նա շնչում ու նորացնում է հոգեպարար ազատության մթնոլորտը: Թերևս նա վերջին մարդն է, որ վայելել է Եվրոպայի կատարելությունը: Վերջին հաշվով Գյոթեն մեզ հրամցնում է հակադրությունների լիակատար մի համակարգ. հազվագյուտ ու արգասավոր համադրություն, որ տարբերակում է բոլոր առաջնակարգ մտածողներին: Նա դասական է և ռոմանտիկ փոխնիփոխ. փիլիսոփա է, որ մերժում է փիլիսոփայության գլխավոր միջոցի` սյուժեի (թեմայի, առարկայի) վերլուծությունը: Գիտնական է, որը չի կարող կամ չի ուզում գործածել ամենազորեղ գործիքը` մաթեմատիկան: Նա նաև միստիկ է, սակայն բացառիկ միստիկ` գլխովին անձնատուր արտաքնայինի հայեցողությանն ու խորհրդածությանը: Նա փորձում է ստեղծել բնության այնպիսի կոնցեպցիա, որը չի հիմնվում ո՛չ Նյուտոնի, ո՛չ Աստծո վրա, համենայն դեպս այն Աստծո, որ առաջարկում են կրոնները: Նա մերժում է այն արարումը, որի անառարկելի հերքումն է տեսնում օրգանիզմների էվոլյուցիայի մեջ: Մյուս կողմից, նա չի ընդունում կյանքի` միայն ֆիզիկական ու քիմիական ուժերի միջոցով տրված բացատրությունը: Ինչպիսի~ բազմազանություն: Ապրելու և ըմբռնելու ի~նչ կամք, որին ամեն ինչ զոհաբերելու անսահման բացառիկ ուժն է նա դրսևորում: Գյոթեն չի ընկրկում երևութական ոչ մի հակասության առջև, եթե այդ հակասությունը հարստացնում է նրան, անկաշկանդորեն խզում է բոլոր կապերը, նույնիսկ ամե- նաքնքուշները: Կամենում է մոռացության տալ բոլոր դառնությունները, նույնիսկ սրտամոտ վշտերը, եթե այդ կապերն ու դառնությունները ավելի շատ կյանքը տալու երկյուղն են ներշնչում, քան կարող է թվալ առաջին հայացքից: Իր նախասիրած բույսերից մեկի նման նա մշտապես շրջվում է դեպի ամենալուսեղեն և ջերմագին պահը:

Քնարական հոգին նրա մեջ փոխադարձաբար տեղի է տալիս բուսաբանի հանգիստ ու համբերատար հոգուն: Նա սիրահար է և արարող, ուսյալ և նրբակիրթ: Նա համադրում է ազնվությունն ու պարզահոգությունը այն ցինիկությանը, որ Մեֆիստոֆելը փոխ է առել թերևս Ռամո զարմիկից: Նա գիտե բարձրագույն ազատությունը զուգորդել իր պետական պաշտոնավարության բծախնդիր ճշտապահությանը: Եվ վերջապես, սեփական հայեցողությամբ նա ստեղծում է Ապոլլոն և Դիոնիսոս, կոմիկականն ու հնադարյանը, դժոխք ու սանդարամետ, Աստված և սատանա: Այս բոլոր հակասությունները գերազանցում են նրան… Հզոր` իր կենսական ուժի մեջ, աննկուն` իր բանաստեղծական հրայրքում, տեր ու տնօրեն` սեփական հնարավորությունների հարցում, ազատ` ինչպես ստրատեգ, ներքին խուսավարումների դեպքում, անբռնազբոս` սիրո դեմ, անկաշկանդ ողբերգության հանդեպ, ազատական` զուտ մտածողության առջև, մտածողության մտածողության առջև, – Գյոթեն առանց ճիգ ու ջանքի, առանց մրցակցության իր ուրույն տեղն է գրավում ոգու աշխարհում և զբաղեցնում է այդ տեղը այնքան բացահայտորեն կամ ավելի շուտ` ստեղծում է այն, իր իսկ էությամբ սահմանում է դրա պայմանները այնքան ակնբախորեն, որ հենց 1818 թ. աստղաբանական մի անհրաժեշտությամբ պիտի կայանար գրեթե ցանկալի այն կոչն ու հանդիպումը. սքանչելի լինելու համար` չափից դուրս նախապատրաստված և ասես բանաստեղծական ճակատագրականությամբ խիստ տեղին պատվիրված այդ կոչն ու հանդիպումը Նապոլեոնի հետ:

Գյոթեն երբեք չմոռացավ այդ տեսակցությունը, անտարակույս, իր ամենամեծ հիշողությունը և իր հպարտության ադամանդը…

Գործուն բանականության վրա հիմնված գերիշխանությունը և ազատաշունչ բանականության գերիշխանությունը խորազննում են միմյանց, խոսակցում մի պահ… Բայց ի~նչ պահ: Անզուգական մի պահ, երբ կազմակերպված Հեղափոխության հերոսը, Արևմուտքի Դևը, Հզոր Զինյալը, Հաղթանակի Գայթակղիչը, նա, ում համար Ժոզեֆ Մեստրը ասում էր, թե նրա մասին գրված է Հայտնության մեջ, հրավիրում է Գյոթեին Էրֆուրտ, հրավիրում է և ցուցաբերում մարդավայել վերաբերմունք, այսինքն` հետը վարվում է հավասարի պես…

Ի~նչ պահ … Հենց տարեթիվը` 1808-ը, անգին մի պահ է, երբ իր գագաթնակետին է հասնում Աստղը: Կայսրին ուղղված ինքնին խոսուն մի պահ, երբ կարող են հնչել դաշինքի բախտորոշ բառերը. «Կանգնեցրո՛ւ ինձ… չքնաղ եմ ես»: Այդ պահը այնքան հրաշագեղ է, որ Եվրոպայի բոլոր միա- պետները Էրֆուրտում են, այդ թագակիր Ֆաուստի ոտքերի առջև… Սակայն նա չի մոռանում, որ լայն ապագայի առումով իր իսկական ճակատագիրը ճակատամարտերի ճակատագիրը չէ: Անշուշտ, աշխարհի բախտը իր ուժեղ ձեռքերում է, բայց իր անվան բախտը` գրիչ բռնող ձեռքերում: Նա գիտե, որ իր ողջ մեծաշուքությունը` վեհությունը այն կայսրի, որ երազում է միայն հետագայի մասին, որ ամեն հարցում երկնչում է անարգագրից ու հեգնանքից, վերջիվերջո կախում ունի տաղանդավոր մի քանի մարդկանց տրամադրությունից: Նա ուզում է իրեն ապահովագրել բանաստեղծներով և, քաղաքական նկատառումով, երկրի իշխաններից բացի իր շուրջն է համախմբում Գերմանիայի հռչակավոր գրողներին:

Զրույց է ծավալվում գրականության մասին: Վերթերն ու ֆրանսիական ողբերգությունը հիշատակվում են պատշաճ ժամանակը լցնելու համար: Սակայն բուն խնդիրը միանգամայն ուրիշ է: Թեև խոսակցության ընթացքում ոչինչ զգալ չի տալիս զուգադիպության, դեպքերի շաղկապման ողջ ծանրությունը, որ միմյանց դեմ հանդիման է կանգնեցրել կորսիկացի կայսրին և մարդուն, որ գերմանական միտքը կապում է կլասիցիզմի արևային ակունքին և կռահել է ձևի մաքրության հեշտագին գաղտնիքը, փաստերի, գաղափարների, հնարավորությունների այդ ամբողջ աշխարհը դժվարացնում է իրավիճակը: Սակայն նման զրույցում գերիշխողը մնում է շուք ու փայլը: Ամեն մեկն ուզում է հանգիստ ու բնական երևալ և ընտրում է իր ժպիտը: Երկու հիացողներ փորձում են հմայել միմյանց: Նապոլեոնը դառնում է Ոգու, նույնիսկ Գիր ու Գրականության կայսր: Գյոթեն այս դեպքում իրեն զգում է հենց Ոգու կրող: Թերևս կայսրը առավել ճիշտ է ընկալում իր իշխանության բուն էությունը, քան կարող էր դա պատկերացնել Գյոթեն:

Նապոլեոնը ավելի լավ, քան որևէ մեկը, գիտեր, որ իր իշխանությունը առավել, քան աշխարհի որևէ իշխանություն, անժխտելիորեն մոգական է. ոգու իշխանություն` մյուսների ոգու վրա, հմայություն: Նա ասում է Գյոթեին. «Դուք եք Մարդը»: (Կամ` Գյոթեի մասին. «Ահա Մարդը»:) Գյոթեն հուզվում է: Նա շոյվում է մինչև հոգու խորքը: Գերվում: Այս հանճարը, որ զմայլված է մյուս հանճարով, երբեք չի ազատվի այդ հմայանքից: Այն կմեղմանա 1813-ին, երբ ողջ Գերմանիան կշիկանա, և կայսրությունը տեղի կտա:

Դուք եք Մարդը: Մ ՞արդ… Այսինքն` ամեն բանի չափանիշ, այսինքն` անձնավորություն, որի կողքին մյուսները ուրվապատկերներ են, մարդկային բեկորներ, գրեթե մարդ, քանզի ամենևին նրանք չեն չափորոշում ամեն բան, ինչպես անում ենք մենք` Դուք և ես: Մեր մեջ, պարոն Գյոթե, կա լիակատարության տարօրինակ մի հատկություն, գործելու, կռահելու, վերափոխելու մոլուցք կամ ինչ-որ ճակատագրականություն, մեզնից հետո աշխարհը չթողնելու նման մինչ այդ եղածին…

Իսկ Գյոթեն, – սա այլևս իմ երևակայության արդյունքը չէ, – Գյոթեն խորհրդածում է և ապավինում Դիվայինի իր արտասովոր մտահղացմանը:

Եվ իրոք, երրորդ Ֆաուստի համար ի~նչ կերպար է Բոնապարտը:

Իրականում այս երկու նախագուշակների, նորագույն ժամանակների այս երկու մարգարեների միջև կա զարմանալի համանմանություն, որը երևան է գալիս միայն հեռավորության վրա, և ինձ համար ակներև մի համաչափություն, թեկուզ աշխարհում ամենից քիչ ես հակված լինեմ դա տեսնելու: Թերևս ես դրանից արտածեմ միանգամայն մտացածին մի հայեցակարգ, սակայն այդ մասին դատեք նրա բնույթից: Բավական է մի հայացք նետել` նկատելու համար:

Թե՛ մեկը, թե՛ մյուսը արտասովոր ուժի և ազատության ոգի են. Բոնապարտը, որ փոթորկում է իրա- կանության մեջ, մոլեգնորեն, խելահեղորեն մղում այն առաջ և վերափոխում, որ ղեկավարում է դեպքերի նվագախումբը կատաղի շարժումով և մարդկային գործերի իրական ընթացքին հաղորդում ուրվատեսլական ցնորքի արագություն և անձկալից շահախնդրություն…, ամենուր է. նա շահում է ամեն տեղ, նրա փառքին սնունդ է տալիս մինչև իսկ դժբախտությունը: Նա հրամաններ է արձակում կետ առ կետ ամեն կետի համար: Ընդսմին, լիակատար գործողության, այսինքն` պատկերացված գործողության իդեալական օրինակը, որ կառուցվում է մտքում ամենայն մանրամասնությամբ ու անհավատալի ճշգրտությամբ և իրագործվում լիցքաթափվող գիշատչի արագությամբ ու բովանդակ եռանդով, ապրում է նրա մեջ և բնորոշում է նրան ճշգրտորեն: Լիակատար գործողության համար ստեղծված մարդու այս կազմակերպվածությունը, այս հատկանշական գիծը, անտարակույս, նրան տալիս է անտիկ տեսք, ինչը նկատել են հաճախ:

Նա մեզ թվում է հնադարից եկած, ինչպես Կեսարն է թվում ժամանակակից, քանզի թե՛ մեկը, թե՛ մյուսը կարող են հայտնվել ու գործել բոլոր ժամանակներում: Հզոր ու ճշգրիտ երևակայությունը չի ճանաչում իրեն խոչընդոտող ավանդույթներ, իսկ ինչ վերաբերում է նորույթներին, ապա դրանցից գլուխ է հանում: Լիակատար գործողությունը միշտ և ամենուր գտնում է իշխելու առարկա: Նապոլեոնը ունակ է հասկանալու և կառավարելու բոլոր ցեղերին: Նա կարող է գլխավորել արաբներին, հինդուներին, մոնղոլներին, ինչպես առաջնորդեց նեապոլցիներին Մոսկվա, իսկ սաքսոններին` Կադիքս: Սակայն Գյո- թեն իր ոլորտում դիմում է, հրավիրում և ուղղորդում Եվրիպիդեսին, ինչպես Շեքսպիրը, Վոլտերը` Եռամեծին, Դիդրոն` Հոբին, Աստված` սատանային: Նա ընդունակ է դառնալու Լիննեյ և դոն Ժուան, հիանալու Ժան-Ժակով և Մեծ դքսի պալատում հարթելու նրբավարության հետ կապված անախորժությունները: Ե՛վ Գյոթեն, և՛ Նապոլեոնը երբեմն տեղի են տալիս, յուրաքանչյուրն ըստ իր խառնվածքի, արևելյան հմայքին: Բոնապարտը իսլամի մեջ արժևորում է պարզ ու ռազմական կրոնը: Գյոթեն արբենում է Հաֆիզով, երկուսն էլ հիանում են Մուհամմեդով … Բայց առավել եվրոպական ի՞նչ կարող է լինել, քան Արևելքով հրապուրվելը:

Երկուսն էլ ներկայացնում են ամենամեծ դարաշրջանների հատկանշական գծերը: Նրանք միաժամանակ խորհել են տալիս առասպելական հնադարի և դասական հնադարի մասին: Ահա և նմանության մեկ ուրիշ նշանակալի եզր. երկուսն էլ գաղափարախոսությանը վերաբերվում են քամահրանքով: Զուտ հայեցողությունը խորթ է թե՛ մեկին, թե՛ մյուսին: Գյոթեն չի ուզում խորհել մտածողության մասին: Բոնապարտը արհամարհում է այն, ինչ միտքը կառուցում է առանց պահանջելու հիմնավորում, ճշգրտում, իրագործում, դրական ու շոշափելի արդյունք:

Վերջապես, երկուսն էլ կրոնների հանդեպ ցուցաբերում են միմյանց հետ բավականաչափ համեմատելի վերաբերմունք, ուր տեղ են գրավում շրջահայացությունը և արհամարհանքը: Երկուսն էլ համամիտ են կրոններն իբրև քաղաքական կամ դրամատիկ միջոցներ կիրառելու հարցում առանց խտրություն դնելու դրանց միջև և դրանց մեջ տեսնում են միայն իրենց համապատասխան թատերաբեմերի խթանիչներ:

Մեկը ամենաիմաստունն է, անշուշտ, մյուսը` թերևս մահկանացուներից ամենախելահեղը, սակայն դրանով իսկ թե՛ մեկը և թե՛ մյուսը աշխարհի ամենաառինքնող անձնավորություններն են: Նապոլեոնը, որ հոգին է շանթ ու որոտի, մարդկային հավաքների ու հրայրքի կիզակետի, որոնք նախապատրաստվում են գաղտնի և իրագործվում մոլեգնորեն, բնական աղետների նման գործում է ավելի շատ անակնկալորեն, քան ուժգնությամբ. մի խոսքով` հրաբխայնություն, որ կիրառվում է ռազմական արվեստում և նույնիսկ բանեցվում քաղաքականության մեջ, քանզի խնդիրը վերաբերում է նրա միջոցով աշխարհը տասը տարում վերաստեղծելուն:

Բայց հենց այստեղ էլ ի հայտ է գալիս մեծ տարբերությունը: Գյոթեն չի սիրում հրաբուխներ: Նրա երկրաբանությունը, ինչպես նրա ճակատագիրը, դատապարտում է դրանք: Նա որդեգրել է աննկատ վերափոխությունների խորին համակարգը: Գյոթեն համոզված է, ասես սիրահարված բնության` մոր նման համրաքայլ, հուշիկ ընթացքին: Նա կապրի երկար: Մի երկար կյանք, լիարժեք, վսեմ ու հեշտալից մի կյանք: Ո՛չ մարդիկ, ո՛չ էլ աստվածները դաժան չեն եղել նրա հանդեպ: Չկա մի մահկանացու, որ կարողանար այդքան բարեհաջող կերպով միավորել ստեղծարար վայելքները վատնող ու սպառող վայելքներին: Նա կարողացավ իր գոյության մանրուքներին, իր զվարճալիքներին, մինչև իսկ աննշմար տաղտուկին հաղորդել համակողմանի հետաքրքրություն: Խորհուրդ է խորին` ամեն ինչ նեկտարի վերածել մտքերի համար:

Իմաստուն` ասում են մեզ. իմաստո՞ւն: Այո, դիվական այն ամենով հանդերձ, որ անհրաժեշտ է կատարյալ լինելու համար, և վերջապես ոգու ազատության մեջ բացարձակի ու անքակտելիի այն մասնաբաժնով, որ հարկավոր է սատանային իրեն ծառայեցնելու և ի վերջո հիմարացնելու համար:

Իր կյանքի մայրամուտին, Եվրոպայի սրտում, բազում երևելի մտքերի ուշադրության և հիացմունքի կենտրոն դարձած և ամենամեծ հետաքրքրություն- ների կիզակետը իր մեջ կրող, ապրելու արվեստին տիրապետող և կյանքի համն ու հոտը խորացնող, ամենահմուտ և ամենաազնիվ վարպետը ապրեց իր լուսեղեն ծերությունը իր հնամենի իրերի, հերբարիումների, փորագրանկարների, գրքերի կողքին, իր խոհերի և մտերիմների հետ: Կյանքի վերջալույսին չկա նրա շուրթերից ելած որևէ բառ, որ չդառնա կանխատեսություն: Նա կատարում է մի տեսակ բարձրագույն ֆունկցիա, եվրոպական մտքի մագիստրատուրայի դեր, որն ավելի մեծարելի է ու շքեղաշուք, քան Վոլտերինը, քանզի նա կարողացավ ինչպես հարկն է օգուտ քաղել այն սխալներից ու մոլորություններից, որ գործեց մյուսը, առանց հանձանձելու ատելություն ու ոխ, առանց շարժելու դժգոհություն ու զայրույթ, որ բորբոքել էր վերջինս: Նա զգում է, թե ինչպես է դառնում փղոսկրից ու ոսկուց կերտված վեհաշուք ու ճաճանչափայլ Յուպիտեր` լույսի աստված, որը բազում ձևերի ներքո այցի է գնացել անհամար գեղեցկությունների, ստեղծել անհատնում հմայք ու թովչանք: Նա տես- նում է իրեն շրջապատված աստվածություններով, որոնց մի մասը իր բանաստեղծական արարումներն են, մյուսները` շատ թանկ ու հարազատ իր գաղափարները, իր կերպարանափոխությունը, հակա- նյուտոնյան գույները և խիստ մտերմիկ մտատեսիլները, իր դևերը, իր ոգիները…

Այդ աստվածացման բոսորացոլ հեռուներում նրան հայտնվում են նաև իրեն հավասարազոր հատու- կենտ դեմքեր: Նապոլեոնը թերևս նրա ամենամեծ հիշողությունն է, որի հայացքը դեռ մնում է նրա աչքերում:

Վոլֆգանգ Գյոթեն վախճանվելու է կայսրի մահվանից ավելի քան տասը տարի անց, գողտրիկ Վայմարում, որ նրա համար դառնում է մի տեսակ սքանչելագեղ Սուրբ Հեղինե, քանզի աշխարհի հայացքը սևեռված է նրա բնակատեղիի վրա, ինչպես Լոգվուդի, և նա նույնպես ունի իր Լաս Կասեսները և Մոնթոլոները, որ կոչվում են Մյուլլեր և Էքերման: Օգոստոսափառ ի~նչ մայրամուտ: Ի~նչ հայացք` իր լիարժեք ու ոսկեփայլ կյանքի վրա, երբ զառամյալ տարիքում նա խորազննում է, ի~նչ եմ ասում, դեռևս շարունակում է կերտել հոգևոր անհուն հարստությունների               չքնաղությամբ               օժտված             սեփական մթնշաղը, հոգևոր անհուն հարստություններ, որ ժողովել էր նրա ջանասիրությունը և որ շաղ էր տվել նրա հանճարը:

Այժմ արդեն Ֆաուստը կարող է ասել. «Ակնթա՛րթ, չքնաղ ես դու… Համաձայն եմ ես մահն ընդունելու…»:

Սակայն մահվան ո՞ր տարեթիվը դու կհամաձայնես ընդունելու: 1832՞-ը: Ո՛չ: Արդյո՞ք դա կլինի 1932-ը: Կապրե՞ս այս դարը, որի հերթական տարին քեզ այնքան գովեստներ շռայլեց ու փառաբանեց ամբողջ հողագնդով մեկ:

Թե՞ դու տեղի ես տալու աշխարհի տարօրինակ նորույթին և դադարելու ես ընթերցվելուց, հասկանալի լինելուց:

Քանզի հենց սա է մեծ մարդու երկրորդ և վերջնական մահը:

Մենք` Հետնորդներս, իսկապես չենք կարող մեր կյանքից փոքր-ինչ փոխ տալ մեռյալներին, ինչպես «Ոդիսևսում» գոլորշարձակ, թարմ արյամբ լի պատրաստված փոսը, որպեսզի ստվերները գան ու ճաշակեն` մի քանի րոպե նորից կյանքի կոչվելու համար, որպեսզի կարողանան դարձյալ փոքր-ինչ խոսել իրենց հարցուփորձ անող ողջերի հետ:

Մենք կարող ենք Գյոթեի հարյուրամյա այս գոյությունը երկարաձգել միայն այն դեպքում, երբ նրան կոգեկոչենք ոչ միայն մեր շրջանում, այլև ՄԵՐ ՄԵՋ` մեր արյունը ճաշակելուց հետո:

Մեր արյունը ճաշակելուց հետո, այսինքն` եթե մենք կարողանանք նրան ոգեկոչել այնպես, որ նա համակվի մեր իսկ երկյուղներով, որ նրան էլ հետապնդեն մեր սեփական պրոբլեմները և հանգիստ չտան մեր գիտելիքների բազմազանությունը, որ նրան էլ տագնապի մատնեն մեր նախազգացումները և հեղեղեն մեր կողմից տրվող և մեզ իսկ վերաբերող հարցերի տարափները:

Հետմահու ինչպիսի~ հարցաշար…

Ինչպես պատերազմի ժամանակ երբեմն հարցեր էին հղում կայսեր ստվերին` ասելով.

–Նապոլեոն, ի՞նչ ես անում հիմա: Ինչպե՞ս դուրս կգայիր այս խրամատներից, այս թունավոր գո- լորշիներից, միլիոնավոր գնդակների այս տարափի տակից: Ինչպիսի՞ ռազմավարություն կստեղծեր ռեսուրսներով լի քո ռազմաճակատը: Թող պատասխանի քո ստվերը…

Այդպես էլ մեր պղտոր ոի խառնակ ժամանակներում հրապարագիրը կհարցներ Գյոթեի ուրվականին.

–Խոսի՛ր մեզ հետ, մեծ Մտածող, տե՛ս, թե ուր ենք հասել… Դու կանխատեսեցիր բոլորովին նոր աշխարհի գալուստը: Երկրորդ «Ֆաուստում» գրեցիր էջեր, որտեղ կարելի է գտնել մեր մոլորյալ քաղաքականության, տակնուվրա եղած տնտեսության, մեր ցնորադիվային վիճակի որոշ նախատիպը: Ի՞նչ կասես մեր արվեստների, գրականության, բարքերի մասին և ի՞նչ կասես հրաշալի, բայց տագնապահարույց, ամենակարող, բայց ասես խառնաշփոթ մեր գիտությունների մասին, որոնք ի վերջո գտնում են անըմբռնելին և անսահմանելին` չափից դուրս առաջ մղելու համար խստագույն ու նուրբ հետազոտությունը: Կարո՞ղ ես մեզ համար կանխատեսել Մարդու մթնշաղը, քաղաքակրթությունների վախճանը, կկարողանա՞ս այս խառնիճաղանջ ու մութ ժամանակաշրջանում մնալ նունքան օլիմպացի, որքան եղել ես: Կհակադրեի՞ր ազատ ոգին ամփոփող և վեր խոյացնող տաճարի մարմարն ու վեհությունը մարդկանց խուժդուժ կյանքին, խորշելի աճապարանքին, համընդհանուր անձկությանը, ինչպես վարվեցիր Հեղափոխության համեմատաբար պակաս աղետների ժամանակ:

Ես չգիտեմ, թե ինչ կպատասխաներ մեծ Ստվերը, սակայն պատկերացնում եմ նրան, որ ծանրութեթև է անում, թե ինչ ենք մենք արել իր հռչակի և մտքի հետ: Առավել գրգռիչ ի՞նչ կարող է լինել մի հետաքրքրասեր մտածողի համար, քան քննել, թե ինչ են դարձել իր անձն ու գործը հարյուր տարի անց, այն ժամանակ, երբ դրանք հանդիսավորապես են հիշվում մեր առջև: Արդի դարաշրջանի սերնդի առջև… Գյոթեն հարություն է առել այս տարի նրա մասին գրված բոլոր երկերով, նա մասնակցում է ժողովների, այցելում է ցուցահանդեսներ, ուր հանրությանը հրամցված են բազմաթիվ իրեր, վավերագրեր: Նա ներկա է եղել տոնակատարություններին, արարողություններին, գիտաժողովներին… Թերևս լսում է ինձ:

Նա լսում է նաև իր զրպարտիչներին, նրանց, ովքեր կարդում են իր երկրորդ մահվան վճիռը և հայ- տարարում իր ազդեցության վախճանը: Պատկերացնելու ի~նչ մենախոսություն է իր ոգու խլյակները և փառքի ավերակները հայող մեծագույն մտածողի այս մենախոսությունը: Ի~նչ մենախոսություն` ԵՐՐՈՐԴ ՖԱՈՒՍՏԻ համար, քանի դեռ սպասում ենք ուրիշ Ֆաուստների, քանի դեռ սպասում ենք այն Ֆաուստին, որ գրվելու է թերևս ժամանակների վախճանին իբրև հավանական գիրք:

 

Ֆրանսերենից թարգմանությունը` Արուս Բոյաջյանի

Paul Valéry “Vues”

“La Table Ronde” 1994