1/3/2001

Գյոթեի լռության մասին

Մարդիկ մեր վարդապետներն են խոսքի մեջ, աստվածները` լռության:

Պլուտարքոս

 

Կան, ինչպես երևում է, բաներ, որոնք մեզ, ինչ ինտեսիվությամբ էլ դրանք շարունակ ծրագրենք ու նպատակադրենք, այնուամենայնիվ, հաջողվում են միայն այն դեպքում, երբ մեզ, առանց մեր հոժարության, կամ նույնիսկ ուժ գործադրելով, ազատում են դրանց համար, երբ մեզ, ինչպես մի ընկերս էր սիրում ասել, փակում են հատուկ այդ նպատակով: Ահա այդ կերպ մի քանի հիանալի շաբաթների ընթացքում ինձ հաջողվեց իրագործել մի երկար փայփայված ծրագիր, երբ երջանիկ, գրեթե կախարդա- կան բախտի բերումով Հաբակուկի պես ծոծրակիցս բռնեցին ու պատերազմի վերջին ամիսների մահաբեր խառնաշփոթից տեղափոխեցին խաղաղագույն առանձնության մի թագավորություն, որի սահմաններն ու ելքերն իհարկե պաշտպանվում էին զինյալ պահակների կողմից: Սակայն այդ մեկուսացումն այնքան էլ անճեղք չէր, որ ինձ չհաջողվեր կապ հաստատել այդ կղզյակի անմիջական հարևանությամբ բնակվող մի բարեկամի հետ: Այդ հարևանությունը այնպիսի մի երջանիկ պատահականություն էր, որպիսին ես չէի էլ կարող պատկերացնել: Ընդամենը մի քանի օր էր անցել, և արդեն ստեղծվել էր կանոնավոր գրքափոխանակություն, որ ինձ հնարավորություն էր տալիս հաղորդակից լինել բարեկամիս ապշեցուցիչ գանձերին: Որոշ ժամանակ վայելելուց հետո, մտքովս անցավ խնդրել Գյոթեի նամակները, և այն էլ ոչ ավել, ոչ պակաս Սոֆիա հրատարակության հիսուն հատորը, որոնք էլ և իսկապես հերթով, երկու-երեք հատոր փոքրիկ առաքումներով փոխնիփոխ բերում էին ինձ կանոնավոր կերպով:

Ավելի քան վաթսուն տարի շարունակ ինքն իրեն վկայող այդ կյանքի հարստությունն ինձ այն ժամանակ ներկայացավ հիրավի ազդու, վաղուց լիովին մերձավորագույնով ու կարևորագույնով սահմանափակված ըմբռնողությունը գրեթե փշրող վեհությամբ: Իրականությանն իր բոլոր կերպարանքներով դիմելու ինչպիսի~ կրքոտություն, համայն աշխարի բաներին հետամտելու ինչպիսի~ անհագուրդ մղում, հաստատումի ինչպիսի~ կարողություն, հաղորդ լինելու ինչպիսի~ ունակություն, ընծայաբերողի ի~նչ մոլեգին կեցվածք: Անշուշտ, նաև ինչպիսի~ ինքնասահմանափակում «պատշաճով», ամենայն սոսկ թափառումի ինչպիսի~ վարժեցում, կեցության ճշմարտության հանդեպ ինչպիսի~ պարկեշտություն: Զարմանքից ուշքի չէի կարողանում գալ: Եւ կալանավորը մտնում էր սահմաններ չունեցող մի աշխարհ, որի առջև կալանքի փաստը լիովին աննշանակ էր դառնում:

Բայց անխռով խորասուզման այդ անմոռանալի շաբաթների ընթացքում որքան զարմանալի բաների էլ որ հանդիպեցի, ինձ համար ոչինչ առավել անակնկալ և անսպասելի չէր, քան սա` նշմարել, թե որքա~ն է այդ կյանքի բուն իսկականը ընթացել խնամքով պատսպարված քողարկվածության մեջ, թե որքա~ն այդպես հաղորդուն թվացողը, համայն աշխարհի հետ թղթակցողը, այնուամենայնիվ, իր գոյության միջուկը երբեք չի կամեցել արտաբերել: Թեև ինձ համար վաղուց վերջացած բան էր այն կարծիքը, թե իրական Գյոթեն տարբեր տեղերից հյուրեր ընդունող տանտերն է և կայտառ-բազմահմուտ զրուցակիցը, կամ նույնիսկ, ի տարբերություն Շիլլերի, առառավել Բեթհովենի, մարդամոտ-հարմարվող պալատականը: Բայց որ այդ այրը, որ զառամյալ տարիքում դեռ ասում էր, «թե ըստ էության միայն մասնակից լինելու մեջ է ճշմարիտ երջանկությունը»1, ուղղակի եղել է մեծ լռողներից մեկը, այդ իմացությունը, որքան էլ որ այն ինձ համար գրեթե մինչ օրս տարօրինակ է մնում, ինձ համար լիարժեք հավաստիություն է դարձել միայն այն ժամանակվա ուսումնասիրության շնորհիվ:

Եւ բանն ամենևին էլ այնպես չէ, թե միայն «հասուն», ինչ-ինչ մարդկային հանդիպումներում փորձված և «իմաստնացած» Գյոթեն է գիտակցել լռությունը որպես վերջին ելք: Քսանյոթ տարեկանն է, որ վայմարյան առաջին շրջանի հանճարեղ իրարանցման մեջ գովերգում է թաքուցյալ կյանքը որպես սեփական գոյության արդեն վաղուց փորձառված և մտերմիկ կերպարան. «Ես միշտ ապրում եմ խենթ աշխարհի մեջ և շատ եմ մեկուսացած իմ մեջ»2. «իմ իսկական պայմանների մասին քեզ ոչ մի ճամբորդ ոչինչ չի կարենա պատմել, գրեթե ոչ մի համաբնակիչ. ես հաստատապես վճռել եմ, ոչինչ չլսել, ինչ իմ մասին ասում են»3: Ինքն սկսում է, ինչպես 1778-ին գրում է Շառլոթթե ֆոն Շտայնին, «ամրացնել»՚ ոչ թե սոսկ արդեն իսկ վաղուց ի վեր հսկվող «ամրոցը», այլ նաև իր հոգու «քաղաքը»4. ամբողջ քսան տարի անց Շիլլերին գրված մի նամակ վերստին անդրադառնում է այդ պատկերին. «Իմ գոյության շուրջը արդեն կանգնեցրածս պարիսպը մի քանի ոտնաչափ էլ պետք է բարձրացնել»5: Հիսուն տարեկան այրի այս վերջին արտահայտությունը ոչնչով չի կարելի անսովոր համարել: Բայց տասնամյակների միջով պահպանված այդ continuo-ն, որ այդքան վաղ է սկզբնավորվում, ինձ հնարավորություն տվեց տեսնել Գյոթե մարդուն միանգամայն նոր լույսի ներքո: Աստված իրեն «ծածուկ առատորեն շնորհել է». «քանզի իմ ճակատագիրը մարդկանց համար միանգամայն քողարկված է, նրանք դրանից ոչինչ չեն տեսնի և չեն լսի»6: «Ծրագրերիս, մտադրություններիս և ձեռնարկումներիս ամենախորին խորքում մնում եմ անբացատրելիորեն ինքս ինձ հավատարիմ և այդ կերպ իմ հասարակական, քաղաքական, բարոյական և բանաստեղծական կյանքը նորից միահյուսում եմ թաքուցյալ մի հանգույցի»7:

Դա ուղղակի մի առանձնահատուկ և ուրույն աչքադրում է, – ինքը Գյոթեն խոսում է, թերևս, ոչ ամենայն լրջությամբ, ինչ որ «սխալի» մասին, որ իհարկե գալիս է իր «ներքին բնությունից», – եռանդով ուղղված այն բանին, «իմ գոյությունը, իմ գործողությունները, իմ գրվածքները հեռացնել մարդկանց աչքի առաջից»8: «Ես վաղուց համոզված էի, որ մարդ աշխարհում շրջում է կամ անհայտի կամ չճանաչվածի պես, այնպես որ ես մեծ թե փոքր ճամփորդությունների ժամանակ որքան հնարավոր էր թաքցնում էի անունս»9. «այդու ես օտարների կամ կեսանոթների հետ զրուցելիս միշտ գերադասելու եմ առավել աննշանակ նյութը կամ գոնե սակավ նշանակալից արտահայտությունը... և այդ կերպ ինձ դնելու եմ, ես կասեի, ինքս իմ և իմ սեփական երևութացման միջև»10: Չէ~ որ վաղուց է հայտնի և արտաբերված, և նա կարող է գրել իր որդուն, երբ Վայմարի արքունական հասարակությունը մտադրվել էր իր ծննդյան հանդիսություններից խուսափող յոթանասունը բոլորած Գյոթեին ցուցադրել «Գյոթցի» տոնական ներկայացումը. չէ~ որ «վաղուց է հայտնի և արտաբերված, որ ինձ համար ներկայումս խիստ անհաճո է ամենայն անձնական վերաբերություն»11: Երբեմն թվում է, ասես նա ինքն իր բերնին է գալիս, որպեսզի շուրթերին արդեն ձևավորվող խոսքը վերստին պապանձվի. «Ես երեկոն անցկացրեցի իմ վիճակի նկարագրությամբ լցնելով բազում էջեր. այսօր առավոտյան, երբ սուրհանդակն ուզենա տանել դրանք, չեմ կարենա ուղարկել: Մեր քողարկված հոգսերը, թաքուն ա- րատները, լռին տառապանքները թղթի վրա զվարճալի չեն երևում» (այսպես է գրում 1810-ին12 հերցոգ Կարլ Ավգուստին). իսկ դրանից մեկ տարի առաջ` Կոթթային, խոսքը «Ավստրիայում վերատպման ժամանակ մամուլի սիրասուն ազատությամբ ծագած անախորժության» մասին էր. «Արդեն ես գրել էի հիշատակի խոսք, ներածության և համաձայնության հարցը լուծված էր, երբ, բարեբախտաբար թե դժբախտաբար, ինչ-որ դև թևիցս քաշեց և գցեց մտորումների մեջ, թե ժամանակը չէ` խառնվելու հանրային գործերին, և թե ապահով ապրում են` ծածուկ ապրելիս»13:

Այստեղ կարելի է գտնել, Գյոթեն ինքն է այդպես ասում, շատ բաների բանալին: Երբ Սոլմս Բրաունֆելզի արքայադուստրը մի անգամ, – Գյոթեի մահից քսան տարի առաջ, – նրան է ներկայացնում մի տարօրինակ «տապանագիր»` նրա կյանքի և գործի հանրագումարային բնութագիրը, որտեղ մասնավորապես ասված էր, թե նա շատ ավելի պետք ունի ՙներթափանցելու մարդկանց և իրերի ներքին էության մեջ, քան բանաստեղծականորեն արտահայտելու իր մտքերը», Գյոթեն պատասխանում է, թե այդ արտահայտությունը, որ իրավացի է համարում, «իրեն զարմացրել է». «Եթե Ձերդ մեծությունը ավելացնեն նաև <քան արտահայտվելու խոսելով, ավանդելով, սովորեցնելով կամ գործելով>, ապա կունենան ինձանում և իմ կյանքում խնդրահարույց թվացող շատ բաների բանալին»14: Իրեն տրված չէ «սովորեցնելով գործելու» շնորհը, գրում է նա Շիլլերին 1797-ին15:

Այսպիսով, ստույգ է, որ Գյոթեն ինքն իրեն տեսել է այսպես. «իբրև մոգական մի ոստրե, որի վրայով տարօրինակ ալիքներ են անցնում-գնում» (Շարլոթթե ֆոն Շտայնին ուղղված ուշ շրջանի քիչ նամակներից16 մեկում). քան այնպիսին, որ սովորել էր, «որ մենք ու մեզպեսները բարգավաճում են պարզապես ծածուկ» (1816)17. քան «որպես մենակյաց, որ իր ճգնարանից միշտ էլ լսում է ծովի մոլեգնումը» (այսպես է ավարտվում, մի քանի տարի անց18, Զյուլպից Բուասերեին ուղղված մի նամակը). իսկ ութսունմեկ տարեկանում իրեն անվանում է, Ցելթերին ուղղված մի արտահայտության մեջ, մենավոր, որը «Մերլինի պես լուսավոր շիրիմից» իր արձագանքն է «հնչեցնում հանգիստ և մեկ-մեկ, մոտերքում, անշուշտ նաև հեռվում»19:

«Լավագույն բանը խորին անդորրն է» – սա ինձ այդ ամենից հետո պետք է ներկայանար որպես գյոթեյան գոյության` ամրագույն հաստատմամբ արտաբերված և (դա և՛ս) քողարկված, միայն օրագրին վստահված սկզբունք, – «Լավագույն բանը խորին անդորրն է, որի մեջ ես ապրում եմ ընդդեմ աշխարհի և աճում և ձեռք բերում այն, ինչ ինձանից չեն խլի ո՛չ հրով, ո՛չ սրով»20:

Անդորրն ու քողարկվածությունն այսպես սիրողի համար լռությունը դառնում է սովորություն. «Ես ապրում եմ մենության և ողջ աշխարհից այնպիսի մի առանձնացվածության մեջ, որն ինձ ի վերջո ձկան պես մունջ է դարձնում»21: «Լռությանը սովորը լռում է»22: Երբ այս նախադասությունը կարդում էի Շառլոթթե ֆոն Շտայնին ողղված մի նամակում, հանկարծ հիշեցի մի էպիզոդ «Ֆրանսիական արշավանքից». Գյոթեն, Ֆրանսիայից նահանջի ճանապարհին, սեղանի շուրջ տրվում է անցյալից խոսելուց «իրեն այնքան էլ չզսպելուն» և իրոք աղետալի պատերազմական վիճակն ու դրանից բխող թշվառությունը ողբալուն. որին ի պատասխան նրա հարևանը` մի գեներալ, նրան ոչ կշտամբանքով, բայց «նկատվող որոշակիությամբ» այսպես ասած կարգի է հրավիրում. իսկ այնուհետև. «Ես նեքուստ երդում եմ տալիս ինձ այդքան շուտ դարձյալ չխախտել այն մունջ լռությունը, որին սովոր եմ»: «Գրեթե երդված մունջ լռություն», – սա` 1784-ին23: Յոթանասունհինգ տարեկանում` «Այն բանի մասին, ինչ սկզբունքներ են կոչվում, ես այնքան եմ տարսովորել խոսել, որ դրանք անգամ մտերմիկ առանձնազրույցների ժամանակ այլևս միտս չեն գալիս, մեծ հավաքույթներում` ընդհանրապես ոչ»24: Բայց արդեն Հռոմից, երբ Շառլոթթե ֆոն Շտայնը սկսում է շրջվել Իտալիա փախածից, Գյոթեն նրան գրում է. «Քեզանից դեռ ոչ մի նամակ չի ստացվել, և ինձ ավելի ու ավելի հավանական է թվում, որ դու դիտավորյալ ես լռում. նաև դա կտանեմ և կմտածեմ` ախր ես տվեցի օրինակ, ախր ես նրան սովորեցրեցի լռել»25:

Այստեղ երևակվում է գյոթեյան լռության մեկ այլ դեմքը: Այդ անհաճո, ճակատագրական, անեծքի պես հոգու վրա ծանրացած լռությունը և լռության դատապարտվածությունը ևս եղել է նրա գոյության ուղեկիցը, ինչպես երևում է վաղ առնական հասակից մինչև վերջ: Շառլոթթե ֆոն Շտայնին գրված նամակներում ինչպիսի~ հաճախականությամբ են կրկնվում նման արտահայտությունները. «Երանի~ մի բարի ոգի միշտ բաց պահեր շուրթս»26: Կարլ ֆոն Հոլթայը հաղորդել է ըստ ամենայնի ոչ այնքան հազվադեպ «մունջ ընդունելությունների»27 մասին, որոնք հյուրի համար հազիվ թե պակաս տանջալից եղած լինեն, քան Գյոթեին: Իսկ Ցելթերն իր զառամյալ բարեկամին մտահոգված հանդիմանում է նրա «հին չարիքի» համար. «միայնակ մտորելով, ինքն իրեն սպառելով»28:

Բայց այդ լռության, նաև այդ պակաս սիրալիր լռության մեջ կարելի է տեսնել ոչ միայն մռայլվածությունը ժամանակ առ ժամանակ Աստծուց և աշխարհից խռոված հոգու, դրանում ինչ-որ բան կա նաև թաքնատեսի հրաժարյալ իմաստությունից: «Հաճախ ցանկություն եմ ունենում գրառել խաղաղ մենավոր մտածողության արտասովոր արգասիքներ, բայց հետո նորից գործը փակված եմ համարում: Վերջում թող ամեն մեկն ինքը հասկանա դա, եթե մտնի այնպիսի կապերի մեջ, երբ չի կարող հրաժարվել բանականից», – սա Գյոթեն գրում է իր մահից մի քանի ամիս առաջ29: Ուրեմն, նույնիսկ դեռ գրավոր արտահայտությունը նրան շատ ու շատ է թվում` գրողի լռակյաց գոյության պարադոքսը դրանից տասը տարի առաջ գեղեցիկ նախադասությամբ արտահայտելուց հետո. «Հեղինակի սովորաբար ծանր կյանքի հույժ գրավիչն այն է, որ լռում ես բարեկամներիդ առջև և միաժամանակ նրանց հետ մեծ խոսակցության մեջ ես մտնում աշխարհի բոլոր անկյուններում»30:

Գիտեցողը չի խոսում, Լաո-ցզեի այս դրույթը Գյոթեի հոգուց է ասված: Արվեստի վրա ըստ էության պետք էր հիմնել «գաղտնի ընկերություն», – մի անգամ այսպես է գրում Շիլլերին31: Եւ իրեն հարազատ է համարում, երբ բնախույզ Պետեր Սիմոն Պալլասն ազդարարում է` «Ճշմարտությունը պետք է մնար միայն մեր` ակադեմիկոսներիս, մեջ»32: «Ես մշտապես չարիք, ավելի՛ն, դժբախտություն եմ համարել, որը նախորդ դարի երկրորդ կեսին ավելի ու ավելի էր տարածում գտնում, որ բացատեսականի (Exoterischem) և թաքնատեսականի (Esoterischem) միջև այլևս տարբերություն չի դրվում»33: Դիտարկողի և խորհողի գիտակցումն այստեղ դեմ է առնում մի մարդու էության ներքին հակմանը, որ իր կյանքն ուզում է անցկացնել «առանց աղմուկի»34, «որովհետև ես պատկանում եմ նրանց թվին, ովքեր իրենք կուզեին հանգիստ լինել և ժողովրդին էլ չգրգռել»35: «Եթե պետք է խոսեմ ինչ-որ արդյունքի մասին, որ կարծես թե ձևավորվում է իմ մեջ, ապա այն տպավորությունն է, ասես ցանկություն եմ զգում շարունակ ավելի շատ ինձ համար տեսական խորհրդածություններ անելու և շարունակ ավելի քիչ` այլոց համար: Մարդիկ կյանքի առեղծվածների վրա կատակներ են անում և վախվորում, քչերին են հետաքրքրում դրանք լուծող խոսքերը: Քանի որ նրանք բոլորն էլ ճիշտ են, ապա չպետք է նրանց մոլորեցնել»36: Այս վերջին ձևակերպման հրաժարյալությունը կրում է թեթևակի մարդարհամարհական գիծ, որը հատուկ է ամենայն թաքնատեսության: «Եթե զանգվածը... գոհացել է խոսքերից և ֆրազներից, ապա նրան չպետք է մոլորեցնել» – 1832 թվականի փետրվարի 4-ին Ցելթերին արված այս արտահայտության մեջ այգ գիծը առավել հստակ է երևում: Ինքնին հասկանալի է, սա պաշտպանելու հարկ չկա: Բայց, մյուս կողմից, այստեղ ասես նշմարվում է մի բան այն գնից, որ հարկ է եղել վճարել այս նմանը չունեցող կյանքի հարստության համար: Գյոթեն անշուշտ ողջունել է, «երբ որևէ ձայն հակառակում է այն հավանությանը, որ մարդկային ցեղը տալիս է հաճախ գործողություններին և դեպքերին, որոնք նրան կործանման են տանում»37. բայց նա ինքը չի կամեցել լինել այդ ձայնը:

Ինչ, իդեպ, վերաբերում է «մարդարհամարհանք» նշումին, ապա այստեղ թերևս զանազանման կարիք կա: – «Ամբոխի պարագայում նա գործածում է հեգնանքը»: Ո~վ. magnanimus-ը` վեհախոհը և բարձրոգին, որն, ուրեմն, իրեն ընդունակ է համարում վեհին և փորձում է արժանի դառնալ դրան: Այ սա Գյոթեի դրույթ չէ, այլ` Արիստոտելի կամ ավելի շուտ, ճշգրիտ որ ասենք, Թովմա Աքվինացու` այդ դրույթը գտնվում է նիկոմախյան էթիկայի38 նրա մեկնաբանությունում: Եւ, այնուամենայնիվ, զարմանալի է, որ տակավին չմասնատված արևմտյան քրիստոնեականության «ընդհանուր վարդապետը» բավականին աշխարհիկ թվացող նման կենսաիմաստությունը, ոչ միայն առանց առարկության որևէ բառի, մեկնելով հաղորդում է, այլ նույնիսկ, Summa theologica-ում, նախաձեռնել է պաշտպանել ընդդեմ այն առարկության, թե մարդարհամարհանքը չի կարող համակերպվել հեզության հետ: Կա, ասում է Թովման, միանգամայն իրավացիորեն, ամենայն փոքրոգի էության արհամարհանք, և բարձրոգու այս «մարդարհամարհանքին» է պետք վերաբերեցնել Գրքում ասվածը. «Ոչինչ է չարագործը նրա աչքերում»: Նման արհամարհանքը նույնքան քիչ է հակասում հեզությանը, որքան ճշմարտությանը, քանի որ չի խախտվում ոչ մեկի պատվի արդար իրավունքը39:

Նման կարգի «հեգնական» է նաև Գյոթեի լռությունը հասարակության հանդեպ, որի ուզածն ասելու նա կատաղի զլանում է. «Եթե այլ բան չունենայի ասելու, քան ինչ մարդկանց դուր կգար, ապա ստուգապես միանգամայն կհամրանայի»40: «Հասարակությամբ» պետք չէ «ամենևին զբաղվել»41: Նրա հետ ոչ մի քննարկում: «Oրենքով մենք ընդհանրապես ավելի լավ կիմանանք, թե ինչն է հասարակությանը օգտակար, քան ինքը: Քաղաքի բնակիչները կարող են պահանջել, որ աղբյուրները գործեն և բավարար չափով ջուր լինի, բայց թե որտեղից այն վերցնել, դա խողովակաշար վարպետի գործն է: Հասարակությունն իր խավարամտության մեջ միշտ ջուր հա ջուր է պահանջում և հաճախ խորշում է ամենաառատաբեր աղբյուրներից. պետք է դա այդպես էլ թողնել, լռել և գործել ըստ համոզմունքի»42: Սա այնքան էլ ժողովրդական չի հնչում (նույնքան քիչ, ինչպես, Պլատոնի Երկխոսության43 մեջ, Սոկրատեսն է «ամբոխի առաջ» ընդհատում Գորգիասին` այդ հաջողակ մարդուն. «,,Ամբոխի առաջ,, – սա նույնն է թե անգետների առջև, այդպես չէ~»): Գյոթեն առանց տարակուսանքի համակերպվում է այն բանի հետ, որ շատերը չեն հասկանալու իր լռությունը: Կրոնական բաներում իր «լիբերալիստական անտարբերության» մասին ինքն է ասում, թե ինքը միայն «թվացյալորեն» է լռության դիմակ հագնում, «ընդամենը մի դիմակ, որի տակ ես սովորաբար փորձում էի պաշտպանվել պեդանտությունից և ամբարտավանությունից»44: Բայց և ընկերների, ամենամտերիմ ու ամենասիրեցյալ մարդկանց առջև ևս նա լռել է բարձրագույն իրականությունների մասին: «Ֆաուստի» վերջին պատկերի ձեռագիրը հետնորդներին է հասել կնքված վիճակում. ոչ ոք չպետք է կարողանար, այդ միստիկական տողերից հայացքը վեր բարձրացնելով, զարմացած-հարցական կամ նույնիսկ պատասխան հայցելով նայել բանաստեղծի դեմքին:

Անշուշտ, կան նաև ավելի թաքուն պատճառներ, որ Գյոթեն «այդպես սիրում է լռել, երբ խոսք է գնում որևէ աստվածային էության մասին», – ինչի համար իր բարեկամ Յակոբիին 1785թ. հունիսի 9-ին գրած նամակում ըմբռնողություն է հայցվում45: Առավել խորազնին մեկնության փորձը ինչ-ինչ խորհրդածությունների տեղիք կտա, անգամ ինքնաբնութագրումը որպես «վճռական ոչ-քրիստոնյայի»46. սակայն, իհարկե այստեղ կա նաև ակնածալից երկյուղ, այն նույնը, որից, դարձյալ Summa theologica-ում, սերում է Աստծո մասին ուսմունքի առաջին նախադասությունը` որ Աստծո մասին մենք չենք կարող ասել, թե նա ինչ է, ավելի շատ միայն այն, թե նա ինչ չէ47: – «Սոսկ փոխնյութ» հանդիսացող «լեզվի պակասավորության» փորձառությունը իրեն, – ինչպես ասվում է 1816 թ. մարտին Գյոթեի գրած մի նամակում, – «պարզապես շատ հաճախ» է հետ պահել «ասելու այն, ինչ կարող էի և պետք է ասեի»48: Այնուամենայնիվ, այդ զգացողությունը կարծես թե մինչ ի վերջ չի լքել խոսքի այդ մեծ վարպետին, ավելին, այն պիտի որ ավելի սաստկացած լինի. «Մեր համոզմունքների լավագույն բանը անկարելի է բառերով ընդգրկել: Լեզուն հարմարեցված չէ ամեն բանի», – տակավին այսպիսի տողեր կան մի նամակում, որ գրվել է մահից հազիվ մի շաբաթ առաջ49:

 

Այսպիսի վերջին լրջության համեմատությամբ գանձախույզյան լռությունը գրեթե ինչ-որ խաղային բանի է նմանվում: Բայց Գյոթեն, մի տեսակ սնահավատությամբ, կարևորում էր նաև լռության այս ձևը, և դա ևս մինչ ի խոր ծերություն: «Շատ խորը իմաստ ունի այն ցնորքը, թե, որևէ գանձ իսկապես հանելու և նրան տիրանալու համար, պետք է գործել քար լռությամբ, չպետք է բառ իսկ արտասանել, որքան սարսափելի և ուրախալի բաներ էլ որ բոլոր կողմերից երևան»50: Նա Շիլլերի համար ուզում է գրի առնել մի նոր բանաստեղծության էսքիզը, այնուհետև ափիբերանում է իրեն. «Քանի որ ահա գիտեմ, որ ես երբեք որևէ բան գլուխ չեմ բերի, եթե աշխատանքի էսքիզը վստահեմ կամ հայտնեմ ինչ- որ մեկին, ապա ավելի լավ է առայժմ համբերեմ այդ հաղորդմամբ»51: Գրեթե մեկևկես տասնամյակ անց. «Քանզի սովորաբար ինչ ասում եմ, չեմ անում»: Եւ երբ յոթանասունյոթ տարեկանում իր հռենոսյան ընկերոջը` Զուլպից Բուասերեին պատմում է «Ֆաուստի» երկրորդ մասի մասին` մի գեղեցիկ նամակում [«Եւ ավարտել խորիմաստությամբ սահմանված օրերի ընթացքում, ինչ ինչ-որ մի ժամանակ բաց ես թողել, երբ իրավունք ունես հավատալու կամ ցնորելու, թե կլինի նորից առավոտ և միշտ առավոտ...»], դադար է տալիս. «Ահա նորից կարդալով, թե ինչ է այս թղթին գրված, ինքս ինձ հարց եմ տալիս, արդյո~ք իսկապես նաև ուղարկեմ: Քանզի իրականում չպետք է խոսել մի բանի մասին, ինչ կամենում ես անել, ոչ էլ այն բանի, ինչ անում ես, և ոչ էլ` ինչ արել ես»53:

«Տե՛ս, սիրելի՛ս, ինչն ամեն գրության սկիզբն է և վերջը, հավերժ գաղտնիք է մնում, փա˜ռք Աստծո, որը ես չեմ էլ ուզում հայտնել բերանբացներին ու շաղակրատներին», Գյոթեն սա գրում է Յակոբիին «Վերթերի» ստեղծագործական պոռթկումից հետո54:

Այն բանի փորձառությունը, որ «ինձ շրջապատող աշխարհի վերարտադրությունը ներքին աշխարհի կողմից»55 իրագործվում է ոչ այլ ոքի կողմից ոտք դնելի մի բջջում, նրան լռեցնում է: Այժմյանից նա գիտի, որ ինքն իր շուրջը պետք է քաշի «մոգական շրջան»56, և. «որ ես կարող եմ աշխատել միայն բացարձակ մենության մեջ, և որ սիրելի ու գնահատելի անձանց ոչ թե սոսկ խոսակցությունը, այլ անգամ արդեն իսկ տանը գտնվելը լիովին շեղում են իմ բանաստեղծական ակունքները»57: «Անդորրի մեջ սպասել և հասարակության մասին հնարավորին չափ քիչ հոգս անել» – ահա թե ինչն է նա, որևէ նյութի մշակման ժամանակ դժվարությունների հանդիպելիս, «համարել ամենափորձված բանը»58: Հասարակության նկատմամբ այդպիսի շեշտված տարակայությունը միջին մակարդակի կրթություն ունեցողը, իրեն հասարակություն չհամարելով, սովորաբար հեշտությամբ է ներում, մինչդեռ Գյոթեին, ինչպես հայտնի է, շատ էին մեղադրում, որ այդպես քիչ է հետաքրքրվել իր ժամանակի քաղաքական իրադարձություններով. որ, օրինակ, գրվեց «Ռայնեքե աղվեսը», «որպեսզի շեղեմ ինքս ինձ աշխարհի ծեծկռտուքից, և դա ինձ հաջողվեց»59, և որ վաթսունչորս տարեկանում, երբ նախապատրաստվում էր 1813-ի վճռական ճակատամարտը, «կամակորությամբ տրվեց ամենաանկապ բանին» և «զբաղվեց չինական կայսրության լրջագույն ուսումնասիրմամբ»60 – սա ևս լռելու ձև էր: Այս համեստ հաղորդման նպատակը պաշտպանելը կամ բացատրելը չի: Բայց չպետք է աչքաթող անել Գյոթեի այդ ուրույն, հենց վերջին տարիներին բազմիցս կշտամբանքի արժանացած [կամ թե եռանդուն կերպով ժխտված] լռությունը: Անձամբ ինձ միայն բանտարկության այն շաբաթների ընթացքում է պարզ դարձել, թե այստեղ խոսքը որչափ է նույն կեցվածքի բազմաթիվ երևութացումներից մեկի մասին: – Հրատարակիչ Պերթեսը դիմում է նրան համագործակցելու «ֆաթերլենդիշես մուզեում» հանդեսին: Գյոթեի պատասխանը. «Ես անձամբ ունեմ ամենայն պատճառ` կենտրոնանալու, որպեսզի գոնե որոշ չափով կարողանամ անել այն, ինչ իմ պարտքն է: Եւ ապա ժամանակն այնպիսի մի բան է, որ նախ սիրում եմ միշտ թողնել, որ քիչ անցնի, որպեսզի խոսեմ նրա շուրջ կամ նրա մասին»61: «Ինչ իմ պարտքն է». նույն 1810 թ. նոյեմբերի 16-ը դրված է որպես ամիս/ամսաթիվ Պերթեսին ուղղված այս հրաժարական նամակի վերևում և մեկ այլ հրատարակչի` Կոթթային, ուղղված նամակի վերևում, որտեղ ուրվագծված է «Բանաստեղծություն և Ճշմարտություն»-ի պլանը: Ուրեմն` փախուստ ժամանակի՞ց: «Ես թերևս սիրում եմ ապրել ժամանակի մեջ», – տարիուկես անց ասում է կրտսեր Շլեգելին ուղղված մի նամակ. սա, ինչ պատճառով էլ որ լինի, ոչ ճիշտ ինքնապատկերում համարելու ոչ մի առիթ չկա: Անշուշտ, մնում է ուշադրության արժանացնել նախադասության ետադաս հատվածը. «Ես թերևս սիրում եմ ապրել ժամանակի մեջ, բայց կարգին չգիտեմ էլ, թե ինչպես դա ձեռնարկեմ, եթե պետք է ապրեմ նրանով, ուստի և ինձ հազվադեպ կգտնեք կամ երբեք չեք գտնի ներկայացված այնպիսի գրվածքներում, որոնք նվիրված են ներկային»62: Առավել մտերիմ ընկերների ներկայությամբ, իհարկե, առավել թունդ բառեր են գործածվում. իսկ թերթերն ու ամսագրերը` հիշվում սակավ սիրալիրությամբ: «Օրաթերթերի, շաբաթաթերթերի և ամսաթերթերի հետ ես դուրս եմ ամենայն կապից, իսկ սրանք այն վատ սովորությունն ունեն, որ շատ հաճախ ամենաբարձր խոսքերը, որոնցով պետք է բնորոշվի միայն լավագույնը, գործածում են որպես դատարկախոսություններ, որպեսզի քողարկեն միջակը կամ թերևս նույնիսկ աննշանը: Նման ընկերակցության մեջ որոշակի խելամիտ խոսքն իր իսկական ազդեցությունը չի ունենում» – սա` ուղղված Զուլպից Բուասերեին63: Իսկ Ցելթերի~ն ուղղված նամակներում. «Տեսնում ես, որ ես կարիք չունեմ զբաղվելու օրաթերթերով» – չէ՛, նամակի այս հիանալի հատվածը ես պետք է ամբողջությամբ այստեղ տամ. անհրաժեշտ է տեսնել այն խորը «ներքին ծովային հանդարտութունը», որից, կյանքի ամենավերջին տարիներին, գրվել են հենց իր բարեկամ Ցելթերին ուղղված նամակները [«Քանի որ ինձ ահա հայտնի է դարձել, որ համայն Եվրոպան, իմ վանապատկան պարտեզի նման, ձնով համահարթված, պետք է իր ուժերով յոլա գնա, ապա նույնքանով էլ ես պետք է գոհանամ, քանի որ ինձանից չեն պահանջում ոտքս դռնից դուրս դնել: Ահա և հիմա, պարզ գիշերվա պահին, երբ տիկին Վեներան, տակավին պայծառ ու գեղեցիկ, արևմտյան երկնքում փայլում է նորալուսնի եղջյուրների վերևում, իսկ Օրիոնն իր շան հետ` շողշողուն վզնոցով, արևելքից վեր է բարձրանում իմ մթին սոճյաց հորիզոնում, սրանից հուզված ուզում եմ հղել քեզ զվարթ-բարեկամական խոսք ի լուսավորյալ ու հուզախռով քաղաքը քո»]64:

Բայց «օրաթերթերի» մասին այն հատվածը, – Գյոթեն գրում է իր պատշգամբից, որ գտնվում է Յենայում, անմիջապես Զաալեի Քամսդորֆյան կամուրջի մոտ, – ամբողջությամբ ունի հետևյալ բովանդակությունը. «Ես դարձյալ կանգնած եմ խշշացող կամրջակամարի վրա կախված իմ ելուստին, արագաշարժ փայտալաստերը, գերան-գերանին կպած, երկու արմունկից բաղկացած, ուշիմ անցնում են և երջանիկ իջնում հոսանքն ի վար: Մի տղամարդ լիովին կատարում է այդ գործը, երկրորդը կարծես միայն ընկերակցում է: Իսկ հետևից դիլետանտություն են անում վառելափայտի ծղանները, մի քանիսը նաև իջնում են հոսանքն ի վար, ուր Աստված է կամենում, մյուսները հորձանքի մեջ ցիրուցան են լինում, մնացածը ժամանակավորապես շպրտվում են քարերին ու ավազուտին: Վաղը ջուրը գուցե բարձրանա, դրանք բոլորը քշի և տանի հեռուները, իրենց ճակատագրին ընդառաջ` դեպի օջախ: Ինչպես տեսնում ես, կարիք չունեմ զբաղվելու օրաթերթերով, քանի որ ամենակատարյալ խորհրդանշանները կատարվում են սեփական աչքերիս առջև»65: Ու նաև Ցելթերն էր, ում հետ Գյոթեն ընդամենը մի քանի ամիս առաջ խոսել էր «մեր օրաթերթերի խեղկատակային աղմուկի» մասին, որից ինքն զգում է իրեն, «ինչպես մեկը, որ ջրաղացում սովորում է քնել, լսում եմ ու բան չեմ հասկանում դրանից»66: Եվ դարձյալ Ցելթերն է, ում, տասներկու տարի անց, հայտնվում է «արտասովորը». «որ ես, արագ խիստ վճռից հետո, վերացրել եմ ընդհանրապես թերթ կարդալը»67:

Գյոթեյան լռության այլևայլ կերպարանքների մասին թերևս դեռ հաղորդվի. այդ ֆիզիոգնոմիկայի պարագայում այնքան էլ շուտ չես հասնի վերջին: Պետք է, օրինակ, խոսել չափազանց խոցելին լռության մատնելու մասին: Թերևս, մնում է մի խոսք ասել մի մարդու հավատարմության մասին, որն իր բարեկամների ինչ-ինչ սխալների նկատմամբ ինքն իրեն պարտադրում էր նույնիսկ ներքին լռություն` լռություն իր իսկ առջև. ահա Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Ռիմերը պատմում է, թե Գյոթեն դատողություններ չէր անում «իր բարեկամների և այն անձանց մասին, ում սիրում էր: «Ես նրանց մասին չեմ մտածում», – ասում էր նա, երբ նրա առջև ուզում էին վատաբանել նրանց յուրահատկություններն ու տարօրինակությունները»68: Պետք է մտորել նաև ամենայն սոսկ ինքնական հարմարավետությունից վեր կանգնած իմաստուն խնայողականության մասին, որ դրդում էր նրան պարզապես անգիտանալ բացասականը և լռել այդ մասին, ասես գոյություն չունի: Շառլոթթե ֆոն Շտայնին գրված առաջին նամակներից մեկում արդեն իսկ այդ իմաստությունը ձևակերպված է իբրև սկզբունք. «Այն ամենի մեջ, ինչ երկրիս վրա ինձ համար վնասաբեր ու մահացու կարող է լինել, ամենավերջին բանը դժգոհությունն է: Անշուշտ, դրա համար նյութ երբեք չի պակասում, միայն թե ես այն չեմ վերամշակում»69: Իսկ քսաներկու տարի անց. «Երիտասարդ, գործնական մարդը լավ կաներ, եթե չնկատեր իր հակառակորդներին»70: Դարձյալ երկու տասնամյակ դրանից հետո. «Մեր ներքին կռվարարների մասին ոչինչ չեմ ասի, ես նրանց բանի տեղ չեմ դնում նույնիսկ անմիջապես և նման կողմնապահ բամբասանքից ավելի օր փչացնող այլ բան չգիտեմ»71: Մինչև վերջապես ութսունամյա ծերունին բուն մոռացությունը, ոչ թե ջղաձգորեն այդ մասին չհիշելու իմաստով, այլ պարզունակ մոռացության գրեթե ֆիզիոլոգիական անվանելի պրոցեսը կճանաչի որպես կենսական ֆունկցիա և կփառաբանի «ամեն շնչի հետ» մեր ողջ էությունը ներթափանցող «եթերային մոռացության հոսանքը» որպես «բարձր աստվածային շնորհ», որն ինքը սկզբից ի վեր գիտեր գնահատել, օգտագործել և ուժեղացնել72:

Որքան էլ որ այդ լռությունը, ինչպես նաև նրա չգիտակցված արմատներն ու գիտակցված դրդապատճառները բազմակերպարան եղած լինեն, միթե~ ամեն անգամ իրականությունը լսելու, զուտ ունկնդրելու հնարավորությունը չէ, ինչին ըստ էության նկրտված է: Միթե~, ուրեմն, գյոթեյան լռությունը, ամեն բանից առաջ, լսողի լռությունը չէ: Եւ միթե~ նրա թվացյալ անտարբերությունը, նրա խանգարելիությունը, ավելի՛ն, նրա երբեմնակի անտրամադիր գրգռվածությունը զգացողությունը չէ մի մարդու, ում աղմուկն ու խշխշոցը խոչընդոտում են լսելու իսկապես իրական համարվող իրականությունը [ինչպես որ մերժողական ու, այսպես ասած, դուրս հրավիրող դիմաշարժը լարվածությամբ ունկնդրողի ժեստերի մասն է կազմում]: «Կամաց, կամաց» պրոբլեմները բացել «սոխի կճեպների պես» և «ակնածանք պահպանել բոլոր հիրավի հուշիկ կենավոր բողբոջների հանդեպ». սա է նրա «հին, փորձված ճամփան»: Միթե~ սա խոսքը չէ մեկի, որ կամենում է լսել և ունկնդրել, և ուրիշ ոչինչ: Դարձյալ զարմանալի է այն անհավատալի շարունակականությունը, որ առավել ուշ շրջանում Ցելթերին73 գրված մի նամակից հենց նոր բերված նախադասությանը այդպես լիովին կարող է համապատասխանել մեկ այլ, գրեթե ուղիղ կես դար առաջ Շառլոթթե ֆոն Շտայնին ուղղված մի նախադասություն. «Քանի որ ես հիմա այնքան մաքուր ու հանդարտ եմ, ինչպես օդը, ապա ինձ համար ցանկալի է բարի և հանդարտ մարդկանց շունչը»74:

Այս լսող լռությունը ավելի խոր անխոսություն է վկայում, քան մերձավորների հետ շփման մեջ բառից ու խոսքից ձեռնպահ մնալը: Դա վկայում է այն անդորրի մասին, որ շնչի պես թափանցել է սեփական հոգու ամենախորին անկյունը: Այդ անդորրի մասին է խոսքը գյոթեյան հետևյալ «սկզբունքում»` «ուրանալ ինձ հնարավորին չափ շատ, և այնքան անարատ, որքան միայն կարելի է, օբյեկտը ընկալել իմ մեջ»:

Այդ լսող, մինչ ի Ես-ի խորությունը գոյող իրերի լեզվի համար բաց լռությունն է նկատի ունեցվել, երբ Իտալիա ճամփորդողը Հռոմից Հերդերին հայտնում է իր «վարժմունքի» մասին` «տեսնել ու կարդալ բոլոր բաները, ինչպես կան». այդ «վարժմունքը», – գրում է Գյոթեն, և «աչքը լույս դարձնելու իմ հավատարմությունը, ամեն հավակնությունից իմ լիովին հրաժարումը այստեղ գերագույն լռության մեջ ինձ երջանիկ են դարձնում»75:

Լռության իմաստը լսելն է, լսելը, որտեղ իրերը դիմավորող նայվածքի պարզությունը, ինչպես և այն համբերատար վստահության անմիջականությունը, միամտությունն ու անմեղությունը, որի համար իրականությունը creatura է, Աստծո ստեղծածն են: Եւ քանի որ Գյոթեի լռությունը նման իմաստով լսող լռություն է, ուստի և այն ունի օրինակելիի և նմուշայինի կարգ, անգամ եթե ինչ-ինչ բաներում վերապահությունն ու առարկությունը տեղին լինեն: Այդ օրինակելիության վրա մատը պետք է զգույշ դնել: Մանավանդ այն բանից հետո, ինչ այս ժամանակների հերոսական նիհիլիզմը ճանաչողի կեցվածքը հռչակել է ոչ թե լռին լսողի, այլ կեցության հանդեպ ինքնահաստատման կեցվածք. ճանաչելն ու գիտելիքը «անթաքույց դիմակայություն» է, «գոյի ուժային գերակշռության մեջ կեցության ամենախիստ վտանգումը», ճնշող ուժային գերակշռություն, որին դիմադրություն է ցույց տալիս գիտելիքը: Բայց որ ճանաչողը ոչ թե համառորեն «գոյի դեմ ըմբոստացող» է, այլ ամենից առաջ ունկնդիր լռող է և լռության հիման վրա լսող, ահա այն, ինչում Գյոթեն միահամուռ է այն բանի հետ, ինչը Պյութագորասից ի վեր կարող է համարվել որպես Արևմուտքի լռության ավանդույթ:

Չլռելու որոշակի մի կերպարան միշտ էլ հասկացվել է որպես հուսահատության հարազատ զույգը` verbositas-ը, բարբաջանքը, շաղակրատությունը, սոսկ բառաբանության անհագուրդ փութանքը76: Միշտ` սա իսկապես կարելի է ասել: Այս կապը կա ինչպես հինգերորդ դարի վանահոր Կասսիանի, այնպես էլ Գրիգոր Մեծի, Իսիդոր Սեվիլլացու, թե Թովմա Աքվինացու, միաժամանակ նաև «առօրյա կեցության» վերլուծության մեջ, որ պատկանում է Մարտին Հայդեգգերի հայտնագործությունների թվին: «Քրիստոնեական Էպիմեթևսի» մասին խորհրդավոր գրքում, որ մեզ է թողել բանաստեղծ Կոնրադ Վայսը, շատ ճշգրիտ և խիտ արտահայտմամբ ի ցույց է դրվում այդ չլռելու կոնկրետ կերպարանը. այդտեղ խոսքը «այն շատերի մասին է, որ անօգնականորեն իրերը քննելու ժամանակ ունեն` այնպիսի դեմքերով, որոնց հիմնական արտահայտությունը մտահոգությունն է, և որոնք իրենց հետաքրքրությունը», – այն հետաքրքրությունը, որ «կամենում է բավարարել իմաստը առօրեական բաներում», – որոնք, ուրեմն, «իրենց հետաքրքրությունն ավելի շատ ուղղում են այն բանին, որ չհիասթափվեն, քան թե հույս ունենան: Դա դեմքի այն արտահայտությունն է, որը, ողղվելով որևէ բանի, այլևս չունի քաղաքական բնույթ չունեցող այլևայլ ստուգությունների խաղաղ հագեցումը»77:

Այսպիսով, երբ նման տեսակի բարբաջանքը, որին իսկապես կարելի է հանդիպել ամենուրեք արհեստանոցներում և շուկայում, այն էլ որպես մշտակա փորձության, երբ խլացնող, տառացիորեն լսելը վիժեցնել տենչացող նման բարբաջանքը կապված է թվում հուսազրկության հետ, – այդ դեպքում արդյո~ք, պետք է հարցնել, լռության մեջ, լսող լռության մեջ չպետք է լինի մի կաթիլ հույս: Իսկ ո~վ կկարենար լռելյայն ունկնդրել իրերի լեզվին, եթե ճշմարտությունն այդ կերպ տեսնելուց ոչինչ չակնկալեր: Եւ արդյո~ք նոր հիմնվելիք լռության դիսցիպլինան չի պարունակում ոչ թե սոսկ առտնին բարբաջանքի ամլությունը, այլ նաև նրա մյուս զույգին` հուսազրկությունը հաղթահարելու շանսը, անգամ եթե միգուցե նախ միայն այնքանով, որ ճանաչենք այդ հարազատ զույգի ճշմարիտ դեմքը: Գիտեմ, այս գործին խառն են նաև միանգամայն այլ, մարդկային վճռին չտրվող ուժեր. և գուցե թե circulus-ը պետք է մեկ այլ տեղ փշրել: Այնուամենայնիվ, կարելի է հարցնել, արդյո~ք լռելու «արագ, խիստ վճիռը» միևնույն ժամանակ չէր կարող լինել հույսի մեջ մի տեսակ վարժմունք:

 

Ծանոթագրություններ

Բնաբանը «Շաղակրատանքի մասին» երկից է (գլ. 8): Տես` Պլուտարքոս, «Մորալիա» (Sammlung Dieterich, 1942), էջ 148

1 Սառա ֆոն Գրոթթհուսին, 23 ապրիլի 1814

2 Յ.Հ. Մերքին, 5 հունվարի 1777

3 Յ.Գ. ֆոն Ցիմմերմաննին, 6 մարտի 1776

4 Բեռլինից,      մայիսի               17-ին    1778.

«Սառնասրտությունն ու անմեղությունը աստվածները պահպանել են ինձնում լավագույնս, սակայն վստահության, անկեղծության, նվիրյալ սիրո ծաղկունքն ընդհակառակը օրեցօր ավելի է թառամում: Սովորաբար իմ հոգին ցածր պարիսպներով մի քաղաքի էր նմանվում, որոնց ետևում ամրոց կար լեռան վրա: Ամրոցը ես պահպանում էի, իսկ քաղաքը անպաշտպան էի թողնում խաղաղության և պատերազմի ժամանակ, այժմ ես սկսել եմ այն ևս ամրացնել…»

5 27 հուլիսի 1799

6 Յ.Կ. Լաֆաթերին, 8 հոկտեմբերի 1779

7 Կ.Լ. ֆոն Քնեբելին, 21 նոյեմբերի 1782

8 Շիլլերին, 9 հուլիսի 1796

9 Յ.Հ. Մայերին, 30 դեկտեմբերի 1795

10 Շիլլերին, 9 հուլիսի 1796

11 Ավգուստ ֆոն Գյոթեին, 18 հոկտեմբերի 1819. «Ի վերուստ հայտնի է և վավերագրված, որ յուրաքանչյուր անձնական վերաբերություն (Bezug) արդի ժամանակաշրջանում ինձ համար չափազանց տհաճ է: Թույլ տուր բարեկրթորեն և բարեկամաբար նշել այդ»:

12 7 մայիսի 1810

13 1 հոկտեմբերի 1809

14 3 հունվարի 1812

15 12 օգոստոսի 1797

16 8 մարտի 1808

17 Քր.Գ. ֆոն Ֆոյգթին, 27 փետրվարի 1816

18 16 հուլիսի 1820

19 14 դեկտեմբերի 1830

20 Օրագրային նշում «այգետնակում», 13 մայիսի 1780

21 Ֆ.Հ. Յակոբիին, 14 ապրիլի 1786

22 20 դեկտեմբերի 1786, Հռոմից

23 Դուքս Կարլ Ավգուստին, 26 դեկտեմբերի 1784

24 Կ.Լ.Ֆ. Շուլցին, 3 հուլիսի 1824

25 20 դեկտեմբերի 1786

26 29 դեկտեմբերի 1786, Հռոմից

27 Գյոթեի զրույցները, Էքերմանի հետ զրույցներից բացի: Ընտրանի` հրատարակված Ֆլոդոարդ Ֆրայհեռռ ֆոն Բիդերմանի կողմից: Լայպցիգ (Insel – հրատարակչություն) o.J.; Nr. 414 (մայիսի սկիզբ 1827):

28 «Ինձ թվում է, որ Դուք համակված եք Ձեր հին արատով` միայնակ, մտմտող, ինքներդ Ձեզ կեղեքող»: Ցելթերը Գյոթեին, 21-23 ապրիլի 1806

29 Կ.Ֆ. Ցելթերին, 1 հունիսի 1831

30 Կ.Ֆ. Ցելթերին, 18 փետրվարի 1821

31 14 հունվարի 1801

32 Փասսովին, 20 հոկտեմբերի 1811

33 Նույն տեղում

34 Շառլոթթե ֆոն Շտայնին, 1 դեկտեմբերի 1807

35 Ֆ.Հ. Յակոբիին, 10 մայիսի 1812

36 Շիլլերին, 12 հուլիսի 1801

37 Յոհ. ֆոն Մյուլլերին, 26 հուլիսի 1782

38 Utitur autem ironia in societate multorum. Թովմա Աքվինացի, Արիստոտելի նիկոմախյան էթիկայի մեկնություններ, գիրք 4, lectio 10

39 Summa theologica II, II, 129, 3 ad 4

40 Կ.Լ.Ֆ. Շուլցին, 8 հունիսի 1818

41 Շիլլերին, 7 նոյեմբերի 1798

42 Հ.Կ.Ա. Այխշտեդթին, 23 հունվարի 1805

43 Gorgias 459

44 Գյոթեի «Օրագրերում և տարեգրերում» 1807 թվականի բաժնում խոսվում է «արքայական սաքսոնական բարձրաստիճան պալատական քարոզիչ» Ռայնհարդի հետ      կարլսբադյան հանդիպման    մասին. «Նրա գեղեցիկ              բարոյական               բնույթը,             կրթված              ոգին, բարեխիղճ կամեությունն ու որևէ բան ցանկանալու կամ որևէ բանի ձգտելու նրա գործնական ըմբռնողունակությունը ամենուր դրսևորվում էին հարգարժան սիրալիրությամբ: Եվ եթե նա առերևույթ բաների մասին արտահայտվելու իմ կերպի հետ չէր կարող լիովին համակերպվել, այդուհանդերձ ես ունեմ ընկերներ, որ ի հակառակ իշխող կարծիքի, որոշ գլխավոր կետերում միանգամայն համահունչ են նրա հետ. որից էլ նա կարող է եզրակացնել, որ իմ թվացյալ լիբերալիստական անտարբերությունը, գործնականում լրջագույնս նրա հետ համընկնող, թերևս սոսկ մի դիմակ պիտի լինի, որի ետևում սովորաբար ես փորձում եմ պաշտպանվել պեդանտությունից ու խավարից»:

45 Յ.Ֆ. Ռոխլիցը հաղորդում է [համեմատիր Արտեմիս հրատարակչության նվիրահիշատակ հրապարակումը, Ցյուրիխ, հտ. 22 (1949), էջ 716] Գյոթեի հետ վարած «երկար, շատ լուրջ ու խորաթափանց զրույցի» մասին, որի ժամանակ ինքը` Ռոխլիցը վերջապես հոգնում է և «ակամայից» բացականչում` «Կարծում եմ` այսօր բավական է: Թույլ տվեք միայն Աստծուն հարգանքի տուրք          մատուցել          և             նրա               բարոյական աշխարհակառավարումը պարզապես ընդունել»: Այդ պահին               Գյոթեն               հանկարծ          կանգ    է             առնում և «հանդիսավոր ձայնով» ասում` «Ընդունե՞լ: Իսկ ով դա չի անում: Բայց ես լռելյայն... Ո՞վ կարող է համոզել, բացի թերևս ինքն իրեն: Իսկ ուրիշներին` ո՞վ: Եվ եթե նա գիտի, որ չի կարող, ապա դա նրան չի թույլատրված»:

46 Յ.Կ. Լաֆաթերին, 29 հուլիսի 1782

47 Summa theologica I, 3, prooemium

48 Կ.Լ.Ֆ. Շուլցին, II մարտի 1816

49 Կոմս Կ. ֆոն Շտեռնբերգին, 15 մարտի 1832

50 Օրագրեր և Տարեգրեր, 1803 թ. մասում, սկզբում

51 28 ապրիլի 1797

52 Կ.Ֆ. ֆոն Ռայնհարդին, 8 մայիսի 1811

53 22 հոկտեմբերի 1826

54 21 օգոստոսի 1774

55 Նույն տեղում

56 Դուքս Կարլ Ավգուստին [Հռոմից], 8 դեկտեմբերի 1787

57 Շիլլերին, 9 դեկտեմբերի 1797

58 Կ.Լ. ֆոն Քնեբելին, 16 հուլիսի 1798

59 Ֆ.Հ. Յակոբիին, 2 մայիսի 1793

60 «Այստեղ ես պետք է հիշատակեմ իմ գործելակերպի ևս մի առանձնահատկություն: Քաղաքական աշխարհում որևէ ահավոր սպառնալիքի դրսևորման հետ մեկտեղ               ես համառորեն              նետվում            եմ ամենահեռավոր բաներին: Սրա համատեքստում է նաև այն, որ ես, Կարլսբադից վերադառնալուն պես, լրջորեն տրվեցի չինական կայսրության ուսումնասիրությանը, և այդ ընթացքում ակամայից աչքի     տակ     ունենալով        Էսսեքսի ցավալի ներկայացումը, դերասանուհի Վոլֆին հանգույն, և նրա ճակատագրական դերն ի վերջո ինչ-որ չափով ավելի փայլուն դարձնելու համար, գրեցի Էսսեքսի վերջաբանը հենց Լայպցիգի ճակատամարտի օրը»: Օրագրեր և Տարեգրեր, 1813թ.

61 16 նոյեմբերի 1810

62 Ֆրիդրիխ ֆոն Շլեգելին, 8 ապրիլի 1812

63 26 հունիսի 1811

64 29 հունվարի 1830

65 19 մարտի 1818

66 31 դեկտեմբերի 1817

67 29 ապրիլի 1830

68 Ֆր. Վ. Ռիմեր, Հաղորդումներ Գյոթեի մասին: Հրատարակիչ` Արթուր Փոլլմեր, Լայպցիգ [Insel – հրատարակչություն] 1921, էջ 143

69 20 մարտի 1776

70 Շիլլերին, 28 հուլիսի 1798

71 Զուլպից Բուասերեին, 1 մայիսի 1818

72 Կ. Ֆ. Ցելթերին, 15 փետրվարի 1830

73 9 նոյեմբերի 1829

74 Սեպտեմբերի վերջին 1779 [այցելություն Զեզենհայմ]

75 10 և 11 նոյեմբերի 1786

76 Մանրամասները` Յոզեֆ Փիփեր, Հույսի մասին, Մյունխեն, 6-րդ հր. 1961 [Հուսահատության մասին գլուխը]

77 Կոնրադ Վայս, Քրիստոնեական Էպիմեթևսը. Բեռլին 1933, էջ 92

 

 

Գերմաներենից թարգմանությունը` Հրաչյա Ստեփանյանի

Ծանոթագրությունների թարգմանությունը` Արա Գուրզադյանի

Josef Pieper “Über das Schweigen Goethes”

Kösel-Verlag München