1/3/2001

Փորձն իբրև օբյեկտի և սուբյեկտի միջնորդ (1792)

Հենց որ մարդ սկսում է իր շուրջը առարկաներ նկատել, նա դիտում է դրանք իր անձի վերաբերմամբ, և, իհարկե, իրավացի է: Քանզի իր ողջ ճակատագիրը կախված է այն բանից, թե արդյոք դրանք դուր են գալիս նրան, թե ոչ, ձգում են, թե վանում, օգտակար են, թե վնասակար: Առարկաներ դիտելու ու դատելու այդ միանգամայն բնական ձևը թվում է նույնքան դյուրին, որքան և անհրաժեշտ, և սակայն, մարդն առ այդ մատնվում է հազար ու մի մոլորությունների, որոնք նրա համար հաճախ ամոթի ու դառնության պատճառ են հանդիսանում:

Շատ ավելի ծանր խնդիր են ստանձնում նրանք, որոնց ճանաչողության կենդանի հակումը դրդում է զննել բնության առարկաներն ինքնին և միմյանց փոխհարաբերության մեջ, քանզի շատ շուտով մարդիկ սկսում են զգալ պակասն այն չափանիշի, որն օգնության էր գալիս, երբ նրանք զուտ մարդկային տեսանկյունից դիտում էին առարկաներն իրենց վերաբերմամբ: Նրանց պակասում է հաճույքի ու տհաճության, ձգման ու վանման, օգուտի ու վնասի չափանիշը: Դրանից նրանք պետք է բոլորովին հրաժարվեն: Որպես անտարբեր ու, ասես, աստվածային էակներ, նրանք պետք է փնտրեն ու քննեն այն, ինչ կա, և ոչ թե այն, ինչ հաճելի է: Այդպես, իսկական բուսաբանին չի հուզում ո՛չ բույսերի գեղեցկությունը, ո՛չ էլ օգտակարությունը, նա պետք է հետազոտի բույսերի կազմավորումը, դրանց կապը մնացած բուսական աշխարհի հետ: Եվ ինչպես արևը կյանքի է կոչում ու լուսավորում բոլոր բույսերը, այնպես էլ նա պետք է զննի ու շրջահայի այդ ամենը և ճանաչողության չափանիշը, դատողության համար տվյալները վերցնի ոչ թե ինքն իրենից, այլ դիտվող առարկաների շրջանից:

Հենց որ մենք փորձենք դիտել որևէ առարկա ինքնին, ինչպես նաև իր և ուրիշ առարկաների փոխհարաբերության մեջ, ու մոտենալ դրան առանց տենչանքի կամ նողկանքի, ապա հանգիստ ուշադրությամբ այն զննելիս մենք շատ շուտով կկարողանանք բավականին պարզ հասկացություն կազմել տվյալ առարկայի, նրա մասերի և հարաբերությունների վերաբերյալ: Որքան ավելի հեռու ենք մենք տանում այդ դիտումները, որքան ավելի շատ ենք մենք առարկաները միմյանց կապակցում, այնքան ավելի շատ ենք վարժեցնում մեզ բնորոշ դիտելու ձիրքը: Եթե մենք կարող ենք մեր արարքներում կիրառել այդ իմացությունները մեր անձի նկատմամբ, ապա մենք արժանի ենք խելացի կոչվելու: Յուրաքանչյուր նորմալ (wohl) կազմակերպված մարդու համար, որը կա՛մ ի բնե զուսպ է կա՛մ էլ այդպիսին է դարձել պարագաների բերումով, խելացի լինելը դժվար բան չէ, քանզի կյանքը ամեն քայլափոխին ուղղում է մեզ: Սակայն եթե դիտողը կիրառի այդ սուր դատողունակությունը բնության քողարկված հարաբերու- թյունների քննության համար, եթե նա աշխարհում, ասես միայնակ, պետք է հետևի յուրաքանչյուր իր քայլին, խույս տալով ամեն տեսակի հապճեպությունից, միշտ աչքի առաջ իր նպատակն ունենա, այն էլ բաց չթողնելով իր ճանապարհին որևէ օգտակար կամ վնասակար հանգամանք, և եթե անգամ այնտեղ, ուր նրան ոչ-ոք չի կարող հեշտությամբ հսկել, նա պարտավոր է լինել իր սեփական ամենախիստ դիտողը և նույնիսկ ամենաեռանդուն ջանքերի դեպքում միշտ պետք է ինքն իրեն թերահավատորեն վերաբերվի, ապա պարզ է դառնում, թե որքան խիստ են այդ պահանջները և որքան փոքր կարող է լինել դրանք լիովին բավարարված տեսնելու հույսը, անկախ այն բանից` ծառայել են դրանք ուրիշներին, թե հենց իրեն: Սակայն այդ դժվարությունները, անգամ, կարելի է ասել, հիպոթետիկ անհնարինությունը, չպետք է խանգարեն անելու այն, ինչ հնարավոր է անել, և մենք համենայն դեպս շատ ավելի առաջ կգնանք, եթե փորձենք ընդհանուր առմամբ պատկերացնել այն միջոցները, որոնց շնորհիվ մեծ մարդիկ կարողացել են ընդլայնել գիտությունները, եթե մենք ճշտորեն ցուցանենք բոլոր այն սխալ ուղիները, որոնց վրա մոլորվել են նրանք և, երբեմն դարեր շարունակ, նրանց հետևել բազում աշակերտներ, մինչև որ հետագա փորձը նորից ուղղել է դիտողին դեպի ճիշտ ճանապարհը: Որ փորձն ունի և պետք է ունենա մեծագույն ազդեցություն այն ամենի վրա, ինչ մարդ ձեռնարկում է, այդ թվում և բնագիտության ոլորտում, որի մասին ես այժմ հիմնականում և խոսում եմ, դա ոչ-ոք չի ժխտի, ինչպես նաև չի վիճարկի հոգու ունակությունները, որոնց շնորհիվ այդ փորձը ըմբռնվում, հավաքվում, կարգավորվում և զարգացվում է, դրանց բարձր, և ասես, ստեղծագործաբար անկախ զորությունը: Սա- կայն ինչպես ձեռք բերել և օգտագործել այդ փորձը, ինչպես զարգացնել և գործի դնել մեր ունակու- թյունները, դա չի կարող այնքան էլ հանրահայտ ու հանրաճանաչ լինել:

Հենց որ սուր ու առողջ զգայարանների տեր մարդիկ սևեռում են իրենց ուշադրությունը առարկաների վրա, ի հայտ են գալիս նրանց հակվածությունն ու հմտությունը դիտումների հանդեպ: Ես հաճախ առիթներ եմ ունեցել նկատելու դա այն օրվանից, ինչ եռանդով զբաղվում եմ լույսի և գույների ուսմունքով և, ըստ սովորության, զրուցում ինձ առավել հետաքրքրող հարցերի շուրջ անձանց հետ, որոնց համար նման դատողությունները սովորաբար խորթ են: Հենց որ նրանց ուշադրությունը գրգռվում էր, նրանք նկատում էին երևույթներ, որոնք մասամբ չգիտեի, մասամբ էլ աչքաթող էի արել, և դրա շնորհիվ բավական հաճախ ուղղում էին չափազանց հապճեպ հղված գաղափարը, նույնիսկ առիթ էին տալիս ավելի արագ ընթանալու և դուրս գալու սահմանափակումներից, որոնցում մեզ հաճախ գերի է պահում դժվարին հետազոտությունը: Հետևաբար այստեղ, ինչպես և մարդկային շատ ուրիշ ձեռնարկումների դեպքում, նույնպես նշանակություն ունի այն, որ միայն շատերի հետաքրքրությունը, ուղղված մեկ կետի, ի վիճակի է որևէ նշանակալից բան ստեղծելու: Այստեղ ակնառու է դառնում, որ նախանձանքը, որն այդքան շատ կուզենար զրկել ուրիշներին որևէ հայտնագործության պատվից, որ ինչ-որ բացահայտված բան յուրովի հրամցնելու և մշակելու անչափավոր տենչանքը մեծագույն խոչընդոտ են հանդիսանում հետազոտողի համար:

Մինչև հիմա շատերի հետ աշխատելու մեթոդը ինձ բավարարել է այնքան, որ ես չեմ կարող չշարունակել կիրառել այն: Ես ստույգ գիտեմ, ում և ինչով եմ պարտական եղել իմ ճանապարհին, և ուրախ կլինեմ հետագայում հրապարակորեն հայտնել դրա մասին:

Եվ եթե լոկ բնականից ուշադիր մարդիկ ի վիճակի են մեզ այդքան օգուտ տալու, ապա որքան ավելի մեծ պետք է լինի օգուտը, երբ բանիմաց մարդիկ աշխատում են ձեռք ձեռքի տված: Մի որևէ գիտություն ինքնին արդեն այնքան վիթխարի է, որ շատ ու շատ մարդկանց է տանում, այն դեպքում, երբ ոչ մի մարդ ի վիճակի չէ այն տանելու: Կարելի է նկատել, որ գիտելիքները` փակ, բայց կենդանի ջրի պես, հետզհետե բարձրանում են որոշակի մակարդակի, որ ամե նահրաշալի հայտնագործություններն արվում են ոչ այնքան մարդու, որքան ժամանակի կողմից: Ահա թե ինչու շատ կարևոր բաներ հաճախ կատարել են երկու կամ նույնիսկ ավելի մեծ թվով փորձառու մտածողներ: Եվ եթե առաջին դեպքում մենք այդչափ պարտական ենք հասարակությանն ու բարեկամներին, ապա երկրորդում` մենք շատ ավելի պարտական ենք աշխարհին ու դարին. երկու դեպքերում էլ անգնահատելի են տեղեկացումը, օգնությունը, հիշեցումն ու առարկությունը, որոնք մեզ ճիշտ ուղու վրա են պահում և առաջ մղում:

Այդ պատճառով էլ գիտական հարցերում պետք է անել ճիշտ հակառակն այն բանի, ինչ նպատակահարմար է գտնում անելու արվեստագետը, քանզի վերջինս ճիշտ է վարվում հրապարակորեն ցույց չտալով իր դեռևս անավարտ ստեղծագործությունը, քանի որ դճվար թե որևէ մեկը կարողանա նրան խորհուրդ տալ կամ օգնել: Իսկ եթե այն արդեն ավարտված է, ապա այժմ նա պետք է կշռադատի և սրտին մոտ ընդունի պարսավանքն ու գովեստը, որպեսզի միատեղելով այն իր փորձառության հետ, դրա շնորհիվ կատարելագործվի և նախապատրաստվի նոր գործերի համար: Դրան հակառակ, գիտության մեջ օգտակար է յուրաքանչյուր առանձին փորձառություն, անգամ ենթադրություն հրապարակորեն հաղորդել, և առավելագույնս նպատակահարմար է չկանգնեցնել գիտական որևէ կառույց, քանի դեռ դրա հետ կապված պլանն ու նյութերը համընդհանուր ճանաչման, քննարկման և հավանության չեն արժանացել:

Եթե մենք միտումնավոր կերպով կրկնում ենք այն փորձառումները, որոնք արվել են մեզնից առաջ, մեր կողմից կամ էլ ուրիշների` միաժամանակ մեզ հետ և նորից վերարտադրում մասամբ պատահաբար, մասամբ արհեստականորեն առաջացած ֆենոմենները, ապա մենք անվանում ենք դա էքսպերիմենտ:

Որևէ էքսպերիմենտի արժեքը առավելապես կայանում է նրանում, որ, լինի պարզ, թե բարդ, ուզած պահին այն կարելի է կրկնել, եթե միաժամանակ առկա են դրա համար անհրաժեշտ բոլոր նախապայմանները, համապատասխան սարքը և պատշաճ հմտությունը: Մենք իրավացիորեն հիանում ենք մարդկային դատողականությամբ, եթե թեկուզ և մակերեսայնորեն ենք դիտում այն համակցությունները, որոնք նա առաջ է բերել տվյալ վերջնական նպատակին հասնելու համար, և երբ զննում ենք մեքենաները, որոնք ստեղծվել են այդ բանի համար, և, կարելի է ասել, ստեղծվում են ամեն օր:

Սակայն որքան էլ առանձին վերցրած էքսպերիմենտը գնահատելի լինի, իր արժեքն այն, այնուամենայնիվ, ստանում է միայն ուրիշների հետ միավորվելու և կապվելու շնորհիվ: Բայց հենց երկու որոշակի նմանություն ունեցող էքսպերիմենտ միավորելու և կապելու համար անհրաժեշտ է ավելի մեծ խստություն և ուշադրություն, քան դա պահանջել են նույնիսկ իրենցից խորաթափանց դիտողները: Երկու ֆենոմեն կարող են ազգակից լինել, բայց ոչ այնաստիճան, որքան ենթադրում ենք: Երկու էքսպերիմենտ կարող են թվալ իրարից հետևող, թեպետ դրանք իսկապես բնական մի կապի բերելու համար դրանց միջև պետք է տեղադրված լիներ մի մեծ շարք:

Այդ իսկ պատճառով հարկավոր է զգուշանալ էքսպերիմենտներից չափից ավելի արագ հետևություններ անելուց, քանզի փորձառությունից դեպի դատողություն, ճանաչողությունից դեպի կիրառում անցնելիս մարդուն, ինչպես մի լեռնանցքում, վրա են հասնում ներքին թշնամիները: Երևակայությունը, անհամբերությունը, հապճեպությունը, ինքնագոհությունը, մտքի կարծրությունն ու ֆորմալիզմը, կանխակալ կարծիքը, հարմարավետությունը, թեթևամտությունն ու փոփոխականությունը, – և էլ ինչպես է կոչվում այդ ամբոխն իր շքախմբով, – բոլորն այստեղ դարան են մտել և, անսպասելիորեն հարձակվելով, պարտության են մատնում թե՛ գործունյա մարդուն, թե՛ հանգիստ, բոլոր կրքերից ապահովագրված թվացող դիտողին:

Այս վտանգից զգուշացնելու նկատառումով, որն ավելի մեծ և մոտ է, քան կարծում են, ես ուզում եմ այստեղ մի տեսակ պարադոքս առաջարկել մարդկանց կենդանի ուշադրությունը գրգռելու համար: Ես համարձակվում եմ պնդել, որ մեկ էքսպերիմենտը, նույնիսկ մի քանի իրար հետ կապված փորձերը ոչինչ չեն ապացուցում, որ չկա ավելի վտանգավոր բան, քան որևէ դրույթ անմիջապես էքսպերիմենտից հաստատելու ցանկությունը, և որ մեծագույն մոլորությունները առաջացել են այդ մեթոդի վտանգն ու անբավարարությունը չգիտակցելուց: Ես պետք է ավելի պարզ բացատրվեմ, որպեսզի չենթարկվեմ կասկածանքի, իբր ուզում եմ ինչ-որ արտասովոր բան ասել միայն:

Մեր կողմից արված յուրաքանչյուր փորձառություն, յուրաքանչյուր փորձ, որի շնորհիվ այն կրկնում ենք, իրականում մեր իմացության միայն առանձին մասն է կազմում: Հաճախակի կրկնությամբ մենք այդ առանձին գիտելիքը հասցնում ենք հավաստիության: Մեզ կարող են հայտնի դառնալ միևնույն բնագավառի երկու փորձառումներ, դրանք կարող են բավական սերտ հարազատություն ունենալ, սակայն իրար ավելի հարազատ թվան, – սովորաբար մենք հակված ենք դրանք իրար ավելի հարազատ համարել, քան իրականում կան: Դա բնորոշ է մարդուն. մարդկային դատողության պատմությունը մեզ հազար ու մի օրինակ է բերում, և ես ինքս ինձ վրա նկատել եմ, որ հաճախ եմ թույլ տալիս այդ սխալը:

Սխալն այդ նման է մեկ ուրիշի, որից մեծ մասամբ և բխում է: Բանն այն է, որ մարդն ուրախանում է ավելի շատ պատկերացման վրա, քան առարկայի, կամ, ավելի ճիշտ կլինի ասել, մարդն ուրախանում է սոսկ այն առարկայի վրա, որի մասին ի վիճակի է պատկերացում կազմել. այն պետք է համապատասխանի իր մտածելակերպին: Եվ որքան էլ նա բարձրացնի պատկերացման իր եղանակը ընդհանուր մակարդակից և մաքրի այն, միևնուն է, դա սովորաբար մնում է լոկ որպես մի փորձ` բազում առարկաներ որոշ ըմբռնելի հարաբերության բերելու, որը դրանք իրար նկատմամբ, խիստ ասած, չունեն էլ: Այստեղից է վարկածների, տեսությունների, տերմինաբանությունների և սիստեմների նկատմամբ հակումը, մի բան, որ չենք կարող դատապարտել, քանզի այն անհրաժեշտաբար բխում է մեր էության կազմակերպվածքից:

Եթե մի կողմից` յուրաքանչյուր փորձ, յուրաքանչյուր էքսպերիմենտ իրենց բնույթով կարող են իբրև մեկուսի դիտվել, իսկ մյուս կողմից` մարդկային ոգու ուժը ահռելի զորությամբ ձգտում է կապակցել այն ամենը, ինչ նրանից դուրս է գտնվում և հայտնի է դառնում իրեն, ապա չեն գիտակցում այն վտանգը, որին ենթարկվում են, երբ որևէ յուրացրած գաղափարով ցանկանում են կապակցել առանձին փորձը կամ առանձին էքսպերիմենտներով ապացուցել ոչ լրիվ զգայական, բայց ոգու կազմավորող ուժով արդեն արտահայտված որևէ հարաբերություն:

Այդպիսի ջանքերից մեծ մասամբ առաջանում են տեսություններ և սիստեմներ, որոնք պատիվ են բերում հեղինակի մտքի սրությանը, և որոնք, սակայն, երբ վայելում են ավելի մեծ հաջողություն, քան արժանի են, երբ պահպանվում են ավելի երկար ժամանակ, քան հարկ է, ապա իսկույն սկսում են խանգարել և վնասել մարդկային ոգու այն առաջընթացին, որին որոշակի իմաստով և նպաստում են:

Կարելի է նկատել, որ խելացի մարդն այնքան ավելի շատ է հմտություն բանեցնում, որքան քիչ են ձեռքի տակ եղած տվյալները. որ նա ասես ցանկանալով ցույց տալ իր իշխանությունը, անգամ առկա տվյալ- ներից ընտրում է միայն մի քանիսը, որոնք հաճելի են, շողոքորթում են նրան. որ մնացածները կարողանում է այնպես կարգավորել, որ դրանք այլևս իրեն ուղղակի չհակաճառեն. և որ, վերջապես, թշնա- մականները նա գիտե այնպես խճճել, շփոթել և կողմ դնել, որ ընդհանուրն այսուհետև իսկապես ավելի շատ նմանվում է ոչ թե ազատ գործող մի հանրապետության, այլ բռնապետի արքունիքի:

Մարդ, որ այսքան վաստակ ունի, չի կարող պակասը զգալ երկրպագուների և աշակերտների, որոնք նման հյուսվածքը պատմականորեն ուսումնասիրում են և դրանով հիանում և, որքան հնարավոր է, յուրացնում իրենց վարպետի պատկերացման կերպը: Հաճախ նման ուսմունքը այնքան մեծ իշխանություն է ձեռք բերում, որ նա, ով կհամարձակվի այն կասկածի տակ առնել, հանդուգն ու ժպիրհ մարդու համբավի կարժանանա: Միայն հետագա հարյուրամյակները կկարողանան նման սրբության նկատմամբ ոտնձգություն անել, դիտարկման առարկան կրկին վերադարձնել սովորական մարդկային դատողականությանը, խնդրին ավելի թեթև մոտենալ և աղանդի հիմնադրի մասին կրկնել այն, ինչ ոմն մեկը սրամտել է մի հռչակավոր բնագետի հասցեին` նա, անշուշտ, մեծ մարդ կլիներ, եթե փոքր-ինչ քիչ հայտնագործություններ աներ:

Սակայն, թերևս, դեռ բավական չէ մատնանշել վտանգը և դրանից զգուշացնել: Հարկավոր է, համենայն դեպս, հրապարակել սեփական կարծիքը և ցույց տալ, թե ինքդ ինչպես ես մտադիր խուսափելու նման շեղումից, կամ, եթե դա հայտնի է, ինչպես է դա արել մեզնից առաջ մեկ ուրիշը:

Քիչ առաջ ասացի, որ որևէ էքսպերիմենտի անմիջական գործադրումը այս կամ այն վարկածն ապա- ցուցելու նպատակով ես վնասակար եմ համարում, և այդպիսով հասկացնել տվեցի, որ դրա միջնորդավորված կիրառումը օգտակար եմ ընդունում, և քանի որ ամեն ինչ այդ կետին է հանգում, ապա անհրաժեշտ է հստակ բացատրվել:

Կենդանի բնության մեջ տեղի չի ունենում որևէ բան, ինչը ընդհանուրի հետ կապված չլիներ, և եթե դիտումները մեզ մեկուսացված են թվում, եթե մենք նայում ենք էքսպերիմենտներին սոսկ որպես մեկուսացված փաստերի, դրանից դեռ չի հետևում, որ դրանք մեկուսացված են: Հարցը միայն այն է, թե ինչպես գտնել այդ ֆենոմենների ու դեպքերի կապը: Վերը մենք տեսանք, որ մոլորության են մատնվում նախ և առաջ նրանք, ովքեր փորձում են մեկուսացված փաստը անմիջականորեն կապել իրենց մտածողության և դատողունակության հետ: Դրան հակա- ռակ մենք գտնում ենք, որ բոլորից շատ արել են նրանք, ովքեր չեն հրաժարվել ըստ կարելվույն հե- տազոտել և մինչև վերջ մշակել առանձին փորձի, առանձին էքսպերիմենտի բոլոր կողմերն ու մոդիֆիկացիաները:

Քանի որ բնության մեջ ամեն ինչ, և հատկապես ընդհանուր ուժերն ու տարրերը հարատև ազդեցության և հակազդեցության մեջ են, ապա յուրաքանչյուր ֆենոմենի մասին կարելի է ասել, որ այն կապված է անթիվ ուրիշների հետ, ինչպես որ մենք ասում ենք ազատ ճախրող լուսարձակ կետի մասին, որ այն իր ճաճանչները առաքում է բոլոր կողմերը: Եվ եթե մենք ահա այդպիսի փորձ դրեցինք և այդպիսի դիտում կատարեցինք, ապա մենք պետք է մանրազնին ուսումնասիրենք, թե ինչ է անմիջապես հարում սրան և թե սրանից հետո ինչ է ամենից առաջ հետևում: Դա հենց այն է, ինչին մենք պետք է ավելի շատ ուշադրություն դարձնենք, քան այն բանին, ինչը դրան վերաբերում է: Այդպիսով, բնախույզի բուն խնդիրն է յուրաքանչյուր առանձին փորձի բազմազանումը: Դա հակառակ է գրողի պարտականությանը, որը ձգտում է զբաղեցնել ընթերցողին. նա ձանձրույթ կառաջացնի, եթե ինքնուրույն մտածելու ոչինչ չթողնի. իսկ բնախույզը պետք է անխոնջ աշ- խատի, ասես չկամենալով թողնել իր հետևորդներին անելու որևէ բան, թեպետ մեր դատողության և առարկաների բնույթի միջև եղած անհամաչափությունը չի հապաղի ժամանակին հիշեցնել, որ ոչ մի մարդ այնքան ունակ չէ որևէ գործ ավարտին հասցնելու համար:

Օպտիկային նվիրված իմ առաջին երկու հոդվածներում (1791 և 1792) ես ձգտել եմ դնել փորձերի այնպիսի մի շարք, որոնք սերտորեն սահմանակցվում են և անմիջականորեն փոխադարձ շփվում, ավելին, եթե դրանք ստույգ ճանաչել և քննել, ասես կազմում են միայն մեկ էքսպերիմենտ, ամենատարբեր տեսակետներից ներկայացնում միայն մեկ փորձ:

Այդպիսի փորձը, որ բաղկացած է շատ ուրիշներից, ակներևաբար ավելի բարձր կարգի փորձ է: Այն իրենից ներկայացնում է բանաձև, որի միջոցով ար- տահայտվում են անհամար առանձին թվային օրինակներ: Եռանդով զբաղվել նման բարձր կարգի փորձերով` ըստ իս, բնախույզի բարձրագույն պարտականությունն է. դա ցույց է տալիս տվյալ բնագա- վառում աշխատած մեծ մարդկանց օրինակը:

Այդ շրջահայացությունը` մոտական դնել մոտակայի կողքին կամ, ավելի ճիշտ, մոտական դուրս բերել մոտակայից, հարկ է սովորել մաթեմատիկոսներից, և նույնիսկ այնտեղ, որտեղ մենք չենք օգտվում հաշվարկներից, միշտ պետք է մոտենանք գործին այնպես, կարծես պարտավոր ենք հաշիվ տալու ամենախիստ երկրաչափին:

Քանզի, փաստորեն, մաթեմատիկական մեթոդն է, որ շնորհիվ իր շրջահայացության ու մաքրության, յու- րաքանչյուր թռիչք իսկույն բացահայտում է պնդման ապացույցի մեջ, իսկ նրա ապացույցները, ըստ էության, լոկ հանգամանալից շարադրանքներն են այն բանի, որ այդ կապակցությամբ առաջարկվածը արդեն իսկ իր պարզ մասերով ու ողջ հաջորդականությամբ եղել է, իր ծավալով դիտվել և բոլոր պայմաններում ճիշտ և անհերքելի հաստատվել: Այդ պատճառով նրա ցուցադրումները միշտ ավելի շատ շարադրումներ ու ընդհանրացումներ են, քան փաստարկներ: Այս տարբերակումն այստեղ անելով, թող թույլ տրվի ինձ հետադարձ մի հայացք նետել:

Ակնառու է մեծ տարբերությունը մի կողմից` մաթե- մատիկական ցուցադրման, որն հիմնական տարրերը անցկացնում է այդքան շատ կապերի միջով, և մյուս կողմից` ապացույցի միջև, որը որևէ խելացի հռետոր կկարողանար դուրս բերել փաստարկներից: Վերջիններս կարող են բովանդակել բոլորովին մեկուսացված հարաբերություններ, և այնուհանդերձ սրամտության ու երևակայության շնորհիվ հանգեցվել մեկ կետի, այնպես որ իրավացիության ու անիրավացիության, ճշմարիտի ու կեղծի երևութականությունը կարող է առաջանալ բավական անակնկալ:

Ճիշտ այդպես հօգուտ որևէ վարկածի կամ տեսության կարելի է փաստարկների նմանությամբ առանձին փորձերը միատեղել և առավել կամ պակաս շլացնող ապացույց կառուցել:

Ով, ընդհակառակը, ձգտում է իր և ուրիշների հետ բարեխղճորեն գործել, նա մանրամասնորեն ու հիմնովին կմշակի առանձին էքսպերիմենտները և, այդպիսով, կաշխատի կազմավորել բարձր կարգի փորձեր: Դրանք հնարավոր է ձևակերպել կարճ ու հասկանալի արտահայտություններով, իրար կողք դնել, հետզհետե կազմավորման համեմատ` կարգավորել ու բերել այնպիսի մի հարաբերության, որ մաթեմատիկական դրույթների պես թե՛ առանձին-առանձին և թե՛ միասին վերցրած անհողդողդ կանգնած լինեն:

Այդ բարձր կարգի փորձերի տարրերը, որոնք իրենցից բազում առանձին էքսպերիմենտներ են ներկայացնում, կարող են այնուհետև յուրաքանչյուրի կողմից ուսումնասիրվել ու քննվել, և դժվար չէ որոշել, հնարավոր է արդյոք բազմաթիվ առանձին մասերը մեկ ընդհանուր դրույթով արտահայտել, քանզի այստեղ որևէ կամայականություն լինել չի կարող:

Սակայն ուրիշ մեթոդի դեպքում, երբ որևէ բան, ինչ պնդում ենք, ցանկանում ենք ապացուցել մեկուսացված էքսպերիմենտների, ինչպես որ փաստարկների միջոցով, եզրակացությունը շատ անգամ ստացված է լինում անօրինաբար, եթե այն ընդհանրապես կասկածելի չէ: Բայց եթե արդեն հավաքված է բարձրակարգ փորձերի մի շարք, ապա թո՛ղ որքան հնարավոր է վարժվեն դրանց վրա դատողականությունը, երևակայությունը և սրամտությունը. վնաս դա չի բերի, նույնիսկ օգտակար կլինի:

Այն առաջին գործը ձեռնարկելիս ավելորդ չեն լինի մանրազնինությունը, ջանասիրությունը, խստությունը, անգամ մանրախնդրությունը, քանզի այն արվում է աշխարհի ու ապագա սերունդների համար: Սակայն այդ նյութերը պետք է կարգավորվեն ու դասավորվեն շարքերի և ոչ թե համադրվեն ինչ-որ հիպոթետիկ եղանակով կամ էլ գործածվեն որևէ համակարգ կառուցելու համար: Այդ դեպքում յուրաքանչյուր ոք հնարավորություն կունենա դրանք յուրովի միացնել և դրանցից ամբողջություն կազմել, որն ընդհանրապես մարդկային պատկերացման կեր- պին շատ թե քիչ հարմար ու հաճելի կլինի: Այս եղանակով կտարբերվի այն, ինչ հարկ է տարբերել, և փորձնական տվյալների հավաքածուն շատ ավելի արագ ու մաքուր կերպով կընդլայնվի, քան եթե ավելի ուշ էքսպերիմենտները, շենքը կառուցելուց հետո բերված քարերի նման, չօգտագործված մի կողմ դրվեն:

Երևելի մարդկանց կարծիքն ու օրինակը ինձ թույլ են տալիս հուսալու, որ ես ճիշտ ուղու վրա եմ, և ուզում եմ, որպեսզի այս բացատրությունը գոհացնի բարեկամներիս, որոնք հաճախ հարցնում են, թե որն է ըստ էության, իմ օպտիկական աշխատանքների բուն նպատակը: Իմ նպատակն է` հավաքել այդ բնագավառում կուտակված ամբողջ փորձը, ինքնուրույն դնել բոլոր էքսպերիմենտները և դրանք անցկացնել իրենց մեծագույն բազմազանության միջով, որից հետո դրանք հեշտությամբ հնարավոր կլինի կրկին վերստեղծել և ինչի շնորհիվ դրանք չեն վերանա բազում մարդկանց տեսադաշտից: Այնուհետև` առաջ քաշել դրույթներ, որոնցում արտահայտվում են բարձր տեսակի փորձեր, և սպասել, թե ինչ չափով նաև դրանք կարող են դրվել ավելի բարձր սկզբունքի տակ: Իսկ եթե երբեմն այդ ընթացքում երևակայությունն ու սրամտությունը անհամբերաբար առաջ կշտապեն, ապա հենց աշխատելու եղանակն ինքը կցուցանի այն ուղղությունը, ուր նրանք հարկադրված կլինեն կրկին վերադառնալու:

 

Գերմաներենից թարգմանությունը` Սերգեյ Խաչիկօղլյանի

«Goethes Werke» Stuttgart 1867