1/3/2001

Փիլիսոփայական էտյուդ

Կեցության և կատարելության հասկացությունը միևնույնն է: Երբ մենք հետևում ենք այդ հասկացությանն այնքան հեռու, որքան դա մեզ համար հնարավոր է, ապա ասում ենք, թե պատկերացնում ենք անվերջը:

Սակայն անվերջը կամ լիակատար գոյությունը մենք ի վիճակի չենք պատկերացնելու:

Մենք կարող ենք խորհել միայն այնպիսի բաների մասին, որոնք կամ սահմանափակ են, կամ էլ սահմանափակվում են մեր հոգու կողմից: Ուրեմն, անվերջի հասկացություն մենք ունենք այնքանով, որքանով ի վիճակի ենք պատկերացնելու, թե կա մի լիակատար գոյություն, որը վեր է սահմանափակ ոգու ըմբռնողունակությունից:

Չի կարելի ասել, թե անվերջը մասեր ունի:

Բոլոր սահմանափակ գոյությունները անվերջի մեջ են, սակայն նրա մասերը չեն, ավելի շուտ դրանք մասնակցում են անվերջությանը:

Մենք չենք կարող պատկերացնել, թե որևէ սահմանափակ բան գոյություն ունենար ինքն իր շնորհիվ, և, սակայն, ամեն ինչ իսկապես որ գոյություն ունի իր իսկ շնորհիվ, թեպետև վիճակներն այնպես են շղթայակցված, որ մեկը պետք է զարգանա մյուսից, և այդ պատճառով էլ թվում է, թե մի բան պետք է որ մյուսից առաջանար, մինչդեռ դա այդպես չէ: Մի կենդանի էակ մեկ ուրիշին լինելու առիթ է տալիս, և հարկադրում է գոյություն ունենալ որոշակի վիճակում: Ուրեմն յուրաքանչյուր գոյավոր իր կեցությունն ունի իր մեջ, ինչպես և այն ներքին ներդաշնակությունը, որի շնորհիվ նա գոյատևում է:

Որևէ բանի չափումը կոպիտ գործողություն է, որը կենդանի մարմինների պարագայում կարող է կիրառվել միայն վերին աստիճանի անկատար կերպով:

Գոյություն ունեցող կենդանի առարկան չի կարող չափվել որևէ բանով, ինչ դուրս է նրանից: Եվ եթե չափումը անհրաժեշտ է, ապա չափանիշը պետք է տա հենց ինքը` առարկան: Չափանիշն այդ, սակայն, վերին աստիճանի ոգեղեն է և զգայարանների միջոցով չի կարող հայտնաբերվել: Արդեն շրջանի դեպքում տրամագծի չափը կիրառելի չէ շրջանագծին: Այսպես, մարդուն կամեցան մեխանիկորեն չափել: Նկարիչները իբրև չափի միավոր վերցրեցին գլուխը` ամենակատարյալ մասը, բայց այն չի գործադրվում մարմնի մնացած անդամների համար առանց շատ փոքր և անարտահայտելի կոտորակներ ստանալու:

Յուրաքանչյուր կենդանի էակի մեջ կա այն, ինչ մենք մասեր ենք անվանում` ամբողջից անբաժանելի այնպես, որ դրանք հնարավոր է հասկանալ միայն ամբողջի մեջ և ամբողջի հետ, ընդ որում ո՛չ մասը կարելի է բանեցնել իբրև ամբողջի չափանիշ, ո՛չ էլ ամբողջը` մասի: Արդ, ինչպես վերն ասացինք, ամեն մի սահմանափակված կենդանի էակ մասնակցում է անվերջությանը կամ, ավելի շուտ, նա ունի իր մեջ ինչ-որ անվերջություն: Իսկ ավելի ճիշտ կլինի ասել, որ մենք չենք կարող լիապես ըմբռնել թեկուզ ամենասահմանափակ կենդանի էակի գոյության ու կատարելության հասկացությունը և նրան, ինչպես և բոլոր գոյություններն ընդգրկող ահռելի ամբողջը պետք է հայտարարենք անվերջ:

Առարկաները, որոնք նկատում ենք, վիթխարի քանակություն են կազմում. դրանց հարաբերությունները, որոնք մեր հոգին ի վիճակի է ըմբռնելու, չափազանց բազմապիսի են: Ճանաչողությունը դյուրացնելու համար հոգիները` ընդլայնվելու ներքին ուժով օժտված, սկսում են կարգավորել, հաճույքի հասնելու համար` սկսում են կապել ու միացնել:

Արդ, մենք պետք է ամեն գոյություն և կատարե- լություն այնպես սահմանափակենք մեր հոգում, որ դրանք համապատասխանեն մեր բնությանը և մտածելու ու զգալու կերպին: Այդ դեպքում միայն մենք կասենք, որ հասկանում ենք այս կամ այն առարկան կամ էլ հաճույք ստանում դրանից:

Եթե հոգին ընկալում է որևէ հարաբերություն, ասես դրա սաղմնային վիճակում, իսկ այդ հարաբերության ներդաշնակությունը` հասած իր լիակատար զարգացման, նա ի վիճակի չէ միանգամից լիապես տեսնելու կամ զգալու, ապա այդպիսի տպավորությունը մենք անվանում ենք վեհ, ու բոլոր տեսակի տպավորություններից, որ կարող են մարդկային հոգուն բաժին ընկնել, դա, անշուշտ, ամենահրաշալին է:

Երբ մենք տեսնում ենք մի հարաբերություն, որն ի վիճակի ենք ընդգրկելու կամ ըմբռնելու իր ողջ ծավալումով, այդ տպավորությունը մենք անվանում ենք մեծ:

Արդեն ասացինք, որ գոյություն ունեցող բոլոր կենդանի առարկաները իրենց հարաբերությունն ունեն իրենց մեջ: Ուստի և մեզ վրա դրանց թողած տպավորությունը թե՛ առանձին վերցրած, թե՛ այլ առարկաների հետ մեկտեղ, եթե միայն բխում է նրանց լիակատար կեցությունից, մենք անվանում ենք ճշմարիտ: Իսկ եթե այդ կեցությունը սահմանափակված է այն կերպ, որ մենք հեշտությամբ կարող ենք այն ըմբռնել, ու նաև այնպես է հարաբերվում մեր սեփական բնությանը, որ մենք այն սիրով կսեփականացնեինք, ապա մենք առարկան անվանում ենք գեղեցիկ:

Նույնը տեղի է ունենում, երբ մարդիկ, իրենց կարողության համեմատ, կազմել են առարկաների միասնականության ամբողջական պատկեր, – միևնույն է` հարուստ թե աղքատ, – և դրանով իսկ փակել շրջանը: Այն, ինչ նրանց առավել հարմար է մտածել, ինչում նրանք կարող են հաճույք գտնել, համարում են ամենից ճիշտը և հուսալին: Ըստ որում մեծ մասամբ կարելի է նկատել, որ նրանց վրա, ովքեր այդքան հեշտ չեն հանգստանում և ձգտում են պրպտել ու ճանաչել աստվածային ու մարդկային բաների առավել շատ հարաբերություններ, նրանք նայում են մի տեսակ ինքնագոհ կարեկցանքով և ամեն մի հարմար առիթով համեստ կամակորությամբ զգացնել են տալիս, որ ճշմարտության մեջ նրանք արդեն ձեռք են բերել մի վստահություն, որը բարձր է բոլոր ապացույցներից և դատողություններից: Նրանք չեն դադարում փառաբանել իրենց նախանձելի ներքին հանգստությունն ու ուրախությունը և յուրաքանչյուրին մատնացույց են անում այդ երանությունը որպես վերջին նպատակ: Բայց քանի որ նրանք ի վիճակի չեն ոչ պարզ բացատրելու, թե ինչ ճանապարհով են հասել այդ համոզմունքին, ոչ էլ պարզաբանել վերջինիս բուն հիմքը, և միայն խոսում են համոզվածության մասին իբրև համոզվածության, ապա հետաքրքրասեր մարդը մխիթարական քիչ բան կգտնի նրանց մոտ. նա ստիպված է միշտ լսելու, որ հոգին պետք է դառնա ավելի ու ավելի պարզունակ, ուղղվի դեպի միայն մեկ կետի, դեն նետի բոլոր բազմազան ու խճճված  հարաբերությունները,  և  միայն այդ ժամանակ, բայց և առավել ապահով, նա կգտնի իր երջանկությունը մի վիճակում, որն Աստծո հոժարակամ շնորհն է և հատուկ պարգևը:

Սակայն, ինչպես կարծում ենք, նման սահմանափակությունը շնորհ չես անվանի, քանզի թերությունը չի կարող դիտվել որպես շնորհ, բայց մենք պատրաստ ենք այն դիտելու իբրև բնության մի ողորմածություն, քանի որ մարդուն, որ մեծ մասամբ ի վիճակի է հասնելու միայն անկատար հասկացությունների, մարդուն` իր ողջ նեղմտությամբ հանդերձ, բնությունն, այնուամենայնիվ, մի այդպիսի գոհունակություն է պարգևել:

 

Ծանոթագրություն

Գրվել է 1784 կամ 1785 թվականին: Առաջին անգամ տպագրվել է 1891-ին «Գյոթե-տարեգրքի» XII պրակում:

Այստեղ Գյոթեն ելնում է Սպինոզայի այն մտքից, որը 1785 թ. հունիսի 9-ի Ֆրից Յակոբիին հղած մի նամակում ձևակերպել է հետևյալ կերպ. «Նա (Սպինոզան) չի ապացուցում Աստծո գոյությունը, գոյությունը` Աստված է»: «Աստծո» փոխարեն Գյոթեն, միանգամայն սպինոզյան ոգով, դնում է «կատարելություն» հասկացությունը:

«Էտյուդում» Գյոթեն իր տեսական դրույթները, շարադրված օբյեկտիվ-անանձնական տոնով, հակադրում է իր երկու բարեպաշտ բարեկամների` Լաֆատերի և Յակոբիի փորձերին` իրեն պարտադրելու իրենց հավատամքն ու աշխարհայացքը:

«Էտյուդը» հարում է բանաստեղծի իտալական ճամփորդության ժամանակաշրջանին:

 

Գերմաներենից թարգմանությունը` Սերգեյ Խաչիկօղլյանի

«Goethes Werke» Stuttgart 1867