1/3/2001

Ասույթներ

 «Զարմանահրաշն այն է, որ մեր համոզմունքների լավագույն մասը անհնար է բառերով ընդգրկել: Լեզուն հարմարեցված չէ ամեն բանի, և հաճախ մենք բնավ չգիտենք` ի վերջո տեսնո՞ւմ, հայո՞ւմ, մտածո՞ւմ, հիշո՞ւմ, երևակայո՞ւմ թե հավատո՞ւմ ենք մենք»:

 

«Մենք պետք է սովորենք գիտակցել, որ այն, ինչ տեսնում ու ճանաչում ենք պարզագույնում, պիտի ենթադրենք ու հավատանք համադրվածում (բարդում):

 

Քանզի պարզը թաքնված է բազմակերպում, և այդտեղ է, որ հավատն է հայտնվում ինձնում` ամենայն իմացության ոչ թե սկիզբը, այլ վերջը:

 

«Անհատականությունը պետք է ինքն իրեն արտահայտի, ոչ ոք չի գալիս նրան օգնելու»:

 

«Տեղի ունեցող ամեն բան սիմվոլ է, և երբ այն կատարյալ է ներկայանում, մատնանշում է մնացյալը»:

 

«Ինչպես զգացմունքի, այնպես էլ բանականության, ինչպես ներքին փորձի, այնպես էլ մտորումի կարևորագույն ասպեկտների հետ պետք է գործ ունենալ միայն բանավոր: Արտաբերված բառն անմիջապես մեռնում է, եթե չի կենդանացվում դրան հաջորդող, լսողին համապատասխանող բանով: Վերցնենք թեկուզ միայն առօրեական զրույցը: Նույնիսկ եթե բառը դեռ մեռած չի հասնում զրուցակցին, ապա նա անմիջապես սպանում է այն` առարկելով, որոշարկելով, պայմանավորելով, շեղելով, ցատկելով և զրույցի հազարավոր այլ վատ սովորույթներով: Գրավոր խոսքի դեպքում է՛լ ավելի վատ: Ոչ ոք իրեն արդեն իսկ սովորական դարձածից բացի ուրիշ ոչինչ չի կարողանում կարդալ. ծանոթն ու սովորականը նա ցանկանում է, որ փոփոխված ձևով հրամցնեն: Սակայն գրի առնվածի առավելությունն այն է, որ սա տևական է և կարող է սպասել այն ժամանակին, երբ նրա ներգործումը ընդունելի կդառնա»:

 

«Բանավոր արտահայտվածը պետք է նվիրված լինի ներկային, այս պահին, իսկ գրի առնվածը նվիրվում է հեռուին, հետագային»:

 

«Յուրաքանչյուր հարյուրամյակ ունի իր ծամածռությունը»:

 

Բավական չէ իմանալ, պետք է նաև կիրառել. բավական չէ կամենալ, պետք է նաև անել:

 

Մարդ երբեք չի խաբվում, նա ինքն է խաբում իրեն: Տարիների հետ մեծանում են փորձությունները:

 

Բոլոր օրենքները ծերերից և այրերից են: Երիտասարդներն ու կանայք ուզում են բացառություն, ծերերը` կանոն:

 

Չարժեր յոթանասուն տարեկան դառնալ, եթե աշխարհի ողջ իմաստությունը հիմարություն լիներ Աստծո առաջ:

 

Ի՞նչն է մաթեմատիկայում ճշգրիտ, եթե ոչ ճշգրտությունը: Իսկ այդ վերջինը, մի՞թե հետևանք չէ ճշմարտության ներքին զգացումի:

 

Նոր ճշմարտության համար չկա ավելի վնասակար բան, քան հին մոլորությունը:

 

Քարերը համր ուսուցիչներ են, նրանք լռեցնում են դիտողին, և լավագույնը, ինչ սովորում ես նրանցից, հնարավոր չէ հաղորդել:

 

Եթե ոմանք իրենց պարտավոր չզգային կրկնելու ոչ ճշմարիտը սոսկ այն պատճառով, որ մեկ անգամ արդեն ասել են այն, մարդիկ բոլորովին այլ կլինեին:

 

Արտասանած յուրաքանչյուր բառ հակաճառություն է առաջացնում:

 

Ով երկար խոսում է ուրիշների առջև առանց ունկնդիրներին շողոքորթելու, նրանց մեջ տհաճություն է առաջացնում:

 

Ոչ ոք շատ չէր խոսի հասարակության մեջ, եթե գիտակցեր, թե որքան հաճախ է ինքը ուրիշներին թյուր հասկանում:

 

Ճշմարիտը աստվածանման է. այն չի ներկայանում անմիջականորեն, մենք պետք է կռահենք այն իր դրսևորումներից:

 

Ճշմարիտը առաջ է մղում. մոլորությունից ոչինչ չի ծագում, այն լոկ շփոթեցնում է մեզ:

 

Մեծագույն սխալ է երևակայել, թե ավելին ես, քան կաս, և գնահատել ինքդ քեզ ավելի ցածր, քան արժես:

 

Մենք թույլ ենք տալիս, որ ի ցույց դնեն մեր թերությունները, դրանց համար պատրաստ ենք պատիժ ընդունել, հանուն թերությունների համբերատար շատ ու շատ բաներ ենք տանում, սակայն համբերությունը լքում է մեզ, հենց որ գործը հասնում է դրանցից հրաժարվելուն:

 

Կրքերը նույն թերություններն ու առաքինություններն են, միայն թե սաստկացած:

 

Բարեպաշտությունը նպատակ չէ, այլ սոսկ միջոց` շնորհիվ հոգու կատարյալ խաղաղության հասնելու բարձրագույն կուլտուրայի:

 

«Ես հավատում եմ Աստծուն»: Ի~նչ գեղեցիկ, գովելի խոսքեր… Սակայն ճանաչել Աստծուն, որտեղ և ինչպես էլ որ նա բացահայտի իրեն, սա է ի վերջո երկրային երանությունը:

 

Մեր կրքերը իսկական փյունիկներ են: Բավական է, որ հինը այրվի, իսկույն ևեթ նորը հառնում է մոխրից:

 

Վարքը հայելի է, որում ամեն ոք իր պատկերն է ցուցադրում:

 

Որքան մոտենում ես նպատակին, այնքան ավելի են աճում դժվարություննրը:

 

Ցանելն այնքան դժվար չէ, որքան քաղելը:

 

Ասում են, երկու հակադիր կարծիքների միջև ընկած է ճշմարտությունը: Բնա՛վ: Պրոբլեմն է դրանց միջև, անակնհայտը, հավերժ գործուն կյանքը` խաղաղ մտորված:

 

Պետք է վանել Գեղեցիկն ու Ոգին, եթե չես ուզում նրանց ծառան դառնալ:

 

Կամավոր կախումը լավագույն վիճակն է, և ինչպե~ս այն հնարավոր կլիներ առանց սիրո:

 

Արվեստը գործ ունի դժվարի ու բարու հետ: Իմաստությունը միայն ճշմարտության մեջ է:

Ամենաչնչին մազն անգամ ստվեր է գցում:

 

Մոլորությունը լավ է, քանի դեռ ջահել ես. միայն թե պետք չէ այն քարշ տալ հետդ դեպի ծերություն:

 

Կեղծ ուսմունքը չի հերքվում, քանզի հիմնվում է այն համոզմունքի վրա, որ կեղծը` ճիշտ է: Սակայն հակառակը հնարավոր է, կարելի է, պետք է պնդել կրկին ու կրկին:

 

Ոչնչով չպայմանավորված գործունեությունը, ինչ կարգի էլ որ լինի, ի վերջո սնանկության է բերում:

 

Չի կարելի և հնարավոր չէ բացել կյանքի ուղիների գաղտնիքները. կան գայթակղության քարեր, որոնց դիպչելու է յուրաքանչյուր ճամփորդի ոտքը: Սակայն բանաստեղծը մատնանշում է դրանց տեղը:

 

Ուրիշի մեծ արժանիքներից փրկվելու միակ միջոցը սերն է:

 

Չկա ավելի մեծ ստրկություն, քան ինքդ քեզ ազատ համարելը, առանց այդպիսին լինելու:

 

Կա սրտի քաղաքավարություն. այն սիրուն է հանգույն: Այստեղից է բխում արտաքին վարքի ամենահարմար քաղաքավարությունը:

 

Գեղեցիկն աշխարհում հաճախ մեկուսացված է, և ոգին է, որ պիտի բացահայտի կապերը և դրա շնորհիվ արվեստի գործեր ստեղծի:

 

Երբ սխալվում եմ, յուրաքանչյուրը կարող է նկատել դա, երբ ստում եմ` ոչ:

 

Ով չի տեսնում, թե ինչ գործնական դյուրացում է բերում ճշմարտությունը, միշտ պատրաստ է ծաղրել և հայհոյել այն, միայն թե ինչ-որ չափով արդարացնի իր անհեթեթ ու տանջալի գործունեությունը:

 

Թվում է, որոշ գրքեր գրվում են ոչ թե այն նպատակով, որ մարդիկ դրանցից որևէ բան սովորեն, այլ որպեսզի ցույց տրվի, որ հեղինակը մի բան գիտի:

 

Մարդիկ հեշտ չեն ճանաչում իրար, անգամ եթե առկա է բարի կամքն ու մտադրությունը. իսկույն միանում է չար կամքը և ամեն ինչ տակնուվրա անում:

 

Ով չգիտի օտար լեզուներ` ոչինչ չգիտի իր սեփականի մասին:

 

Յուրաքանչյուրն իր խառնվածքում ունի այնպիսի մի բան, որ եթե բացեիբաց արտահայտի, անխուսափելիորեն անբավականություն կառաջացնի:

 

Երբ մարդը խորհում է իր ֆիզիկականի կամ բարոյականի մասին, նա իրեն սովորաբար հիվանդ է գտնում:

 

Բնությունը լռում է լլկանքի ժամին. նրա ճշմարիտ պատասխանը շիտակ հարցին` այո՛, այո՛, ո՛չ, ո՛չ: Մնացյալը` չարից է:

 

Ով խուսափում է գաղափարից, վերջիվերջո նաև հասկացությունից է զրկվում:

 

Անգամ կեղտն է փայլում, երբ շողշողում է արևը:

 

Մարդը պետք է համառորեն հավատա, որ անըմբռնելին ըմբռնելի է. այլապես նա ոչինչ չի հետազոտի:

 

Բնության հետազոտման մեջ կատեգորիկ իմպերատիվը նույնքան անհրաժեշտ է, որքան և բարոյականում: Միայն թե պետք է հաշվի առնել, որ դրանով մենք գտնվում ենք ոչ թե վերջում, այլ միայն սկզբում:

 

Եթե կարող ես կարդալ, ապա պետք է և հասկանաս. եթե կարող ես գրել, պարտավոր ես նաև որևէ բան իմանալ. ունակ ես հավատալու, պետք է ըմբռնես; եթե տենչում ես, քեզ պարտական կզգաս. թե պահանջում` ոչնչի չես հասնի, իսկ եթե փորձառու ես, պետք է օգուտ բերես:

 

Ով բավարարվում է զուտ փորձով և դրան համեմատ գործում, նա լավ է ըմբռնել ճշմարտությունը: Այդ առումով աճող երեխան իմաստուն է:

 

Տեսությունն իբրև այդպիսին օգտակար է սոսկ այն իմաստով, որ դրդում է մեզ հավատալու երևույթների փոխկապակցությանը:

 

Շատ բնագիտական պրոբլեմների մասին հնարավոր չէ պատշաճ կերպով խոսել առանց դիմելու մետաֆիզիկայի օգնությանը: Սակայն ոչ թե այն դպրոցական, բառային իմաստության, այլ նրա, որ եղել է, կա և կլինի` ֆիզիկայից առաջ, ֆիզիկայի հետ և ֆիզիկայից հետո:

 

Հեղինակությունը` այն, ինչ մեկ անգամ արդեն եղել, ասվել կամ վճռվել է, չափազանց արժեքավոր է. բայց միայն պեդանտն է ամենուր հեղինակություն պահանջում:

 

Հին հիմքը հարգանք է ներշնչում, սակայն պետք չէ հրաժարվել որևէ տեղ նոր հիմք գցելու իրավունքից:

 

Համառի՛ր, որտեղ կանգնած ես: – Այս ասույթը հիմա առավել անհրաժեշտ է, քան երբևէ, քանի որ մի կողմից մարդիկ պառակտվում են մեծ կուսակցությունների, իսկ մյուս կողմից ամեն ոք ձգտում է իր անհատական հայեցակետի և կարողությունների մեջ հաստատվել:

 

Միշտ ավելի լավ է շիտակ ասել այն, ինչ մտածում ես, առանց երկար ու բարակ ապացույցների, քանզի մեր առաջ քաշած բոլոր ապացույցները սոսկ վարիացիաներն են մեր կարծիքների, իսկ հակառակորդները չեն լսում ո՛չ մեկը, ո՛չ էլ մյուսը:

 

Խաղաղ բռնությունը երկու տեսակ է լինում. իրավունք և պատշաճություն:

 

Վերացականը մարդու դատողությունը ավելի մատ- չելի է դառնում կիրառության շնորհիվ. այսպես, գործունեության և դիտարկման միջոցով այն հասնում է վերացականին:

 

Մենք չենք կարող պատկերացնել գոյացումն այն բանի, ինչ այլևս չի գոյանում. իսկ արդեն գոյացածը չենք հասկանում:

 

Կա միայն երկու ճշմարիտ կրոն` մեկը ճանաչում և երկրպագում է այն սրբազանը, որ, բոլորովին անկերպ, կենում է մեր մեջ և մեր շուրջը. մյուսը` դավանում նրան ամենագեղեցիկ ձևի մեջ: Այն, ինչ ընկած է այս երկուսի միջև, կռապաշտություն է:

 

Շատ բաների մասին ես լռում եմ, քանի որ չեմ ուզում շփոթեցնել մարդկանց, և գոհ եմ լինում, եթե նրանք ուրախանում են այնտեղ, որտեղ ես զայրանում եմ:

 

Եթե մարդ պետք է անի այն ամենը, ինչ պահանջվում է իրենից, ապա պետք է իր մասին ավելին կարծի, քան կա իրականում:

 

Բարձրագույնը կլիներ` հասկանալ, որ ամենայն փաստականը արդեն տեսություն է: Երկնքի կապույ- տը բացահայտում է մեզ քրոմատիկայի հիմնական օրենքը: Միայն թե պետք չէ որոնել որևէ բան ֆենոմենների ետևում. դրանք արդեն իրենք ուսմունք են:

 

Սնահավատությունը հատուկ է մարդ էակին, իսկ եթե մտադիր ես վանել այն, փախչում-թաքնվում է ամենահեռավոր ծակուծուկը, որպեսզի հետո, բավական է իրեն շատ թե քիչ ապահով զգա, անմիջապես դուրս պրծնի այնտեղից:

 

Շատ բաներ մենք ավելի լավ կիմանայինք, եթե չձգտեինք այդքան ստույգ ճանաչել: Չէ որ առարկան ըմբռնելի է դառնում մեզ միայն քառասունհինգ աստիճան անկյան տակ:

 

Զննելիս, ինչպես նաև գործելիս, հարկավոր է տարբերել մատչելին անմատչելիից, այլապես թե՛ կյանքում և թե՛ ճանաչողության մեջ շատ հեռու չես գնա:

 

Համաբանություններով մտածելը նախատելի չէ: Համաբանությունը այն առավելությունն ունի, որ չի եզրափակում, չի հավակնում վերջնականի. դրան հակառակ, ինդուկցիան կործանարար է, քանի որ աչքի առաջ ունենալով նպատակը, եռանդով ձգտում է դեպի այն` հետը տանելով և՛ ճշմարիտը, և՛ կեղծը:

 

Ես անիծում եմ նրանց, ովքեր մոլորությունից իրենց սեփական աշխարհն են ստեղծում և դեռ շարունակ պահանջում, որ մարդս օգտակար լինի:

 

Գրականությունը ֆրագմենտների ֆրագմենտն է. գրի է առնվում չնչին մասն այն ամենի, ինչ եղել և ասվել է. գրվածից նվազագույնն է մնում:

 

Պարզը` բարդի, հեշտը` դժվարի միջոցով բացատրելու ցանկությունը իսկական չարիք է, որ տիրել է գիտության ողջ մարմնին և ինչը խելամիտ մարդիկ թեև գիտակցում, սակայն միշտ չէ, որ խոստովանում են:

 

Մաթեմատիկոսն այնքանով է կատարյալ, որքանով կատարյալ մարդ է, որքանով զգում է իր մեջ ճշմարիտի գեղեցկությունը. այդ դեպքում միայն նա կգործի հիմնավոր, խորաթափանց, զգուշավոր, հստակ, պարզ, գրավիչ և անգամ նրբագեղ կերպով: Միայն այս ամենի շնորհիվ կարելի է նմանվել Լագրանժին:

 

Մաթեմատիկան ընդունակ չէ նախապաշարմունք վերացնելու, չի կարող սաստել կամակորությանը, մեղմել կուսակցականության ոգին. բարոյականի ոլորտում նա անզոր է:

 

Ոչ թե լեզուն է ինքնին ճշգրիտ, ճարտար, նրբագեղ, այլ այն ոգին, որ մարմնավորվում է դրանում. և ոչ մեկից կախված չի` ուզում է նա իր հաշվումները, ճառերն ու բանաստեղծություններն օժտել այդ ցանկալի հատկություններով: Հարցն այն է` շնորհե՞լ է նրան արդյոք բնությունը դրա համար անհրաժեշտ հոգևոր ու բարոյական հատկանիշներ: Հոգևոր` հայելու և ներթափանցելու ունակություն, բարոյական` որպեսզի վանի չարակամ դեմոններին, որոնք նրան խանգարում են պատիվ մատուցելու ճշմարտությանը:

 

Մեծամասնությունից ավելի նողկալի բան չկա. այն կազմված է սակավ ուժեղներից, որոնք առջևից են գնում, հարմարվող խաբեբաներից, թույլերից, որոնք ոչնչով աչքի չեն ընկնում, և ամբոխից, որը պոչից քարշ է գալիս, չնչին իսկ չափով չգիտենալով, թե ուզածն ինչ է:

 

Ամեն մարդ պետք է յուրովի մտածի. իր սեփական ուղու վրա նա գտնում է ճշմարտությունը կամ գոնե նման մի բան, որն օգնում է նրան կյանքի ողջ ընթացքում: Սակայն նա չպետք է տարերայինին տրվի, նա պետք է հսկի իրեն. մերկ բնազդը վայել չէ մարդուն:

 

Ինչ մենք հորինում և ձեռնարկում ենք, պետք է արդեն այնքան մաքուր ու գեղեցիկ լինի, որ իրականությունը կարողանար միայն աղճատել այն:

Բայց մեզ այդ դեպքում մի առավելություն կմնար` շտկել տեղաշարժածը և վերականգնել ավերվածը:

 

Մոլորությունները, կիսամոլորությունները, քառորդ չափով մոլորությունները հնարավոր է ուղղել միայն մեծ ջանքերով ու դժվարությամբ` մաղելով կեղծը և դնելով ճշմարտությունը իրեն պատշաճ տեղը:

 

Միշտ չէ անհրաժեշտ, որ ճշմարտությունը մարմնավորվի, բավական է և այն, եթե նա, ասես մի ոգի, ճախրում է մեր շուրջը և համերաշխություն հաստատում, եթե զանգերի ղողանջների պես լուրջուզվարթ երերում է օդում:

 

Միայն խելացի ու գործունյա մարդիկ, որոնք գիտեն իրենց ուժերը և չափավոր ու մտածված են բանեցնում դրանք, շատ բանի կհասնեն կյանքում:

 

Արվեստի արժանիքը, հավանաբար, ամենից ակներև է երաժշտության մեջ, քանի որ վերջինս չունի առարկա, որը մենք հարկադրված ենք հաշվի առնել:

Այն իր ողջ էությամբ ձև ու բովանդակություն է, և վեհացնում ու ազնվացնում է այն ամենը, ինչ արտահայտում է:

Յուրահատկությունը յուրահատկություն է ծնում: Կատարված պարտքը միշտ էլ մեղավորության զգացում է ծնում, քանի որ երբեք չես կարող լիապես գոհանալ քեզնով:

 

Մարդս ճանաչողության մեջ չի բավարարվում լոկ մերձակայով, և դա նրա բնածին, իր էությանը խորապես ներհյուսված հատկությունն է: Բայց չէ որ յուրաքանչյուր երևույթ, որը մենք ինքներս ենք դիտել, մի պահ ամենամոտն է մեզ, և մենք, եթե ուժգին թափանցենք նրա խորքերը, կարող ենք պահանջել, որ նա ինքը բացատրի իրեն:

 

Գիտության պատմությունը մի մեծ ֆուգա է, որում հաջորդաբար հանդես են գալիս ազգերի ձայները:

 

Կա մի նուրբ էմպիրիկ ճանաչողություն, որը սերտորեն նույնանում է առարկայի հետ և դրա շնորհիվ տեսություն դառնում: Սակայն հոգևոր կարողության այսպիսի զորեղացումը հնարավոր է միայն բարեկիրթ դարաշրջաններում:

 

Կան պեդանտներ, որոնք նաև խաբեբաներ են և դրանք վատթարագույնն են:

 

Գիտություններում ստույգ շատ բան կա, եթե միայն թույլ չտաս, որ բացառությունները մոլորեցնեն մեզ, և եթե իմանաս հարգել պրոբլեմները:

 

Եթե ես, հայտնաբերելով նախաֆենոմենը, ի վերջո հանգստանում եմ, ապա դա նույնպես հրաժարում է. սակայն մեծ տարբերություն կա` հրաժարվում եմ հասնելով մարդկության սահմաններին, թե մնալով իմ սահմանափակ անհատականության հիպոթետիկ շրջանակում:

 

Վարկածները օրորոցայիններ են, որոնցով ուսուցիչը քնեցնում է իր իր աշակերտներին. մտածող, բարեխիղճ դիտողը ձգտում է ավելի ու ավելի ճանաչել իր սահմանափակվածությունը, նա տեսնում է` որքան հեռու է հասնում իմացությունը, այնքան ավելի շատ են պրոբլեմներ ի հայտ գալիս:

 

Մեր սխալն այն է, որ մենք կասկածում ենք ստույգին և ցանկանում ենք ֆիքսել ոչ ստույգը: Բնության հետազոտման իմ սկզբունքն է` ամրագրել ստույգը և ուշի ուշով հետևել ոչ ստույգին:

 

Թույլատրելի ես համարում այն վարկածը, որը խորամանկաբար առաջ են քաշում, որպեսզի լուրջ և խիստ բնությանը հնարավորություն տրվի հերքելու իրենց:

 

Ինչպես կարող է նա իր գործի վարպետ համարվել, եթե ոչ մի անօգուտ բան չի սովորեցնում …

 

Մեծագույն հիմարությունն այն է, որ ամեն ոք կարծելով, թե մի բան է իմացել, իրեն հարկադրված է համարում գիտցածն ուրիշներին ավանդել:

 

Կեղծը այն առավելությունն ունի, որ դրա մասին կա- րելի է անվերջ շաղակրատել. ճշմարիտը պետք է անմիջապես օգտագործվի, այլապես գոյություն չունի:

 

Գերմանացիները, և ոչ միայն նրանք, օժտված են գիտությունները անմատչելի դարձնելու ձիրքով:

 

Մտածող մարդը մի տարօրինակ հատկություն ունի. այնտեղ, ուր անլուծելի պրոբլեմ կա, նա սիրով մի ֆանտաստիկ բան կհորինի, որից այնուհետև չի կարող ազատվել, անգամ երբ պրոբլեմը լուծված է և ճշմարտությունն ի հայտ է եկել:

 

Բնությունը զննելիս ես միշտ հարց եմ տվել. ո՞վ է արտահայտվում այստեղ` առարկան, թե դու ինքդ:

Այդ նույն իմաստով ես զննել եմ նաև նախորդներիս և աշխատակիցներիս:

 

Անհրաժեշտ է ոգու յուրահատուկ մի շրջում անկերպ իրականությունը իր բուն տեսակի մեջ ըմբռնելու համար և տարբերելու այն գլխածին պատրանքներից, որոնք ևս որոշակի մի իրականությամբ աշխույժ կերպով աչքի են զարնում:

 

Այն, ինչ հատուկ է քեզ, դրանից, միևնույն է չես ազատվի, եթե նույնիսկ դեն նետես այն:

 

Գերմաներենից թարգմանությունը`

Սերգեյ Խաչիկօղլյանի