1/2/2000

Մշակութայի մոտեցում կոմունիկացիային

Երբ տարիներ առաջ որոշեցի լրջորեն զբաղվել կոմունիկացիայի մասին գրականությամբ, մի խելոք մարդ ինձ խորհուրդ տվեց սկսել Ջոն Դյուիից: Այդ խորհրդին հետևելու համար երբեք չեմ զղջացել: Թեև Դյուին իր թերություններն ունի (Ուիլիամ Ջեյմսի նկարագրությամբ` նրա գրական ոճը անտանելի է), սակայն նրա աշխատությունն ունի մի խորություն, մտածողությանը զարկ տվող բնատուր օժտվածություն, որ անընդհատ գլուխկոտրուկներ ու հանելուկներ է առաջադրում. մի բան, որ անկասկած մեր գրականության մեջ մեծ մասամբ բացակայում է:

Դյուին «Փորձ և բնություն» գրքում կարևոր նոր էջ է բացում` առաջ քաշելով անհեթեթ թվացող այն վարկածը, թե «չկա ավելի սքանչելի բան, քան կոմունիկացիան» (1939, 385): Տեսնես ի՞նչ էր ուզում ասել դրանով: Եթե մեկնաբանենք բառացի` ասվածը կամ կեղծ է կամ տափակություն: Անկասկած, լրատվամիջոցների մատուցած նորություններն ու հաճելի ժամանցը ըստ էության այն են, ինչ Թորոն է կանխատեսել միջազգային հեռատիպի համար. «իմանալ, որ արքայադուստր Ադելաիդան հիվանդ է կապույտ հազով»: Նյու Յորք Թայմսի ամենօրյա նյութն, իհարկե, այդքան էլ անհեթեթ չէ, թեև ավելի շուտ ճնշող է, քան հիացական: Դեռ ավելին` մարդու շփումներն ուրիշների հետ սքանչելի են միմիայն չափազանցված ինքնախարազանման (մազոխիզմի) պահերին: Ցանկացած տրամաբանական մեկնաբանությամբ` Դյուիի նախադասությունն առօրյա կյանքում կամ կեղծ է, կամ պարզապես տափակություն, եթե նա նկատի ունի այն, թե որոշ դեպքերում կոմունիկացիան հաճելի է և հոգեպարար:

Մեկ այլ տեղ Դյուին կոմունիկացիայի մասին նույնքան առեղծվածային մեկ ուրիշ թեզ է առաջ քաշում. «Հասարակությունը գոյություն ունի ոչ միայն փոխանցման ու հաղորդակցության միջոցով, այլև արդարացիորեն կարելի է ասել` փոխանցման ու հաղորդակցության մեջ» (Դյուի, 1916, 5): Ո՞րն է այստեղ մակբայների փոփոխության նշանակությունը1: Միգուցե Դյուին նկատի ունի այն, որ հասարակությունն ինֆորմացիա հաղորդելով, (և խիստ մարդաբանորեն` իր այդ գործողությամբ ու իրեն հատուկ հաղորդակցության խողովակներով) դրանով իսկ ապահովում է իր գոյությունը: Տրամաբանական վարկած է, իհարկե, սակայն այդքանն իմանալու համար մեզ հասարակագետներ ու փիլիսոփաներ առանձնապես պետք չեն: Դա ինձ հիշեցնում է Ռոբերթ Նիսբեթի այն կծու ակնարկը. «Եթե ուզում եք` հասարակագետները ձեզ ասեն` իշխող դասակարգ ունեք թե ոչ, ուրեմն, հաստատ չունեք»: Սակայն եթե այս պարզ մեկնաբանությունն էլ է մերժելի, ապա ի՞նչ երաշխիք, թե իմաստային այս թնջուկի բոլոր շերտերի կեղևվելուց հետո տակը որևէ էական բան է մնալու:  Կարծում եմ` կա. քանի որ Դյուիի աշխատությունն իր բովանդակությամբ ոչ թե շարքային իմաստություն է, այլ շատ հիմնարար: Նրա խոսքերը ըստ ընդունված կարգի մեջբերելու փոխարեն (իմ մեջբերումներն առանց բացատրության ու մեկնաբանության պարբերաբար երևան են գալիս կոմունիկացիայի մասին գրականության մեջ), ավելի նպատակահարմար կլինի բացատրել հակասությունը, որը կարող է լույս սփռել ժամանակակից ուսումնասիրությունների վրա: Իմ կարծիքով բարդությունն այն է, որ Դյուին կոմունիկացիան օգտագործում է երկու տարբեր իմաստներով: Նա շատ-շատերից ավելի լավ է հասկացել, որ կոմունիկացիան արևմտյան փիլիսոփայության պատմության մեջ երկու հակադիր սահմանումներով է հանդես եկել, և այդ սահմանումների միջև եղած հակասությունն իր աշխատության մեջ օգտագործել է իբրև ստեղծագործական լարման աղբյուր: Բնականաբար նույն այդ հակասությունը նրան հանգեցրել է նաև յուրահատուկ սխալների: Նրա պայծառ կռահումները երկյուղածությամբ կրկնելու կամ անգիտակցաբար սխալներն ընդօրինակելու փոխարեն, ավելի լավ է շարունակենք նրա միտքը` կառչելով նույն այդ հակասությանը, որ նա նկատել է «կոմունիկացիա» բառի մեր կիրառության մեջ, և մեր հերթին օգտագործենք այն որպես մեր ուսումնասիրությանը կյանք հաղորդելու միջոց:

Տասնիններորդ դարում կոմունիկացիա տերմինի` առօրյա շրջանառության մեջ մտնելուց ի վեր այդ հասկացության երկու տարբերակ է գործել ամերիկյան մշակույթում: Երկու բնորոշումներն էլ, ինչպես աշխարհիկ կյանքի շատ այլ երևույթներ, բխում են կրոնական հիմքերից, թեև վերաբերում են կրոնական կյանքի փոքր ինչ այլ ոլորտների: Այս բնորոշումները, թեկուզև մեր մտքերին ուղենիշ դարձնելու նպատակով, եկեք անվանենք կոմունիկացիայի փոխանցողական և ծիսական մոտեցումներ: Կոմունիկացիայի փոխանցողական տեսակետը մեր մշակույթում, թերևս նաև բոլոր արդյունաբերական մշակույթներում, ամենից ավելի տարածվածն է և ժամանակակից բոլոր բառարաններում էլ այդ եզրով է հանդես գալիս: Բնորոշվում է այնպիսի տերմիններով, ինչպիսիք են` «հաղորդել», «ուղարկել», «փոխանցել» կամ «ինֆորմացիա տալ ուրիշներին» և բխում է աշխարհագրության կամ ճամփորդության պատկերացումներից: Տասնիններորդ դարում, այսօր գուցեև ավելի քիչ, մարդկանց, ապրանքների, ինչպես և ինֆորմացիայի փոխադրումը գրեթե նույն կերպ էր ընկալվում, և երկուսն էլ բնորոշվում էին համընդհանուր «կոմունիկացիա» (փոխադրություն) բառով: Կոմունիկացիայի այս գաղափարի հիմքում ընկած է ազդանշանների կամ հաղորդագրությունների փոխանցումը տարածության մեջ` վերահսկողության նպատակով: Սա կոմունիկացիայի այնպիսի ըմբռնում է, որ բխում է մարդու հնագույն երազանքից` զորացնել տարածության միջով անցնող հաղորդագրութան  արագությունն ու ազդեցությունը: Առաջին դինաստիայի ներքո Վերին և Ներքին Եգիպտոսի միավորումից մինչև հեռագրի գյուտը տեղափոխությունն ու կոմունիկացիան անքակտելի են եղել: Թեև հնարավոր էր կենտրոնացված եղանակով հաղորդագրությունների արտադրությունն ու վերահսկումը հրատարակչական մենիշխանության կամ մամուլի արագ վերարտադրության միջոցով, սակայն սուրհանդակի տարած կամ գրքի կազմի մեջ ամփոփված միտքը նպատակին ծառայեցնելու համար դեռ անհրաժեշտ էր տարածել այն արագ փոխադրության միջոցով: Հեռագրի գյուտը խարխլեց այդ միասնությունը, բայց չոչնչացրեց այլաբերությունը: Մարդկային մտածողության ամենախոր ծալքերում կոմունիկացիայի հանդեպ մեր հիմնական կողմնորոշումը դեռ խարսխված է փոխանցման գաղափարի վրա. այսինքն` կոմունիկացիան մի պրոցես է, որով խոսքը հաղորդվում է և տարածվում տարածության մեջ` հեռավորությանն ու մարդկանց վերահսկելու նպատակով2:

Ասացի, որ այս հայեցակետը բխում է կրոնից, թեև վերն ասվածը, կարծես, ավելի շուտ վերաբերում էր քաղաքականությանը, տնտեսությանն ու տեխնոլոգիային: Այնուամենայնիվ, կոմունիկացիայի փոխանցողական հայեցակետը, առնվազն մեր մշակույթում, էապես կրոնական մոտեցումների վրա է խարսխված: Ես կարող եմ դա ցուցադրել ոչ ուղղագիծ, այնու- հանդերձ մանրամասներում ոչ նույնական ճանապարհով: Ըստ Օքսֆորդի անգլերենի բառարանի` կոմունիկացիայի փոխանցողական հայեցակետն իր ժամանակակից տեսքով ծագել է հետազոտությունների և հայտնագործությունների դարաշրջանում: Մեզ չափազանց հաճախ են հիշեցնում, որ տարածության մեջ այս ահռելի շարժումների մոտիվները քաղաքական ու շահադիտական են եղել: Այդ դրդապատճառների առկայությունն, անշուշտ, չի կարելի ժխտել, սակայն դրանց կարևորությունը չպետք է գերագնահատել` անտեսելով նույնքան կարևոր այն փաստը, որ մասնավորապես Հարավային Աֆրիկայում Դանիական Ռեֆորմիստական Եկեղեցու կամ Նոր Անգլիայի պուրիտանների վկայությամբ` տարածության մեջ այդ տեղաշարժերի գլխավոր դրդապատճառը կրոնական է եղել: Եվրոպայի սահմաններից ազատվելու, նոր կյանք ստեղծելու, նոր համայնքների հանդիպելու, Մասաչուսեթսի անտառներից նոր Երուսաղեմ կառուցելու միտումներն են եղել գրեթե աշխարհասփյուռ Եվրո- պական սպիտակամորթ քաղաքակրթության տեղաշարժերի հիմնական դրդապատճառները: Հսկայական (և առաջին անգամ ժողովրդավարական) այդ միգրացիան տարածության մեջ առաջին հերթին փորձ էր` հին աշխարհը փոխարինելու նորով, և ներկայացնում էր այն անսպառ հավատքը, թե տարածության մեջ շարժումը կարող է ինքնին արդեն հատուց- ման գործողություն լինել: Հավատք, որից ամերիկացիները այդպես էլ չկարողացան ձերբազատվել: Տեղափոխությունը (Transportation), հատկապես, երբ դրա հետևանքով Եվրոպայի քրիստոնյա հասարակությունը շփման մեջ մտավ Ամերիկյան մայրցամաքի հեթանոս բնիկների հետ, դիտվում էր իբրև կրոնական խոշոր նշանակության հաղորդակցություն: Տարածության մեջ այս տեղաշարժը փորձ էր` հաստատելու և ամրապնդելու Աստծո արքայությունը, ստեղծելու այնպիսի պայմաններ, երբ իշխում է Աստծո գաղափարը, հիմնադրելու երկնային և այդուհանդերձ հողեղեն մի քաղաք:

Փոխադրության բարոյական նշանակությունն, ուրեմն, Աստծո թագավորության հաստատումն ու ընդլայնումն էր երկրի վրա: Նույնն էր և հաղորդակցության բարոյական նշանակությունը: Տասնիններորդ դարի կեսերին հեռագիրը խախտեց հաղորդակցության ու տեղափոխության նույնականությունը, սակայն ստիպեց նաև ժամանակի քարոզիչներից մեկին` Գարդներ Սփրինգին բացականչել, թե մենք գտնվում ենք «հոգևոր հունձքի նախաշեմին, քանի որ միտքն այժմ ճամփորդում է շոգու և մագնիսական լարերի միջոցով» (Միլլեր, 1965, 48): Նույն կերպ` 1848-ին ՙՋեյմս Լ. Բաչելդերը կարող էր հայտարարել, թե Ամենազորն ինքն է հնարել երկաթուղին` միսիոներական նպատակների համար, իսկ Սեմյուել Մորզեն հեռագրային իր առաջին հաղորդագրությամբ կանխատեսել էր, թե գյուտը նախատեսված էր ոչ թե հաղորդելու, թե խոզի միսն ինչ արժե, այլ հարցնելու, թե «Ո՞րն է Բանն Աստծո» (Միլլեր, 1965, 52): Նոր այս տեխնոլոգիան ամերիկյան գաղափարախոսություն մուտք գործեց ոչ թե իբրև առտնին երևույթ, այլ իբրև աստվածային ներշնչանք` Քրիստոնեությունն ավելի մեծ արագությամբ ու ավելի հեռուն տարածելու նպատակով, հաղթահարելով ժամանակն ու տարածութունը, փրկելով հեթանոս ազգերին և մոտեցնելով ու ավելի հավանական դարձնելով փրկության օրը: Դարաշրջանին զուգընթաց, մինչ կրոնական միտքն ավելի ու ավելի էր մերձենում կիրառական գիտությանը, կոմունիկացիոն նոր տեխնոլոգիան սկսեց դիտվել իբրև տարածքների և բնակչության վրա իշխելու կատարյալ գործիք: Այս հարցերի մեր ամենանշանավոր մասնագետ Փերրի Միլլերն ասել է.

(Բողոքական աղանդների մեջ) դիտվող միասնականությունը, որ կարող է առաջին հայացքից խիստ անհավանական թվալ, ձևավորվել է հեռագրի և մամուլի միջոցով:

Դրանց միջոցով հաղորդվել ու հրատարակվել է «Քրիստոնեական կարեկցանքի հրճվանքը, ամեն քաղաքում միաժամանակ ժողովված բազմությունների ծով ու հորդաբուխ ներշնչմամբ, ի հետևանս որի ողջ ազգը միավորվեց աղոթքի միասնական հանգերգով»: Եվ ոչ էլ պա- տահական է այն, որ շարժումն այդ համընկավ Ատլանտյան հեռագրագծի անցկացման հետ, քանզի երկուսն էլ ավետաբերն էին նրա, «Ով մեզ առաջնորդում է հոգևոր գերագույն հաղթության…»: 1858 թվականի զարթոնքով առաջին անգամ ամերիկյան երևակայության մեջ կենսականորեն իրագործելի դարձավ նման քրիստոնեացված տեխնոլոգիայի ծրագիրը (Միլլեր, 1965, 91):

Շուտով, գիտության և աշխարհիկ կենսակերպի ամրապընդմանը զուգընթաց, բացահայտ կրոնական այլաբանությունները մի կողմ դրվեցին, և գիտական միտքը կենտրոնացավ հաղորդակցության տեխնոլոգիայի վրա: Դեռ ավելին` հաղորդակցության առավելությունը ֆիզիկական տեղափոխության նկատմամբ վավերացվեց տասնիններորդ դարի մի մեկնաբանի այն արտահայտությամբ, որ հեռագիրը կարևոր է, որովհետև ոչ միայն «նյութի պարզ փոխակերպում է ենթադրում, այլև մտքի փոխանցում»: Այժմ արդեն կոմունիկացիան դիտվում էր իբրև պրոցես, իբրև տեխնոլոգիա, որի միջոցով գիտելիքները, գաղափարներն ու ինֆորմացիան տարածքներ ու ժողովուրդներ վերահսկելու նպատակով (երբեմն նաև կրոնական նկատառումներով) ավելի արագ ու ավելի հեռուն են հաղորդվում, փոխանցվում ու տարածվում:

Անշուշտ, կային և դրա հակառակորդները. ես արդեն հիշա- տակեցի հեռագրի վերաբերյալ Թորոյի հիասթափությունը: Ավելի ևս հոռետեսորեն է տրամադրված Ջոն Ս. Քալհաունը, ըստ որի` «էլեկտրականության ծառայեցումը մարդու մեխանիկական կարիքներին… մարդկային քաղաքակրթության վերջին դարաշրջանն է»: Սակայն աղանդավորները քիչ էին, և այդ ժամանակաշրջանից ի վեր հաղորդակցության նկատմամբ փոխադրական հայեցակետը, գուցեև ավելի աշխարհիկ ու գիտական ձևերով, տիրապետող է եղել մեր մտածողության ու մշակույթի մեջ: Դեռ ավելին` ներկայումս ընդունված մեկնաբանություններից, նույնիսկ հաղորդակցության նոր միջոցների մասին տեխնիկական քննարկումներից դատելով` պատմա-կրոնական ենթատեքստը երբեք էլ չի անհետացել մեր մտածողությունից: Հեռագրից մինչև համակարգիչը` ցանկացած գործիքի մասին խոսելիս միշտ էլ ընդգծվում են դրանց ընձեռած նույն այդ բարոյական առա- ջադիմության անսպառ հնարավորությունները: Էլ չխոսենք, այն մասին, թե ինչ համառությամբ է ուսուցիչների, քարոզիչ- ների ու լրագրողների բանակը վկայակոչում կոմունիկացիոն առաջադիմությունն իբրև բոլորիս ամեն տեսակ հոգսերի լուծման բանալի: Զարմանալի կերպով նույն այդ սաղմնային մոտեցումներն են գործում նաև հաղորդակցության մասին մեր գիտական, անգամ ամենախորախորհուրդ պատկերացումներում (որ այստեղ կարող եմ ոչ այնքան ներկայացնել, որքան հաստատել):

Կոմունիկացիայի ծիսական մոտեցումը, թեև մեր ազգային մտածողության փոքրիկ պատառիկն է միայն, սակայն առավել հնագույնն է այդ մոտեցումներից, այնքան հին, որ բառարան- ներում բնորոշվում է որպես «արխաիկ»: Ծիսական բնորոշմամբ կոմունիկացիան առնչվում է այնպիսի հասկացությունների, ինչպիսիք են հետևյալները` «բաժանել, կիսել», «մասնակցություն», «ասոցիացիա», «անդամակցություն» և «պատկանելություն նույն հավատին»: Այս բնորոշման մեջ օգտագործվում են «համընդհանրություն», «հաղորդություն», «հանրություն» և «հաղորդակցություն» հասկացությունների հնագույն նույնականությունն ու արմատների ընդհանրությունը: Հաղորդակցության ծիսական մոտեցումն ուղղված է ոչ թե լուրերի սփռմանը տարածության մեջ, այլ հասարակության պահպանմանը ժամանակի մեջ, ոչ թե հաղորդվող տեղեկատվությանը, այլ ընդհանուր համոզմունքների արտահայտմանը:

Եթե ըստ փոխանցման հայեցակետի կոմունիկացիայի նախատիպը խոսքի աշխարհագրական տարածումն է` վերահսկման նպատակով, ապա ծիսական հայեցակետով դրա նախատիպն է սրբազան այն արարողությունը, որ մարդկանց համախմբում է ընկերակցության և կորպորացիայի մեջ: Կոմունիկացիայի ծիսական մոտեցման առնչությունը կրոնին ակնհայտ է այն անվան մեջ, որով խորհրդանշվում է: Դեռ ավելին` այն ծագում է կրոնի մասին այնպիսի պատկերացումից, ըստ որի ոչ այնքան քարոզն ու խրատն է կարևոր, որքան աղոթքը, օրհներգն ու արարողությունը: Սրա համաձայն` կոմունիկացիայի իսկական և գերագույն արտահայտությունը ոչ թե խելամիտ ինֆորմացիայի փոխանցումն է, այլ կարգավորված, իմաստալից մշակութային աշխարհի կառուցումն ու պահպանումը, որ կարող է վերահսկողի և կոնտեյների դեր կատարել մարդկային գործողությունների համար:

Այս մոտեցումը նույնպես զրկվել է ակնհայտորեն կրոնական արմատներից, սակայն երբեք չի կորցրել իր փոխաբերական իմաստը: Այս ավանդույթի հետևորդները իրենց հաճախ համարում են մասամբ` Դյուրքհայմի «Կրոնական կյանքի տարրական ձևեր»-ի ջատագով, մասամբ էլ` այն փաստարկի, թե «հասարակությունը մեր զգայարաններին մատչելի աշխարհը փոխարինում է մեկ այլ աշխարհով, որ հանրության իդեալների արտացոլումն է» (1953, 95): Հանրության իդեալների այս արտացոլումն ու մարմնավորումը շոշափելի ձևերի` պարերի, խաղերի, ճարտարապետության, հոդվածների, խոսքի ընթացքի մեջ, ստեղծում է արհեստական, սակայն ոչ պակաս իրական սիմվոլիկ մի ծիսակարգ, որը գործում է ոչ թե հաղորդելու, այլ հաստատելու նպատակով, ոչ թե մոտեցումներն ու տեսակետները փոխելու, այլ ներկայացնելու իրերի ներքին կարգը, ոչ թե ինչ-որ ֆունկցիա իրականացնելու, այլ արտացոլելու անորսալի ու հարատև սոցիալական պրոցեսները:

Կոմունիկացիայի մասին ծիսական հայեցակետը գերիշխող թեմա չի եղել ամերիկյան գիտական մտքում: Մեր մտածողությունն ու գործունեությունը կառչած են եղել կոմունիկացիայի փոխանցողական հայեցակետին, որովհետև այս տեսակետը ներհատուկ է ամերիկյան մշակույթի բուն արմատներին, այն աղբյուրներին, որոնք սնուցանում են մեր գիտական կյանքն ու մեր ընդհանուր հասարակական աշխարհըմբռնումը: Սա զավեշտական է: Կոմունիկացիայի ծիսական հայեցակետը մեզ մոտ չի ուսումնասիրված, որովհետև բուն մշակույթի հասկացությունն ինքը ամերիկյան հասարակական մտքում թույլ ու անորոշ է: Մենք հասկանում ենք, որ ուրիշ ժողովուրդներ էլ մարդաբանական առումով մշակույթ ունեն, և կանոնավոր կերպով արձանագրում ենք այդ փաստը, հաճախ` չարամտորեն և մեծամտությամբ: Սակայն երբ քննադատաբար ենք փորձում անդրադառնալ ամերիկյան մշակույթին, այդ հասկացությունը տարրալուծվում է մնացորդային մի կատեգորիայի, որն օգտակար է միայն այն ժամանակ, երբ հոգեբանության և հասարակագիտության տվյալները սպառված են: Մենք հասկանում ենք, որ հասարակության ընչազուրկ հատվածն աղքատության մշակույթով է ապրում, միջին խավի մշակույթ հասկացությունն իբրև էպիտետ ենք օգտագործում և երբեմն ողջունում ենք մեր առաջատար և գլխավորապես գիտական մշակույթը: Սակայն մշակույթի հասկացությունը տեղական առումով բոլորովին էլ զուտ ինտելեկտուալ դատողությունների նեղ ոլորտին չի վերաբերում: Ինտելեկտուալ այս հակակրանքը մշակույթ գաղափարի հանդեպ մասամբ բխում է մեր չափազանցված ինդիվիդուալիզմից, որ հոգեբանական կյանքը գերագույն արժեք է նկատում, մեր պուրիտանիզմից, որ նշանակություն չի տալիս մարդկային գործունեության մեջ այն ամենին, ինչ գործնական չէ և չի ուղղված աշխատանքին, ինչպես նաև նրանից, որ մեզանում մշակույթն ու գիտությունը տարանջատված են. գիտությունը ստեղծում է մի ճշմարտություն, որ զերծ է մշակույթից, այնինչ մշակույթը էթնոցենտրիկ սխալներ է ծնում: Հետևաբար, մշակույթի կենտրոնական դերը և կոմունիկացիայի ծիսական տեսակետը շեշտող գիտական մոտեցում որոնելիս ստիպված ենք գլխավորապես հենվել եվրոպական աղբյուրների վրա կամ այն ամերիկացիների, որոնք մեծ ազդեցություն են կրել եվրոպական մտքից: Արդյունքում թյուրըմբռնման հնարավորություններն ահռելի են: Այդ պատճառով էլ կոմունիկացիայի մասին փոխանցողական ու ծիսական հայեցակետի որոշ տարբերություններ, թերևս, հասկանալի կդառնան, եթե մի կարճ հայացք նետենք հասարակական կյանքում լրագրի դերի վերաբերյալ եղած տարբեր ըմբռնումներին:

Եթե քննում ենք թերթի դերը կոմունիկացիայի փոխանցողական հայեցակետից, ապա մամուլը ներկայանում է իբրև տեղեկությունների ու գիտելիքների տարածման, երբեմն` ժամանցի միջոց, որ հաղորդվում է ավելի ու ավելի մեծ քանակությամբ, ավելի ու ավելի մեծ հեռավորությունների վրա: Այս տեսակետից առաջանում են հարցադրումներ, ասենք` ինչպե՞ս է ներգործում թերթը ընթերցողի վրա. լուրերը լուսաբանո՞ւմ, թե՞ քողարկում են իրականությունը, փոփոխո՞ւմ թե՞ ամրագրում դիրքորոշումները, սերմանում վստահությո՞ւն թե՞ կասկած: Հարցեր են ծագում նաև լրատվության ու լրագրի ֆունկցիաների վերաբերյալ: Դրանք արդյոք նպաստու՞մ են հասարակության ինտեգրացիային, թե՞ խանգարում դրան: Օգնու՞մ են, թե՞ խանգարում անհատի կայուն ապրելակերպին: Նման մեխանիկական վերլուծությունները հաճախ զուգորդվում են «հաղորդման, փոխանցման» փաստարկներով: Կոմունիկացիայի ծիսական մոտեցումը թերթերի դերը քննարկելիս կենտրոնանում է այլ կարգի հարցերի վրա: Օրինակ, լրագրի ընթերցումը, ըստ դրա, ոչ այնքան ինֆորմացիա ստանալու կամ հաղորդելու համար է, որքան` զանգվածներին սպասարկելու, մի իրավիճակ, երբ ոչ մի նոր բան չես սովորում, այլ պարզապես աշխարհի մասին մի որոշակի պատկերացում է ներկայացվում ու հաստատվում: Նորություններ կարդալն ու գրելը ծիսական արարողություն է, և դեռ ավելին` դրամատիկ արարողություն: Ընթերցողի առջև դրվում է ոչ թե սոսկ ինֆորմացիա, այլ աշխարհում մրցակցող ուժերի պատկերը: Ավելին` կարդալուն զուգահեռ ընթերցողը ներգրավվում է դերերի կամ դրամատիկ իրադարձությունների կիզակետի անընդմեջ հերթափոխի մեջ: Դրամական ճգնաժամի մասին հոդվածը ողջունում է նրան վաղեմի թշնամիների` Գերմանիայի և Ճապոնիայի դեմ կռված ամերիկյան հայրենասերների պես: Կանանց քաղաքական կուսակցության ժողովին նվիրված հոդվածը նրան մասնակից է դարձնում ազատականացման շարժմանը` իբրև կողմնակից կամ հակառակորդ: Համալսարանի շրջակայքում կատարված բռնարարքի մասին պատմությունը գրգռում է նրա դասակարգային թշնամանքն ու զայրույթը: Այստեղ մոդելը ոչ թե ինֆորմացիա ձեռք բերելն է, թեև այն տեղի է ունենում, այլ դրամատիկ այն գործողությունը, որով ընթերցողը հաղորդակից է դառնում աշխարհի հակամարտող ուժերին` իբրև ներկայացման հանդիսատես: Մենք հանդիպում ենք հարցերի ոչ թե տեղեկատվության ազդեցության կամ ֆունկցիաների վերաբերյալ որպես այդպիսին, այլ ընթերցողի կյանքն ու ժամանակը կազմավորելիս դրա առկայության և ներգրավման դերի վերաբերյալ: Ինչպես կրոնական արարողությունների դեպ- քում, մենք տեսնում ենք, որ նորությունները ևս առանձնապես չեն փոխվում, այնուամենայնիվ, ներքուստ բավարար մնալով. չնայած սահմանափակ ֆունկցիաներին, նորությունների պահանջը երբեք չի նվազում: Թերթերը ոչ թե որոշակի ներգործության կամ նպատակի ծառայող միջոցներ են, այլ` աշխարհի հիմքերը ներկայացնող դրամատիկ բավականության, և ոչ թե հաճույքի, աղբյուրներ: Եվ հենց այս դերով էլ ընկալվում է լրագիրը` իբրև տեքստ. ճիշտ ինչպես պոլինեզյան աքլորակռիվը կամ Դիկենսի վեպը, Էլիզաբեթյան դարաշրջանի դրաման կամ ուսանողական ցույցը. դա իրականության մի ցուցադրումն է, որ կյանքին ամբողջական ձև, կարգ ու երանգ է հաղորդում:

Դեռ ավելին` լրատվությունը պատմական իրողություն է: Դա մշակույթի մի ձև է` ստեղծված որոշակի դասակարգի կողմից պատմության որոշակի շրջանում. տվյալ դեպքում` միջին խավի կողմից, հիմնականում` տասնութերորդ դարում: Ինչպես մշակույթի ցանկացած նոր ձև, լրատվությունն էլ միաժամանակ թե՛ կերտում, թե՛ արտացոլում է որոշակի «կենսական պահանջարկ», այն է` էպիկականից, հերոսականից ու ավանդականից ազատվելու ցանկությունը` ի նպաստ առանձնահատուկի, յուրօրինակի, այժմեականի, նորության: Այս «պահանջարկն» ինքնին ունի պատմություն, հիմնված միջին խավի փոփոխվող ապրելակերպի և ճակատագրի վրա, և որպես այդպիսին չի ներկայացնում ունիվերսալ ճաշակ կամ գիտելիքի անպայմանորեն օրինական մի ձև (Փարք 1955, 71-88): Դա պատմական ժամանակաշրջանի հորինվածք է, որ մարդկային մնացած բոլոր հորինվածքների նման վերանալու է այն օժանդակող դասակարգի և մեզ համար այդ դասակարգի կարևորության անհետացման հետ մեկտեղ: Այսպիսով, ծիսական հայեցակետի համաձայն տեղեկատվությունը ոչ թե ինֆորմացիա է, այլ դրամա: Այն ոչ թե նկարագրում է աշխարհը, այլ պատկերում դրամատիկ ուժերի և գործողությունների մի թատերաբեմ. այն գոյություն ունի բացառապես պատմական ժամանակաշրջանում և հրավիրում է մեզ մասնակից լինելու, հաճախ փոխարինող սոցիալա- կան դերեր ստանձնելով, այդ ներկայացման մեջ3:

Կոմունիկացիայի այս հակադիր տեսակետներից և ոչ մեկը անհրաժեշտաբար չի ժխտում մյուսի հաստատածը: Ծիսական մոտեցումը չի բացառում ինֆորմացիայի փոխանցման կամ կեցվածքի փոփոխության պրոցեսները: Այն միայն պնդում է, որ հնարավոր չէ այդ պրոցեսները ճիշտ հասկանալ` առանց դրանք դիտարկելու կոմունիկացիայի ու հասարակական կարգի էապես ծիսական տեսանկյունից: Նմանապես` փոխանցման տեսակետին անմնացորդ նվիրված հեղինակներն անգամ ստիպված են լինում ծիսական հաղորդակցության որոշակի գաղափար մտցնել, որպիսին է ասենք Մալինովսկու` ծիսական գործողությունների դերը հասարարակական կյանքում բնորոշելու թույլ և ուշացած փորձը: Այնուամենայնիվ, ինտելեկտուալ հարցերում ելակետն է որոշում արդյունքը, և այն ջրբաժանը, որտեղից սկսվում է կոմունիկացիայի հարցի ուսումնասիրությունը, լայնորեն կանխորոշում է այն ուղին, որով ընթանալու է բուն վերլուծությունը:

Դյուիի աշխատության ուժը գալիս է կոմունիկացիայի այս երկու հակադիր հասկացությունների հետազոտումից: Կոմունիկացիան «ամենահրաշալի բանն է», որովհետև այն մարդկային ընկերակցության հիմքն է. այն ստեղծում է սոցիալական աղերսներ` շինծու կամ ոչ, որոնք կապում են մարդկանց իրարու և որոնց շնորհիվ հնարավոր է դառնում համակեցու- թյունը: Հասարակությունը որպես այդպիսին հնարավոր է դառնում օրգանական համակարգով շրջանառող բաշխված տեղեկատվության կապող ուժերի շնորհիվ: Հետևյալ մեջբերումը բացահայտում է այդ լարվածությունն ու կոմունիկացիայի ծիսական տեսակետի հանդեպ Դյուիի վերջնական կողմնորոշումը.

Համընդհանուր, համայնք և հաղորդակցություն բառերը լոկ «բառացի» առնչությամբ չէ, որ կապված են: Մարդիկ համայնքների մեջ ապրում են հանուն այն ամենի, ինչ համընդհանուր է, իսկ հաղորդակցությունը այն ձևն է, որով կարելի է հասնել այդ համընդհանուրին: Այն, ինչ համայնքը պետք է համատեղ ունենա… համընդհանուր նպատակներն են, համոզմունքները, ձգտումները, գիտելիքները` փոխըմբռնումը, ինչպես սոցիոլոգներն են ասում` համամտությունը: Նման բաները չեն կարող ֆիզիկապես փոխանցվել մեկից մյուսին` ինչպես աղյուսի սալիկները: Դրանք հնարավոր չէ բաժանել, ինչպես տորթն են բաժանում կտորների… Փոխհամաձայնությունը հաղորդակցություն է պահանջում (Դյուի, 1916, 5-6):

Դյուին, մնացած բոլորիս նման հաճախ հավատարիմ չի եղել իր իսկ մտքերին: Ապագայի մասին իր ակնկալիքները հաճախ ստվերել են նրա վերլուծության թափը: Դե  իհարկե, «ցանկությունը գործի կեսն է»: Նա ի վերջո սկսել է չափազանց մեծ տեղ հատկացնել գիտական ինֆորմացիային ու հաղորդակցական տեխնոլոգիային` դիտելով դրանք իբրև սոցիալական պրոբլեմների բանալի և հասարակական կապերի աղբյուր: Այսուհանդերձ, այդ երկու տեսակետների միջև հակասությունը դեռևս կարող է կոմունիկացիայի հարցում պարզաբանել բազմաթիվ խնդիրներ, քանզի սրանք ոչ միայն պարզապես կոմունիկացիայի տարբեր հայեցակետեր են, այլև որոշակի պատմական դարաշրջանների, տեխնոլոգիաների ու հասարակարգերի արգասիք4:

Կոմունիկացիայի փոխանցողական հայեցակետը ամերիկյան փիլիսոփայության մեջ իշխել է 1920-ական թվականներից: Երբ ես առաջին անգամ մուտք գործեցի այս ասպարեզ, զգացի, որ վարքային ու ֆունկցիոնալ տերմիններով բնորոշվող այս մոտեցումը սպառել է իրեն: Այն ակադեմիա- կան է դարձել, վեր է ածվել անցյալի նվաճումների կրկնո- ղության, անառարկելի դրույթների ցուցադրության: Չնայած լուրջ ձեռքբերումներին` այն այլևս չէր կարող զարգանալ առանց ինտելեկտուալ ու սոցիալական աղետալի հետևանքների: Ինձ թվում էր, որ անհրաժեշտ է վերսկսել վերլուծությունը` այն թարմացնելով Դյուիի աշխատության մեջ նկատվող ավյունով, և ամենագլխավորը` որոնումներ պետք է սկսել այլ բնագավառներում` կենսաբանության, աստվածաբանության, մարդաբանության և գրականության մեջ` ստանալու համար ինտելեկտուալ այն նյութը, որով կարող ենք խուսափել մոնոտոն աշխատանքի փակուղուց:

II

Սակայն որտեղի՞ց, թեկուզ նախնականորեն, գտնել այն աղբյուրները, որոնցով կարելի է թարմ հայեցակետ ձեռք բերել կոմունիկացիայի նկատմամբ: Համենայն դեպս ինձ համար այդ աղբյուրները գտնվել են ինչպես վերադառնալով Վեբերի, Դյուրքհայմի, դը Թոքվիլի և Հեյզինգայի աշխատություններին, այնպես էլ օգտվելով ժամանակակիցներից` Քենեթ Բըրքից, Հյու Դանքընից, Ադոլֆ Փորթմանից, Թոմաս Քանից, Փիթեր Բերգերից և Քլիֆորդ Գեերթսից: Այնուամենայնիվ, կոմունիկացիայի մասին ամենաառողջ, թեև անբավարար սոցիալական մտքի տրադիցիան, հիմնականում սերում է Չիկագոյի դպրոցից` Դյուիի գործընկերներից ու հետևորդ- ներից, սկսած Միդից և Քուլիից` Ռոբերտ Փարքով մինչև Իրվինգ Գոֆման:

Նման աղբյուրներից կարելի է կոմունիկացիայի մասին ապշեցուցիչ պարզության, միաժամանակ որոշակի ինտելեկտուալ հզորության ու ընդգրկումի բնորոշումներ գտնել. կոմունիկացիան խորհրդանշական պրոցես է, որով իրականությունը ստեղծվում, պահպանվում, նորոգվում ու վերափոխվում է: Այժմ թույլ տվեք քակել այդ երկար նախադասության առաջին մասը, որում շեշտվում է իրականության սիմվոլիկ ստեղծագործումը:

Կոմունիկացիայի մասին խոսելիս ծագող ամենամեծ պրոբլեմն այն է, որ այդ գոյականը խորհրդանշում է մեր ամենասովորական առտնին մարդկային գործունեությունը: Ինչ-որ առումով Մարշալ ՄըքԼահանն իրավացի է` պնդելով, թե միակ բանը, որից ձուկն անտեղյակ է, ջուրն է. հենց այն միջավայրը, որը ստեղծում է ձկան շրջակայքն ու ապահովում նրա գոյությունը: Նմանապես և կոմունիկացիան լեզվի և սիմվոլիկ այլ ձևերի միջոցով կազմում է մարդկային գոյության բնական միջավայրը: Այն գործողությունները, որ միասնաբար կոմունիկացիա ենք անվանում` խոսակցությունները, հրահանգներ տալը, գիտելիքներ հաղորդելը, կարևոր գաղափարներ փո- խանակելը, տեղեկություններ փնտրելը, զվարճացնելն ու զվարճանալը, այնքան սովորական ու առօրյա բաներ են, որ հազվադեպ են գրավում մեր ուշադրությունը: Դեռ ավելին, երբ մտովի խորանում ենք այս պրոցեսի մեջ, հաճախ կենտրոնանում ենք սովորականի և ոչ պրոբլեմայինի վրա. այնքան որ վարժված ենք կոմունիկացիայի առեղծվածային ու պատկառելի կողմերին:

Մի իմաստուն մարդ ասել է, թե արվեստի նպատակը «երևույթը արտառոց դարձնելն է»: Իրերն այնքան սովորական են դառնում, որ մենք այլևս դադարում ենք դրանք ընկալել: Այնինչ, արվեստը կարող է վերցնել ծովի խշշոցը, ձայնի ելևէջը, հյուսվածքի գործվածքը, դեմքի կառուցվածքը, բնապատկերի վրա ընկնող լույսի խաղը և սովորական այս երևույթները, կտրելով իրենց գոյության ֆոնից, մղել խորհրդածության դաշտը: Երբ Սքոթ Ֆիցջերալդը Դեյզի Բյուքենանին նկարագրելով ասում է, թե «նրա ձայնը լի էր դրամով», նա մեզ ստիպում է նորից լսել, եթե պատրաստ ենք, այդ սովորական բանը` ձայնը, և մտածել, թե ինչ է այն կանխատեսում: Այն գրավում է մեր ըմբռնողականությունն ու կենտրոնացնում կերպարի առեղծվածին` բացահայտված ձայնի մեջ: Նմանապես և հասարակական գիտությունները, սոցիալա- կան կյանքից վերցնելով ամենաակնհայտ, սակայն անկարևոր փաստերը, կարող են մղել դրանք զարմանքի առաջ- նային պլան: Դրանք կարող են մեզ ստիպել մտորել հասարակական կյանքի առանձին այն հրաշքների մասին, որ հենց այդտեղ պարզ ու սովորական են դարձել մեր աչքին: Երբ Դյուին ասում էր, թե կոմունիկացիան աշխարհում ամենահրաշալի բանն է, նա անկասկած փորձում էր մեր մեջ զարմանքի ու երկյուղածության կարողություն արթնացնել շատ սովորական այս գործունեության նկատմամբ: Դյուին գիտեր, որ գիտելիքները առավել էֆեկտիվ են զարգանում այն պահին, երբ իրադրությունը պրոբլեմային է դառնում, երբ «տեղեկատվական ճեղքվածք» է առաջանում հանգամանքների հարկադրանքով անելու և այն բանի միջև, թե ինչ է պետք իմանալ ընդհանրապես գործելու համար: Ինֆորմացիոն այս ճեղքվածքը, պրոբլեմայինի այս զգացողությունը հաճախ կարող է առաջանալ միայն հանելով կյանքի առօրեական հանդերձանքը և մեր ողջախոհությունն ու գիտական ենթադրությունները դնելով հեգնանքի լույսի տակ, որից երևույթները արտասովոր են դառնում:

Իմ նախադասության առաջին մասը, թեև ոչ բավարար, փորձում է հենց դրան հասնել: Թե՛ մեր ողջախոհությունը և թե՛ գիտական ռեալիզմը վկայում են, որ նախ գոյություն ունի օբյեկտների, իրադարձությունների և պրոցեսների իրական մի աշխարհ, որ տեսանելի է մեզ: Եվ երկրորդ, որ կա լեզու կամ խորհրդանիշներ, որ անուններ է տալիս իրական աշխարհի այդ իրադարձություններին և ստեղծում դրանց առավել կամ պակաս համարժեք նկարագրություններ: Այսինքն` նախ գոյություն ունի իրականություն, և միայն դրանից հետո` այդ իրականության մեր բացատրությունները: Մենք պնդում ենք, որ տարբերություն կա իրականության և երևակայության միջև. մենք պնդում ենք, որ մեր տերմինները այս աշխարհին հարաբերվում են այնպես, ինչպես ստվերը նյութին: Թեև լեզուն հաճախ աղճատում, մթագնում ու խճճում է այդ արտաքին աշխարհի մեր ընկալումը, մենք գրեթե չենք վիճարկում դրա փաստացի ռեալությունը: Մենք շերտ առ շերտ հեռացնում ենք տերմինների և իմաստների սեմանտիկ շերտերը` գոյության այս առավել էույթային տիրույթը քողազերծելու համար: Լեզուն հարաբերվում է իրականությանը այնպես, ինչպես երկրորդականը` առաջնայինին գալիլեյան հին պարադիգմում, որից և սկզբնավորվել է այս մոտեցումը:

Նախադասությանս առաջին մասով ես փորձել եմ շրջել այս հարաբերակցությունը, ոչ թե լայն մետաֆիզիկական հավակնություններից ելնելով, այլ ավելի շուտ վերակարգավորելու համար իրականության հետ կոմունիկացիայի փոխհարաբերությունը` կոմունիկացիային վերագրելով շատ ավելի պրոբլեմատիկ ակտիվություն, քան սովորաբար թվում է: Նկատի առնելով Սուրբ Հովհաննեսի Ավետարանը` ես ուզում եմ ընդունել, թե ի սկզբանե Բանն է եղել. որ բառերը ոչ թե իրերի անվանումներն են, այլ յուրացնելով Քենեթ Բըրքի տողերից մեկը` իրերը բառերի նշաններն են: Իրականությունը տրված չէ, ոչ էլ մարդկայնորեն գոյություն ունեցող մի բան է, լեզվից անկախ, որի նկատմամբ լեզուն լոկ դժգույն բեկում է: Ավելի ճիշտ` իրականությունը գոյության է բերված, ներկայացված է կոմունիկացիայի միջոցով, կարճ ասած` խորհրդա- նշական ձևերի կառուցմամբ, դրանց ըմբռնմամբ և կիրառությամբ:5 Չնայած իրականությունը սիմվոլիկ ձևերի սոսկ ֆունկցիա չէ, սակայն այն ստեղծվում է տերմինային համակարգերի կամ այդպիսի համակարգեր ստեղծող մարդկանց միջոցով, որ ֆոկուսացնում են նրա գոյությունը առանձ- նահատուկ տերմիններով:

Ռեալիզմի ազդեցության ներքո մենք սովորաբար ընդունում ենք, որ կա գոյության մի կարգ, որ մարդկային միտքը ինչ-որ ընդունակության միջոցով կարող է հայտնագործել և նկարագրել: Ես գտնում եմ, որ իրականությունը չի տրված հայտնագործելու համար որևէ նշանակալից դետալում: Աշխարհը էնտրոպիկ է, այսինքն` ճշգրիտ կարգավորված չէ, թեև դրա բազմազանությունը բավական զսպված է, որպեսզի միտքը կարողանա ըմբռնել դրա ուրվագծերն ու կարգ հաստատի բնության ընդարձակ ու առաձգական հարկադրումների դրսից ու ներսից: Խոսակցական լեզվով ասած` բնության մեջ գոյություն չունեն զուգահեռականներ և միջօրեականներ, բայց Երկիրը պատելով բոլորովին էլ ոչ բացառապես ճշգրիտ այս խորհրդանշական համակարգով` աշխարհի տարածական կազմակերպվածքին որոշակի կարգ է վերագրվում` այն մարդկային որոշակի նպատակների ծառայեցնելու համար:

Ինչ էլ որ իրականությունը լինի վանահայր Բերքլիի Աստծո մտքում կամ որոշ կենդանիների համար, մեզ համար այն անծայրածիր մի ստեղծագործություն է, բեմականացված մի արարում, որ ստեղծվում է մարդու կողմից և նրա միջոցով էլ պահպանվում: Աշխարհում առկա կարգը մեզ ոչ գեներում է տրված, ոչ էլ բացառապես բնությամբ: Ինչպես նշում է կենսաբան Ջ. Զ. Յանգը, «Մեզանից յուրաքանչյուրի ուղեղը բառացիորեն ստեղծում է իր սեփական աշխարհը» (1951, 61): Էրիկ Ֆոգելինի խոսքերով` պատմության կարգը «կարգի պատմությունն է», – բյուրավոր այն ձևերը, որոնցով մարդիկ նշանակություն, կարգ ու իմաստ են շնորհել աշխարհին իրենց սեփական ինտելեկտուալ պրոցեսների միջոցով:

Էռնստ Կասսիրերն ասել է, իսկ ուրիշները դրա նշանակությունը վերացնելու աստիճան կրկնել են, թե «մարդն ապրում է նոր չափողության իրականության` սիմվոլիկ իրականության մեջ, և հենց այդ կարողության շնորհիվ է, որ գոյությունն արարվել է»: Եվ չնայած որ այն հաճախ է կրկնվել, այնուամենայնիվ հազվադեպ է հետազոտվել: Կրկնելուց առավել մենք պետք է լրջորեն վերաբերվենք այս խոսքերին և մինչև վերջին բառը քննենք` գնահատելու համար մեր ուսումնասիրությունները աշխուժացնելու դրա ունակությունը: Կասսիրերը պնդում է, որ կոմունիկացիան, նույնիսկ գիտական կոմունիկացիան, անգամ մաթեմատիկական արտահայտությունը պետք է ուսումնասիրել իբրև փորձի նախնական ֆենոմեն, և ոչ թե ավելի «թույլ» ու ածանցյալ մի բան` «ավելի իրական» գոյողից:

Որպեսզի սա հանկարծ խրթին չթվա, թույլ տվեք լուսաբանել օրինակով, այնքան պարզ ու հասարակ մի օրինակով, որ իմաստը հստակ կլինի նույնիսկ եթե դա տեղի ունենա ուշագրավ կոմպլեքսության զոհաբերումով: Ենթադրենք, մեկը վեց-յոթ տարեկան երեխային պետք է բացատրի տնից դպրոց գնալու եղանակը: Դպրոցի մոտով անցնելիս երեխան տեսել է դպրոցի շենքը, որը վեց կամ յոթ թաղամաս այնկողմ է, այնպես որ եթե տեսնի, կճանաչի դպրոցը, բայց նա գաղափար չունի իր տան և դպրոցի առնչության մասին: Տան և դպրոցի միջև ընկած տարածությունը կարող է, ինչպես ասում են` ճանապարհազուրկ անապատ լինել: Ինչպե՞ս վարվել նման իրադրության մեջ:

Մի քանի ընտրություն կա: Կարելի է երեխային թույլ տալ փորձի և սխալի միջոցով ինքնուրույն հայտնաբերել ճանապարհը` ընթացքում ուղղելով, ճիշտ այնպես, ինչպես վարժեցնելիս: Կամ էլ երեխան կարող է հետևել մեծահասակին, ինչպես լսածիս համաձայն` ապաչիների մոտ է ընդունված, ճանապարհը «դաջելով» երեխայի վրա: Սակայն ամենասովորական մեթոդը երեխայի համար քարտեզ գծելն է: Թղթի վրա փողոցներն ու շենքերը խորհրդանշող գծեր, անկյուն- ներ, անուններ, քառակուսիներ նկարելով` դատարկ տարածությունը վեր են ածում պատկերավոր միջավայրի: Թեև որոշ տեղանքներ մյուսներից ավելի հեշտ է պատկերել, (ճանապարհազուրկ անապատներից ի վեր), տարածությունը հասկանալի ու կառավարելի է դառնում, երբ այն ներկայացված է սիմվոլիկ ձևերով:

Քարտեզը միջավայրի պատկերն է, որը կարող է պարզել խնդրահարույց իրադրությունը: Այն կարող է ուղղորդող դեր տանել` միաժամանակ չդիֆերենցված տարածությունը վերածելով կոնֆիգուրացվածի, այսինքն` հայտնի, ըմբռնված, հասկացված տարածության:

Նկատի առեք նաև, որ միջավայրը կամ որևէ առկա տարա- ծություն կարող է քարտեզագրվել մի շարք տարբեր ձևերով. օրինակ` մենք կարող ենք հատկապես կարևոր տարածք քարտեզագրել բանաստեղծական կամ երաժշտական նկարագրությամբ: Ինչպես այն երգում, ուր ասվում է` «Նախ կգնաս ձախ, հետո` աջ», տարածքը կարելի է նկարագրել բանաստեղծական խոսքերի շարքով, որ մի կողմից` հաղորդում է տարածքի բնույթը, մյուս կողմից` հիշողության մեջ ապահովում «քարտեզի» մնայունությունը` օգտագործելով երգի ու բանաստեղծության մնեմոնիկ միջոցները: Համապատասխան պահին վերհիշելով բանաստեղծությունը, կարելի է հաջողությամբ վերականգնել նաև տարածքի պատկերը: Տարածքը «քարտեզագրելու» երրորդ եղանակը պարային ծեսն է: Պարային շարժումները կարող են զուգորդվել տարածության մեջ համապատասխան շարժումներով: Պարը սովորելով երեխան ձեռք է բերում տարածության պատկերը, ինչը մեկ ուրիշ դեպքում կարող է ղեկավարել նրա վարքը: Տարածությունն այսպիսով կարող է քարտեզագրվել տարբեր եղանակներով` թղթի վրայի գծերի, օդում հնչող ձայնի կամ պարային շարժումների միջոցով: Բոլոր երեքն էլ սիմվոլիկ ձևեր են, թեև սիմվոլներն այստեղ տարբեր են` տեսողական, հնչյունային ու կինէսթետիկ: Դեռ ավելին` խորհրդանշական այդ ձևերից յուրաքանչյուրը երկու առանձնահատկություն ունի` փոխարինում և արդյունավետություն: Սովորական լեզվի պես յուրաքանչյուր եղանակ հնարավորություն է տալիս ներկայացնել կամ խոսել ինչ-որ առարկայի մասին, երբ վերջինս առկա չէ: Փոխարինման այս կարողությունը, երբ «իրական» ազդակի ֆիզիկական բացակայությամբ բարդ մի գործողություն է իրագործվում, հաճախ նշվող, սակայն քիչ հետազոտված մեկ այլ կարողություն է: Երկրորդ` խորհրդա- նշական այս ձևերից յուրաքանչյուրն արդյունավետ է, քանի որ սիմվոլներին տիրապետող մարդը կարող է սահմանափակ թվով սիմվոլիկ տարրերի հիման վրա անվերջ թվով պատկերներ ստեղծել: Ինչպես լեզվի պարագայում, այնպես էլ մյուս խորհրդնշական ձևերի դեպքում սահմանափակ թվով բառերով կամ սահմանափակ թվով հնչյուններով կարելի է քերականական կոմբինացիաների միջոցով անսահման քանակությամբ նախադասություններ ստեղծել:

Հաճախ առարկում են, թե քարտեզը միջավայրի պարզեցված տարբերակն է կամ դրա վերացարկումը: Միջավայրի ոչ բոլոր հատկանիշներն են մոդելավորվում, որովհետև ներկայացման նպատակը ոչ թե առարկաների հնարավոր ողջ բարդությունը, այլ դրանց պարզությունն արտահայտելն է: Տարածությունը կառավարելի է դառնում ինֆորմացիայի նվազեցմամբ: Այդ կերպ, սակայն, տարբեր քարտեզներում միևնույն միջավայրը տարբեր եղանակներով է կենդանանում,դրանք միանգամայն տարբեր իրականություններ են ստեղծում: Այդ պատճառով էլ ապրել տարբեր քարտեզների դաշտում նշանակում է ապրել տարբեր իրականությունների մեջ: Հետևաբար քարտեզները ոչ միայն բաղադրում են այն գործունեությունը, որ քարտեզագրություն է կոչվում, այլ դրանք բաղադրում են ինքնին բնությունը:

Մեկ այլ առնչություն վերաբերում է մտածողության բնույթին: Մեր գերակշռելիորեն անհատապաշտական տրադիցիայում մենք սովոր ենք մտածողությունը դիտել իբրև էապես անձ- նական երևույթ, մի գործունեություն, որ տեղի է ունենում գլխում` պատկերավոր ներկայացված Ռոդենի «Մտածողը» քանդակով: Ես, ի հակադրություն, կուզենայի առարկել, որ միտքը առավելապես հասարարական և սոցիալական երևույթ է: Այն հիմնականում հանդիպում է գրատախտակների վրա, պարերում և արտասանված բանաստեղծություններում:

Անձնական մտածողության կարողությունը ածանցյալ ու երկրորդական ձիրք է, որը ձևավորվում է անձի կենսագրության և մարդկային ցեղի պատմության ավելի ուշ շրջանում: Մտածողությունը հասարակական է, որովհետև այն կախված է հասարակությանը պիտանի խոհրդանիշների պաշարից: Այն հասարակական է նաև մեկ ուրիշ, ավելի էական իմաստով: Մտածողությունը կազմվում է տարբեր միջավայրերի քարտեզներ ստեղծելով: Մտածողությունը կառուցում է միջավայրի մոդելը և ապա այն գործի է դնում տվյալ միջավայրից ավելի արագ, տեսնելու համար, թե արդյոք հնարավո՞ր է հարկադրել բնությանը գործել այնպես, ինչպես մոդելն է գործում: Նախորդ օրինակում շրջակայքի քարտեզն ու տնից դպրոց տանող ճանապարհը ներկայացնում էին միջավայրը: Քարտեզի վրա գծված ճանապարհով անցնող մատը պատկերում է երեխային, որը պետք է գնա այդ ճանապարհով: Քարտեզի վրա ճանապարհն «անցնելն» ավելի արագ է կատարվում, քան այդ ուղիով քայլելն ու «փորձի» կամ «տեստի» կազմելը:

Մտածողությունը նման քարտեզների, մոդելների և նմուշների կառուցումն ու կիրառությունն է, ինչպես օրինակ` գրատախտակին գծված ֆուտբոլի խաղի դիագրամը, հավասարումները թղթի վրա, նախնիների բնույթը խորհրդանշող ծիսական պարերը, կամ սույն` արձակ խոսքը, որ փորձում է մեր այս լույս աշխարհում ներկայացնել կոմունիկացիայի բնույթը:

Այս առանձնահատուկ հրաշքը, որ կատարում ենք մենք ամեն օր և ամեն ժամ` իրականության արարման և ապա` մեր իսկ ստեղծածի մեջ ու դրան համաձայն ապրելու հրաշքը, կայա- նում է խորհրդանիշների այն առանձնահատկության մեջ, որով դրանք կարող են միևնույն ժամանակ թե ներկայացնել իրականությունը և թե փոխարինել այն:

Տան նախագիծը մի դեպքում ներկայացնում է իրականությունը. այդ իրականությանը համապատասխան և դրա վերահսկմամբ կառուցվում է մի նոր իրողություն` տունը, որն արտացոլում է նախագծի փոքրացված ու պարզեցված հարաբերակցությունները: Բայց կա նաև նախագծի մեկ այլ կիրառություն: Եթե որևէ մեկը խնդրում է նկարագրել տունը, կարելի է պարզապես ցույց տալ նախագիծն ու ասել. «Ահա այն»: Նախագիծն այստեղ իրականության պատկերն է կամ խորհրդանիշը: Ալտերնատիվ միջավայրում այն արտացոլում կամ ներկայացնում է որոշակի ռեալության համառոտ ձևակերպումը: Չնայած որ սրանք պարզապես միևնույն դրամի երկու երեսներն են, այնուամենայնիվ ցույց են տալիս սիմվո- լիկ ձևերի երկակիությունը. իբրև «ինչ-որ բանի սիմվոլներ» դրանք իրականությունն են ներկայացնում, իսկ իբրև «ինչ- որ բան փոխարինող սիմվոլներ» դրանք ստեղծում են հենց այն իրականությունը, որ ներկայացնում են:

Նախորդ օրինակում շրջակայքի քարտեզը մի դեպքում խորհրդանիշն է, պատկերն է, որ կարող է մատնանշվել, երբ ինչ-որ մեկն ուզում է տեղեկանալ տան և դպրոցի միջև առկա հարաբերակցության վերաբերյալ: Վերջիվերջո քարտեզը դառնում է իրականության պատկերը, երբ առաջնորդվելով դրանով երեխան անցնում է տնից դպրոց տանող ճանապարհը, և փորձառում տարածությունն այնպես, ինչպես բնորոշ սահմանափակումներով ու լրացումներով այն համառոտ ներկայացված է քարտեզում:

Նույնն է և կրոնական ծեսի պարագայում: Մի դեպքում` այն ներկայացնում է մարդկային կյանքի բնույթը, դրա վիճակն ու նշանակությունը, մյուս դեպքում` խթանում է այն պատրաս- տությունները, որ հավակնում էր պարզապես պատկերել: Ողջ մարդկային գործունեությունը շրջանի քառակուսացման նման մի վարժություն է (քիչ է մնում ասես` «ծես»): Նախ` սիմվոլիկ աշխատանքով ստեղծում ենք աշխարհը, ապա հիմնավորվում մեր ստեղծած այդ աշխարհում: Ավաղ, հրաշք կա մեր ինքնախաբեության մեջ7:

Մենք ոչ միայն ստեղծում ենք իրականությունը, այլև ստիպված ենք պահպանել այն, ինչ ստեղծել ենք: Քանզի միշտ էլ գալիս են նոր սերունդներ, որոնց համար մեր ստեղծածը վիճահարույց է ի սկզբանե և որոնց համար իրականությունը պետք է բարեփոխվի ու հեղինակավոր դառնա: Իրականությունն անհրաժեշտ է անընդհատ նորոգել, որովհետև այն անընդհատ փլուզվում է. մարդիկ ֆիզիկապես և հոգեպես կործանվում են, փորձերը` ձախողվում, եղածը հերքող փաս- տեր են ի հայտ գալիս, մտավոր խանգարում է սկսվում, – այս ամենը սպառնում է իրականությանն ու իրականության մեր մոդելներին, ինչը մղում է նորոգման աշխատանքների ինտենսիվացման: Վերջապես ստիպված ենք լինում, հաճախ վախով ու ափսոսանքով, դեն նետել իրականության մասին մեր հեղինակավոր պատկերացումները և վերսկսել աշխարհի կառուցումը: Ոչ պատահական մի օրինակ բերեմ. մենք անկողին ենք մտնում որպես նվիրյալ բիհեյվորիստներ, որոնք Սքինների ազդեցության տակ լեզուն համարում են վարքային սովորություն, և զարմանալի մի հրաշքով արթնանում իբրև աննկուն ռացիոնալիստներ` Խոմսկու ազդեցության տակ վերակառուցելով լեզվական մեր մոտեցումը խոր ստրուկտուրաների, ձևափոխությունների և արտաքին դրսևորումների ուղղությամբ: Սրանք ապրելու երկու տարբեր ինտելեկտուալ աշխարհներ են, և, ինչպես երևում է, մեկի անոմալիաները կարող են մղել մեզ ձևափոխելու այն մյուսի8: Կոմունիկացիայի ուսումնասիրությունը ակտուալ սոցիալա- կան պրոցեսների քննություն է, որում նշանակալից խորհրդանշական ձևեր են ստեղծվում, ըմբռնվում և կիրառվում:

Այս ձևակերպումը որոշ գիտնականներ չեն ընդունի` համարելով այն ոչ բավականաչափ էմպիրիկ: Ես անձամբ, հակառակ կարծիքի եմ, քանի որ այն ինձ համար փորձ է` ազատվելու կոմունիկացիայի վերաբերյալ գոյություն ունեցող պատկերացումներից, որոնք միմիայն մեր գիտելիքների քարացմանն են ծառայում: Իրականությունը կառուցելու, պահպանելու, նորոգելու և վերափոխելու մեր ջանքերը հասարակայնորեն նշմարելի գործողություններ են, որ տեղի են ունենում պատմական ժամանակաշրջանում: Իրականության մասին մեր գիտելիքներն ու դրա նկատմամբ մեր վերաբերմունքը մենք ստեղծում, արտահայտում և փոխանցում ենք մի շարք խորհրդանիշ-համակարգերի` արվեստի, գիտության, լրագրության, կրոնի, առողջ բանականության, դիցաբանության կառուցման միջոցով: Ինչպե՞ս ենք այդ անում: Որո՞նք են այդ ձևերի միջև տարբերությունները: Որո՞նք են դրանց մեջ եղած պատմական և համեմատական շեղումները: Ինչպե՞ս են հաղորդակցության տեխնոլոգիայի փոփոխություններն ազդում այն ամենի վրա, ինչ որոշակիորեն կարող ենք ստեղծել ու հասկանալ: Ինչպե՞ս են հասարակական խմբերը պայքարում իրականության իրենց սահմանումների համար: Խիստ պարզեցված տեսքով` սրանք են հարցերից մի քանիսը, որոնց պետք է պատասխանեն կոմունիկացիայի վերաբերյալ ուսումնասիրությունները: Վերջապես թույլ տվեք շեշտել կոմունիկացիայի ուսումնասիրության մի զավեշտական առանձնահատկությունը. այն, թե ինչպես է մեր խնդրո առարկան շրջվում իր դեմ և ներկայանում մեզ էթիկական պրոբլեմների բազմությամբ: Մեր զբաղմունքին բնորոշ գործունեություններից մեկը, ինչպես սույն էսսեում, կոմունիկացիան է` կոմունիկացիայի մասին: Սակայն կոմունիկացիան մաքուր երևույթ չէ, որ կարելի լիներ հայտնագործել: Բնության մեջ գոյություն չունի հաղորդակցություն կոչվող մի բան, որ հնարավոր լիներ հայտնագործել որևէ օբյեկտիվ մեթոդով` առանց մշակութային խեղաթյուրումների: Կոմունիկացիան մենք հասկանում ենք այնքանով, որքանով որ ընդունակ ենք կառուցել այդ պրոցեսի մոդելնեը կամ նմուշները: Սակայն կոմունիկացիայի մեր մոդելները, ինչպես ցանկացած մոդել նույն երկակի` «համար»-ի և «փոխարեն»-ի բնույթն ունեն: Մի դեպքում` կոմունիկացիոն մոդելները մեզ ասում են, թե ինչ է իրենից ներկայացնում այդ պրոցեսը: Մյուս դեպքում` դրանք վերարտադրում են նույն այն վարքը, որ նկարագրում են: Կոմունիկացիան կարելի է մոդելավորել էմպիրիկորեն մի քանի հա- մարժեք ձևերով, որոնք սակայն էթիկական տեսակետից տարբեր նշանակություն ունեն, քանի որ ստեղծում են սոցիալական հարաբերությունների տարբեր ձևեր:

Եկեք շիտակ նայենք այս երկընտրանքին: Մեր գեներում չկա ոչինչ, որ մեզ թելադրեր, թե ինչպես է պետք ստեղծել և իրականացնել այն գործողությունները, որ մենք ընդհանրացնում ենք «կոմունիկացիա» տերմինի ներքո: Եթե պատրաստվում ենք դրանով զբաղվել` գրել էսսե, նկարահանել ֆիլմ, զվարճացնել հանդիսատեսին, հաղորդել ինֆորմացիա և խորհուրդ տալ, ապա պետք է մեր մշակույթի մեջ հայտնաբերենք այն մոդելները, որոնք մեզ կասեն, թե ինչ կերպ է իրականանում այդ հրաշքը: Այդպիսի մոդելներ մենք գտնում ենք առողջ բանականության մեջ, օրենքում, կրոնական ավանդույթում և հարաճուն կերպով նաև գիտական տեսություններում: Ավանդաբար կրոնական միտքն է եղել հաղորդակցու- թյան մոդելների կրողը: Օրինակ` տասնիններորդ դարի ամերիկյան կրոնական մտածողության մեջ, կոմունիկացիայի փոխանցման հայեցակետի պատմական արմատները նկարագրելիս, ես նկատի ունեի հետևյալը. կրոնական միտքը ոչ միայն նկարագրել է կոմունիկացիան, այլև առաջադրել է լեզվական համապատասխան կիրառությունների մոդել, մարդկային շփման թույլատրելի ձևեր, նպատակներ, որոնց պետք է ծառայի հաղորդակցությունը և մոտիվներ, որ պետք է բացահայտի: Ուսուցանում էր այն, ինչ կոչված էր դրսևորել: Այսօր կոմունիկացիայի մոդելները ավելի շատ հանդիպում են գիտության, քան կրոնի բնագավառում, սակայն դրանց նշանակությունը նույնն է: Օրինակ` ամերիկյան հասարակագիտության մեջ կոմունիկացիան հիմնականում ներկայացված է փոխանցման հայեցակետով` կամ իշխանության, կամ տագնապի (anxiety) մոդելով: Սրանք ընդհանուր գծերով համապատասխանում են նրան, ինչ առկա է ինֆորմացիայի, ուսումնառության, ազդեցության տեսության մեջ (իշխանություն) և աններդաշնակության, հավասարակշռության տեսության մեջ ու ֆունկցիոնալիզմի կամ կիրառության ու հատուցման վերլուծություններում (տագնապ): Ես հնարավորություն չունեմ ադեկվատ կերպով պարզաբանել այս տեսակետերն այստեղ, սակայն դրանք բոլորն էլ կոմունիկացիայի ֆենոմենոլոգիական արտակարգ բազմազանությունը սահմանափակում են մի ասպարեզով, որում մարդիկ կա՛մ ձգտում են իշխանության, կա՛մ փախչում տագնապալից: Եվ բավական է միայն հետևել ժամանակակից հաստատությունների վարքին` տեսնելու համար քաղաքականության և ծրագրերի միջոցով այդ մոդելների պատկերած վերացական մոտիվների ու հարաբերակցությունների արարման աստիճանը:

Այսպիսով` կոմունիկացիայի մոդելները ոչ թե պարզապես կոմունիկացիայի պատկերումներ են, այլ պատկերումներ կոմունիկացիայի համար. նմուշներ, որ, ապարդյուն թե ոչ, ուղղորդում են մարդկային փոխազդեցությունների մասսայական և միջանձնական կոնկրետ պրոցեսները: Այդ իսկ պատճառով էլ կոմունիկացիայի ուսումնասիրությունը ներառում է հենց այդ կոմունիկացիոն մոդելների կառուցման, ըմբռնման ու կիրառության քննությունը, – այդ մոդելների կառուցումը առողջ բանականության, արվեստի և գիտության ասպարեզում, դրանց պատմականորեն յուրահատուկ արարումն ու կիրառությունը ծնողի և երեխայի, գովազդողի և սպառողի, սոցապ գործակալի և նպաստառուի, ուսուցչի և ուսանողի բախումների ոլորտում: Այդ բախումների մեջ և դրանց ետևում են ընկած մարդկային շփման ու փոխհարաբերության մոդելները:

Հետևաբար` հաղորդակցության մեր մոդելները ստեղծում են այն, ինչ մենք անբարեխղճորեն ձևացնում ենք, թե դրանք սոսկ նկարագրում են: Արդյունքում` Ալվին Գուլդների արտահայտությամբ` մեր գիտությունը ռեֆլեքսիվ է: Մենք ոչ միայն նկարագրում ենք վարքը, այլև ստեղծում մշակույթի մի առանձին անկյուն, մշակույթ, որ մասամբ որոշարկում է հաղորդակցական այն աշխարհը, որի մեջ բնակվում ենք:

Ռեյմոնդ Ուիլիամսը, որի վերլուծությանն եմ հետևելու եզրափակման մեջ, տեղին է նկատել.

Կոմունիկացիան սկսվում է սովորելու և նկարագրելու մեր պայքարում: Մեր ուղեղում այս պրոցեսը սկսելու և արդյունքները ուրիշներին հաղորդելու համար մենք հենվում ենք որոշակի կոմունիկացիոն մոդելների, որոշակի կանոնների և սովորույթների վրա, որոնց միջոցով կարող ենք շփման մեջ մտնել: Կարող ենք փոխել այդ մոդելները, երբ դրանք այլևս չեն բավարարում կամ կարող ենք ձևափոխել ու ընդարձակել դրանք: Սրան և եղած մոդելները հաջողությամբ օգտագործելուն ուղղված մեր ջանքերը խլում են մեր կենսական էներգիայի զգալի մասը… Դեռ ավելին` մեր կոմունիկացիոն մոդելներից շատերը իրենք են սոցիալական հաստատություններ դառնում: Ուրիշների նկատմամբ որոշակի վերաբերմունքը, դիմումի որոշակի ձևերը, որոշակի տոնն ու ոճը մարմնավորվում են այդ հաստատություններում, որոնք զորեղ սոցիալական ներգործության են հասնում… Վիճելի այս ենթադրությունները հաճախ մարմնավորվում են խոշոր, գործնական հաստատություններում, որոք հետագայում ուսուցանում են նույն այդ մոդելները, որոնցից սկզբնավորվել են իրենք (1966, 19-20):

Ուիլիամսի կողմից նկարագրված գիտության և հասարակության այս հարաբերակցությունը լրիվ չի անտեսվել հասարակության կողմից, և դրանով է բացատրվում լայն հետաքրքրությունը կոմունիկացիայի նկատմամբ: Ես նկատի չունեմ մարդկային բոլոր պրոբլեմները պարզապես հաղորդակցության պրոբլեմների կամ հաղորդակցության ձախողումների հանգեցնելու ժամանակակից սովորությունը: Եկեք այդ սովորությունը դիտենք այնպես, ինչպես կա: Դա իրականությունը կլիշեներով ծածկելու սովորությունն է, որի նպատակն է ստեղծել սեմանտիկ խաչելություններ, ժամանակակից վամպիրներին վանելու համար: Սակայն մեզ հատուկ ցինիզմը չպետք է մեզ շեղի նման արտահայտություններում թաքնված ճշմարտության հատիկը որոնելուց:

Եթե հետևենք Դյուիին, ապա կարող է ստացվել այնպես, որ կոմունիկացիայի պրոբլեմները կապված են հանրության պրոբլեմների հետ: Այն պրոբլեմների, որոնցով համակված են մեր ստեղծած և մեր կողմից բնակեցված հանրությունները:9 Քանի որ սովորական մարդու համար հաղորդակցությունը կազմված է պարզապես առօրյա գործողությունների շարքից` խոսակցություններից, հրահանգներ տալուց, զվարճանալուց, քննարկումներից ու բանավեճից, տեղեկություն ստանալուց: Մեր կյանքի որակը էապես կապված է այս գոր- ծունեություններին և այն բանին, թե ինչպես են դրանք իրագործում հանրության մեջ:

Մեր միտքն ու կյանքը ձևավորվում են մեր ամբողջական փորձառությունից կամ, ավելի ճիշտ, այդ փորձառության պատկերներից, և ինչպես պնդում է Ուիլիամսը` այդ փորձառության անվանումն է կոմունիկացիա: Եթե փորձ արվեր քննել հասարակությունը իբրև հաղորդակցության ձև, ապա այն (հասարակությունը) կներկայանար իբրև մի պրոցես, որով ստեղծվում, բաշխվում, ձևափոխվում ու պահպանվում է իրականությունը: Երբ այդ պրոցեսն անթափանցիկ է դառնում, երբ պահանջ է զգացվում իրականությունը ներկայացնող և դրան փոխարինող մոդելների, որոնք հասկանալի կդարձնեին աշխարհը, երբ որ մենք անկարող ենք նկարագրել ու բաշխել այն. երբ կոմունիկացիայի մեր մոդելների բացակայության պատճառով չենք կարողանում շփվել ուրիշների հետ, ապա բախվում ենք կոմունիկացիայի պրոբլեմներին ամենազորեղ ձևով:

Հասարակական բուռն հետաքրքրությունը կոմունիկացիայի հանդեպ բխում է կոմունիկացիայի և հանրության մեր մոդել- ների խարխլումից: Այդ խարխլումն իր հերթին ծագում է հաղորդակցության փոխանցողական հայեցակետին չափազանց մեծ տուրք տալուց և նրանից, որ կոմունիկացիան ներկայացվում է իբրև մի երկրորդական բան` իշխանության և տագնապի լրացուցիչ մոդելների տեսքով: Արդյունքում, երբ մտածում ենք հասարակության մասին, մեր ավանդույթները ստիպում են մեզ գրեթե միշտ դիտել այն իբրև իշխանության, վարչարարության, որոշումների և վերահսկողության մի ցանց իբրև քաղաքական համակարգ: Մյուս կողմից` մենք հասարակությունը տեսնում ենք նաև հիմնականում որպես սեփականության, արտադրության և առևտրական հարաբերությունների ձևով. տնտեսական համակարգ: Սոցիալական կյանքը, սակայն, ավելին է, քան իշխանությունն ու առևտուրը (նաև շատ ավելին է, քան թերապիան): Ինչպես պնդում է Ուիլիամսը` այն ներառում է նաև էսթետիկական փորձի, կրոնական գաղափարների, անձնական արժեքների և հույզերի, ինչպես նաև ինտելեկտուալ պատկերացումների փոխանակում. ծիսական համակարգ:

Կոմունիկացիայի առկա մեր մոդելները ավելի շուտ նպաստում են ժամանակակից մշակութային քաոսին, քան դրա վերլուծմանը: Եվ մենք փաստորեն խիստ թանկ ենք վճարում էական հաղորդակցական պրոցեսները երկար ժամանակ միայն քաղաքական, առևտրական և թերապևտիկ նպատակների ծառայեցրած լինելու համար: Բերեմ երեք օրինակ. քանի որ կոմունիկացիոն տեխնոլոգիայի յուրաքանչյուր նոր ձեռքբերմանը վերաբերվել ենք իբրև քաղաքական և տնտեսական նոր հնարավորության, ապա այն գրեթե բացառապես ծառայեցրել ենք կառավարման և առևտրի հարցերին: Հազվադեպ է եղել, երբ այդ առաջադիմությունը դիտվել է որպես միջոց` նպաստելու մարդկանց կրթության և գաղափարների ու փորձի փոխանակման հնարավորությանը: Քանի որ կրթությունը հիմնականում դիտվել է իր քաղաքական ու տնտեսական պոտենցիալի տեսանկյունից, մենք այն վեր ենք ածել քաղաքացիության, պրոֆեսիոնալիզմի և սպառողականության, և առավել մեծ չափով` թերապիայի: Քանի որ մեր քաղաքները դիտել ենք որպես քաղաքականության և տնտեսության պատվարներ, դրանցում իսկապես բույն է դրել տեխնոլոգիան ու բյուրոկրատիան: Մեր փողոցները հարմարեցված են ավտոմեքենաներին, մայթերը` առևտուրը հեշտացնելու, մեր երկիրն ու տները` տնտեսությանն ու անշարժ գույքի սպեկուլյանտին բավարարելու նպատակներին:

Եվ այսպես` կոմունիկացիայի ուսումնասիրությունը ծիսական մոդելով վերաձևավորելու մեր նպատակը ոչ միայն այդ «հրաշալի» պրոցեսի էության ավելի խոր ըմբռնումն է, այլև մեր համընդհանուր մշակույթը վերաձևավորելու համար կենսատու նոր արժեքների որոնումը կոմունիկացիայի և դրան փոխարինող մոդելների ստեղծման ճանապարհով:

 

 

Ծանոթագրություններ

  1. Այս հարցերի մանրամասն քննարկման համար տե՛ս գլուխ 4:
  2. Այս տեսակետի հետաքրքրական մեկնաբանության համար տե՛ս Լուիս Մամֆորդ (1967):
  3. Այստեղ ներկայացված նկարագրության միակ զուգահեռը նորությունների առումով Ուիլիամ Ստիֆենսոնի «Զանգվածային հաղորդակցության խաղային տեսություն» աշխատությունն է (1967): Թեև Ստիֆենսոնի մոտեցումը շատ թերություններ ունի, մանավանդ որ նա խորամուխ է լինում հիմնա- կանում ոչ էական մեթոդոլոգիական խնդիրներում, այնուհանդերձ դա կոմունիկացիոն նոր հայեցակետ մշակելու անկեղծ փորձ է:
  4. Հակասական այս տեսակետները կոմունիկացիայի վերաբերյալ, ըստ իս, ծագում են նաև լեզվի, մտածողության ու սիմվոլիզմի բնույթի մասին հակասական պատկերացումներ- ից: Կոմունիկացիայի փոխանցողական հայեցակետով լեզուն շեշտվում է իբրև պրակտիկ գործողության և դիսկուրսիվ փաստարկման միջոց, մտածողությունը` որպես զուտ կոն- ցեպտուալ և անհատական կամ ռեֆլեկտիվ, իսկ սիմվոլիզմը` որպես հիմնականում վերլուծական միջոց: Այնինչ, կոմունիկացիայի ծիսական մոտեցումը լեզուն դիտում է իբրև դրամատիկ գործողության միջոց, մտածողությունն` իբրև էապես կացութային ու սոցիալական, իսկ սիմվոլիզմը` որպես հիմնականում երաշխիքային:
  5. Սա չի նշանակում, թե իրական աշխարհը հենց լեզվով է կազմավորվում, ինչպես հաճախ պնդում է Էռնստ Կասսիրերը: Ես ուզում եմ ասել, որ աշխարհը հասկանալի է մարդկանց միմիայն լեզվի կամ մեկ այլ սիմվոլիկ ձևի միջոցով:
  6. Այս ձևակերպումը, ինչպես նաև այս աշխատության շատ այլ ասպեկտներ Էապես պայմանավորված են Քլիֆորդ Գեերթսի ազդեցությամբ (տե՛ս Գեերթս, 1973):
  7. Մենք, իհարկե, ստեղծում ենք ոչ միայն ընդամենը մեկ աշխարհ. մենք ստեղծում ենք այնքան, որքան կարող ենք, և բնակվում դրանց դյուրին կամ ցավագին անցումների մեջ: Սա է այն պրոբլեմը, որ Ալֆրեդ Շութցը (1967) վերլուծել է իբրև «բազմակի իրականությունների» ֆենոմեն: Այստեղ անհնար է անդրադառնալ դրան, սակայն հարկ եմ համարում ընդգծել, որ ստեղծվող իրականության բազմակի բնույթի մասին նման մոտեցումն անհրաժեշտ է կողմնորոշվելու համար կոմունիկատիվ «էֆեկտների» բավական տխուր ոլորտում:
  8. Օրինակն ու լեզուն պատահաբար չեն ընտրված: Թոմաս Քահնի «Գիտական հեղաշրջումների կառուցվածքը» (1962) կարելի է դիտել իբրև նկարագրություն այն բանի, թե գիտական աշխարհն ինչպես է ստեղծվում (պարադիգմերի ստեղծում), պահպանվում (պարադիգմերի արտաբերություն, նոր սերնդի գիտնականների ուսուցանում օրինակների միջոցով), վերականգնվում (թողնելով անոմալ երևույթները, բացառելով հակասող դրույթները, ավելի խստորեն պարտադրելով բնության ամփոփումը կոնցեպտուալ շրջանակների մեջ) և փոխակերպվում (հեղափոխությունների հետևանքով և դրանց հաստատմամբ դասագրքերում ու գիտական հանրության շրջանակներում):
  9. Տե՛ս Դյուի (1927). միտքն անավարտ չթողնելու նպատակով թույլ տվեք ընդգծել այն` տեքստից դուրս մեջ բերելով Թոմաս Քահնից մի տող հանրության և մոդելի կառուցման միջև հարաբերության մասին: «Ընտրությունը… մրցակից պարադիգմերի` միջև ընտրություն է հանրային կյանքի անհամատեղելի ձևերի միջև» (1962, 92):

 

 

Անգլերենից թարգմանությունը` Անի Կլչյանի

James W. Carey ՙCommunication As Culture՚, Routledge