1/1/1998

Պիկասսոյի ստեղծագործությունը ծածկագրված օրագիր է՝ մեջը լիքը սուտ

Ջոն Ռիչարդսոն, 74 տարեկան, կազմում է Պիկասսոյի երբևէ գրված ամենամանրամասն և ամենաճշգրիտ կենսագրականը: Իր գրքի և արվեստագետի հետ իր հանդիպումների մասին է պատմում նա Նյու Յորքում ART-ի խմբագիր Ալֆրեդ Վելթիի հետ զրույցի ժամանակ:

 

ART Պարոն Ռիչարդսոն, Պիկասսոյի մասին գրած ձեր մենագրությունը քննադատների և գիտնականների կողմից հռչակվել է գլուխգործոց, հերոսական ձեռնարկում: Դուք ձեզ հերոս համարու ՞մ եք:

Ռ. Հերոսության մասին խոսք չի կարող լինել: Ինձ բախտ է վիճակվել երկար տարիներ շատ լավ ճանաչել Պիկասսոյին: Այնուհետև ես շատ մոտ եմ եղել նրա այրու՝ Ժակլինի հետ մինչև իր մահը: Ինձ մատչելի էր հսկայական ծավալի ինֆորմացիա:

ART Ինչպե ՞ս եք կարողանում պահպանել տարածություն (Distanz)՝ լինելով արվեստագետի բարեկամը:

Ռ. Փորձում եմ լինել օբյեկտիվ: Ես նրան լավ էի ճանաչում, սիրում էի նրան, գիտեմ նրա առավելություններն ու թերությունները: Դե, նա սիրում էր կանանց, շատ էր սիրում, և նրանց մեծ մասին օգտագործում էր ինչպես ավտոմեքենա, որ մշտապես վարում ես բարձր արագությամբ: Նրա պահանջմունքները հսկայական էին: Կանայք պետք է իրենց զոհաբերեին նրա արվեստի զոհասեղանին:

ART Իրենք դա գիտակցու ՞մ էին:

Ռ. Կարծում եմ՝ այո: Նրա կյանքի կարևոր կանանցից միակը, որ իրեն չզոհաբերեց, Ֆրանսուազ Ժիլոն էր: Դա հստակորեն երևում է դիմանկարներից՝ դրանք ավելի քիչ են գրավիչ, ավելի քիչ են խոր, ավելի քիչ են արտահայտիչ, քան մյուս կանանց դիմանկարները:

ART Ավելի մակերեսայի ՞ն:

Ռ. Ասենք՝ դուրեկան:

ART Ուրեմն հավանաբար լավ վաճառվող: Իմիջիայլոց, հեղինակ Ռիչարդսոնը և արվեստի գործեր վաճառող Ռիչարդսոնը երբևէ իրար հետ հակասության մեջ եղե ՞լ են:

Ռ. Արվեստի գործերի առևտուրը գրեթե ամբողջովին թողել եմ: Տարիներ շարունակ եղել եմ «Քրիսթի»-ի ներկայացուցիչը ԱՄՆ-ում, այնուհետև «Քնյոդլեր» ցուցասրահի փոխնախագահն էի, որոշ ժամանակ համագործակցել եմ մշակութային մի ֆոնդի, և հավատացեք ինձ, այդ պաշտոններում ամեն րոպեն ինձ ատելի էր: Ես ուրախ էի, երբ վերջապես կարող էի ինձ թույլ տալ դուրս գալ արվեստի անցուդարձից և գրել:

ART Երբ ծանոթացաք Պիկասսոյի հետ, նրա վստահությունը շահելը դժվա ՞ր էր:

Ռ. Դժվար չէր, եթե ճիշտ մարդն էիր: Ում նրա արվեստը հաճույք էր պատճառում, նրան հոժարությամբ ընդունում էր իբրև բարեկամ: Պիկասսոն, ինձ մոտ այդպիսի զգացողություն կար, միշտ իրեն սատար կանգնող մարդկանց հուսահատ փնտրտուքի մեջ էր:

ART Հիացողնե ՞ր, շողոքորթնե ՞ր:

Ռ. Ոչ, իրեն հասկացող մարդիկ: Երբ Պիկասսոյի մոտ հյուր էիր լինում, մի օր անց էիր կացնում նրա հետ: Լանչից առաջ գալիս էիր նրա արվեստանոց, նա հրավիրում էր ուտելու, այնուհետև հաճախ գնում էին ծովափ: Օրը հրաշալի էր, հանգիստ, ուրախ: Բայցևայնպես, վերջում նյարդերդ քայքայված էին: Որովհետև Պիկասսոն Դրակուլայի պես քեզանից քաշել էր քո էներգիան, քո հավանությունը, քո սերը: Ուշ երեկոյան, ընթրիքից հետո, նա գնում էր արվեստանոց և աշխատում` քո էներգիայով:

ART Մարդ իրեն շահագործվա ՞ծ էր զգում:

Ռ. Ոչ, հիանում էին ոգեղեն շահագործման այդ հանճարով: Պիկասսոն գրեթե չէր կարդում և այնուամենայնիվ անհավատալիության չափ կրթված էր, արդեն իսկ այն պատճառով, որ շրջապատված էր բանաստեղծներով: Նա միստիկայի մեծ գիտակ էր, գլուխ էր հանում կաբալայից, նա գլուխ էր հանում ամեն ինչից, որովհետև ուրիշների իմացությունը ներծծում էր, ինչպես սպունգ: Գիտե ՞ք, թե ես ինչպես եմ կոչում Վարդագույն շրջանը: L’époque Apollinaire (Ապոլլիների շրջան):

ART Բանաստեղծ Գիյոմ Ապոլլիների անունով:

Ռ. Նկարիչն ու բանաստեղծն այն ժամանակ այնքան մոտ էին իրար, նրանց պատկերացումներն այնքան հարազատ էին միմյանց, որ Ապոլլիների տողերն ու Պիկասսոյի նկարներն ասես ծագել են միևնույն ուղեղից:

ART Ինչպե ՞ս ստացվեց ձեր սերտ բարեկամությունը Պիկասսոյի հետ:

Ռ. Իմ բարեկամ Դուգլաս Կուպերն ու ես բնակություն հաստատեցինք հարավային Ֆրանսիայում՝ Շատո դե Կաստիյում, որ շատ մոտ է ցլամարտի երկու քաղաքներին՝ Առլին և Նիմին: Ամեն ցլամարտին Պիկասսոն գալիս էր, մենք նրա պատվին խնջույք էինք տալիս: Քանի որ կուբիստական արվեստի աշխարհում ամենամեծ մասնավոր հավաքածուն Դուգլասինն էր, նա հաճույքով էր գալիս, և մեզ էլ հաճույքով էր ընդունում:

ART Երբ նրան առաջարկեցիք գրել իր մասին, նա ինչպե ՞ս ընդունեց:

Ռ. Շատ դրական, ես նախ ընտրել էի մի թեմա, որ նրա սրտովն էր՝ նրա դիմանկարների ուսումնասիրություն: Ինձ պարզ էր դարձել, որ նրա դիմանկարներից շատերը ոչ թե պարզապես գլուխ և ուսեր էին, այլ երբեմն նաև բնանկարներ կամ նատյուրմորտներ կամ այլաբանություններ: Նրա սիրուհի Դորա Մաարն ինձ ասել էր՝ «Եթե կանայք նրա կյանքում փոխվում են, փոխվում է նաև մնացած ամեն ինչը՝ տունը, սիրած բանաստեղծը, ընկերական շրջապատը, ոճը»: Դա իմ գրքի ելակետային դրույթն էր, և Պիկասսոն մեծապես պատրաստ էր օգնելու: Նա սիրում էր թերթել իր նկարների վերարտադրությունները: Ապա ասում էր՝ «Օ, սա Դորան է, բայց նաև Մարիա-Թերեզան է», և ինձ բացատրում էր, թե մի նկարը ինչպես կարող

է վերաբերել իր կյանքի երկու, երբեմն երեք կանանց: Մի անգամ ասաց՝ «Կնոջ համար պիտի որ սարսափելի լինի, նման նկարում նկատել, որ փոխարինվելու է»:

ART Մոգ Պիկասսոն, ում համար կյանքն ու արվեստը անբաժանելի էին:

Ռ. Ես չգիտեմ մեկ այլ արվեստագետի, որ համարվեր այդպիսին, ոչ մեկին, ում արվեստն այդքան ճշգրտորեն արտացոլեր իր ապրումները: Եթե նա օձաձուկ էր կերել, ապա հաջորդ օրը նատյուրմորտում օձաձուկ հայտնվելու շանսերը մեծ էին: Անշուշտ, իր կյանքում ունեցած կանանց հետ նրա հարաբերությունն այս առումով է՛լ ավելի հետևանալից էր:

ART Կարո ՞ղ էք այդ բանը պարզաբանել որևէ օրինակով:

Ռ. Կան երկու նկարներ, որ արել է 1939 թվականին իր երկու սիրուհիներից, մեկում պատկերված է Դորա Մաարը՝ կրթված, բարեկիրթ մի կին, մյուսում՝ Մարիա-Թերեզան, շիկահեր, սեքսուալ: Երկուսն էլ պատկերված են նույն դիրքով, երկու իրար հաջորդող օրերին – կոնտրաստ, որն ավելի ակնհայտ չի էլ կարող լինել:

ART Մեկը՝ սուր, անկյունաձև, մյուսը՝ կլոր, ներդաշնակ ձևերով:

Ռ. Դորան՝ մտավորականը, «Գերնիկայի» գլխավոր բնորդը, միշտ նյարդային, միշտ արտասվելիս: Մյուսը՝ քնքուշ և խաղաղ, աղջնակ, որ սիրում էր լողանալ և երկար էր քնում: Կամ վերցրեք վերջերս այդքան թանկ վաճառված նկարը՝ «Երազը», դարձյալ Մարիա-Թերեզան: Մանրամասն նայեք գլուխը՝ վերին կեսը միանշանակորեն ունի ֆալլոսի ձև: Ինչը կնշանակի՝ այս կնոջ գլխում սեքսն է:

ART Շատ նկարներում վերարտադրելի նմանություն չի նկատվում կանանց հետ: Բայց դուք կարծես թե միևնույն է միշտ գիտեք, թե ով է նկատի առնված: Նա ձեզ միշտ ասու ՞մ էր՝ «Սա այսինչն է, նա այնինչը»:

Ռ. Մասամբ գիտեմ նրանից, մասամբ ստացվում է ուսումնասիրման արդյունքներից: Մի օրինակ՝ Մարիա-Թերեզայի հետ կապը սկսվեց 1925/26 թթ, ճշգրիտ ժամկետը երբեք հայտնի չդարձավ, քանի որ նա անչափահաս էր, դա պետք էր գաղտնի պահել: Նա այդ աղջնակին ձեռքն էր գցել Գալերի Լաֆայեթ հանրախանութի մոտ, աղջիկն այն ժամանակ 15 կամ 16 տարեկան էր: Իմ ծանոթուհիներից մեկը Մարիա-Թերեզային իր կյանքի վերջում հարցրել էր, թե այն ժամանակ Լաֆայեթի մոտ նա իր համար ինչ էր գնել: Սպիտակ օձիք, որպիսիք աղջիկներն այն ժամանակ կարում էին իրենց հագուստներին: Քանի որ աղջիկն այն ժամանակ շատ երիտասարդ էր նրա նկարներում բացեիբաց որպես սիրուհի հանդես գալու համար, ծածկագրված էր արտահայտվում նկարներում՝ հենց օձիքի տեսքով:

ART Դա չիմացող մեկնաբանն այդ ֆիգուրը նույն հաջողությամբ կարող է մեկնել իբրև բումերանգ:

Ռ. Նույնքան վատ իր համար, եթե չի ուզում խորամուխ լինել կենսագրության մեջ և տուրք է տալիս այն կարծիքին, թե նկարն ինքն իրենից կարող է բացատրվել:

ART Պիկասսոն ինքը չի ՞ ասել, թե իր ստեղծագործությունն իր օրագիրն է:

Ռ. Այո, բայց այդ օրագիրն իհարկե ծածկագրված էր, չէ որ նա մեծ գաղտնամիտ էր, ու նաև ահագին սուտ բաներ է պատմում կամ կեղծում է ճշմարտությունը: Մեզ նման մարդկանց համար դա նշանակում է՝ հասարակ ոչինչ չկա, անգամ եթե հասարակի տպավորություն է թողնում, որովհետև այդ մարդը մյուսներից մի քայլ առաջ է անցել:

ART Պարոն Ռիչարդսոն, կենսագրության ո ՞ր հատորի վրա եք այժմ աշխատում:

Ռ. Մենք պատրաստում ենք չորսհատորյակից երրորդը:

ART Ե ՞րբ լույս կտեսնի:

Ռ. Ամենաշուտը երեք կամ չորս տարուց: Ասեմ ձեզ, որ ես դրանից ընդհանրապես փող չեմ վաստակում: Հետազոտությունը և արտադրությունը հույժ ծախսատար են: Մի աշխատակից ունեմ Լոնդոնում՝ Մերիլին Մակ Քուլլին, և երկու այլ ուսումնասիրողներ, Պիկասսոյի ժառանգներին ստիպված եմ մեծ գումարներ տալ նկարների իրավունքի համար... իսկ երրորդ հատորը շատ ընդգրկուն է ստացվում:

ART Ո ՞ր ժամանակահատվածն է ընդգրկելու:

Ռ. Սկսվում է նրանով, որ Պիկասսոն 1917-ին Սերգեյ Դյագիլևի և նրա բալետի հետ մեկնում է Հռոմ, հանդիպում է Օլգա Խոխլովային, մի քանի ամսով վերադառնում է Իսպանիա - սա մի շրջան է, որով ոչ ոք դեռևս չի զբաղվել - ապա նորից Ֆրանսիա՝ ամուսնություն Օլգայի հետ, այնուհետև գալիս է այսպես կոչված հերցոգական շրջանը:

ART Հերցոգակա ՞ն:

Ռ. Դա անվանում են L’époque des Duchesses. ամեն բան մեծանում է՝ շվայտ կյանք Փարիզում բոլոր այդ մարդկանց հետ, միշտ նրա մերձակայքում է Ժան Կոկտոն՝ այդ շրջանի նրա բանաստեղծ ընկերը: Պիկասսոն ինձ հետագայում պատմում էր, թե այդ մթնոլորտին հազիվ էր դիմանում: Դա այն ժանամակն էր, երբ գտել էր Մարիա-Թերեզային, ընկերացել սյուռռեալիստների հետ և լիովին հրաժեշտ էր տվել շվայտ կյանքին: Նրա արվեստը խիստ սեքսուալ էր դարձել: Այնուհետև երեսնականների սկզբին բանաստեղծ Պոլ Էլյուարի ազդեցության տակ հետզհետե տարվում է քաղաքականությամբ, որով մինչ այդ երբեք չէր զբաղվել: Քաղաքացիական պատերազմը Իսպանիայում նրան վերջնականապես քաղաքականացնում է, նա նկարում է «Գերնիկան»: Կարծում եմ երրորդ հատորը կեզրափակեմ Երկրորդ աշխարհամարտի սկզբով: Վերջին հատորը, կարծում եմ, ավելի դյուրին է լինելու, քանի որ իր կյանքի վերջին 25 տարին նա անցկացրեց մեծամասամբ արվեստանոցում: Կանանց հարցերում եղավ միայն Ֆրանսուազից Ժակլինին անցումը, իսկ այդ շրջանի ոճական փոփոխությունները հիացարժան են, բայց համեմատաբար դյուրին բացատրելի:

ART Դուք ընդհանրապես արվեստագիտակա ՞ն կրթություն եք ստացել:

Ռ. Ոչ, ես նկարիչ էի, այն էլ վատ: Թողեցի նկարելը, որ գրեմ նկարչության մասին: Գրքեր եմ գրել Ժորժ Բրաքի և Էդուարդ Մանեի մասին, բայց ակադեմիական կրթություն չեմ ստացել:

ART Որտե ՞ղ եք տեսնում ձեր առավելությունները:

Ռ. Ինձ համար տրված բան չկա: Երբ դիմում եմ որևէ նոր ժամանակահատվածի, ապա նայում եմ ամեն բան, և հենց ամենասկզբից: Դա ինձ բերում է այլ հետևությունների, բացահայտումների, բաների, որ ուրիշների աչքից վրիպել են: Եվ ահա ես գիտեմ Պիկասսոյի կոդը, ի ՞նչ է նա նշանակում ու նաև, թե ինչպես է փոխվում: Գիտեմ, թե ինչ գրքեր ուներ: Գերմանացի ընթերցողներին միգուցե կհետաքրքրի այն հանգամանքը, որ Պիկասսոն այնքան էլ չէր սիրում իտալական Վերածննդի գեղանկարչությունը: Լավ, Ռաֆայելն ու Լեոնարդոն նրան դուր էին գալիս, բայց Տինտորետտոյին նա ատում էր: Նրա սիրածը գերմանական Վերածնունդն էր, ամենից առաջ Լուկաս Կրանախը, այնուհետև Հանս Հոլբայնը, Ալբրեխթ Դյուրերը: Նրանց ավելի մոտ էր կանգնած, արտահայտչական կողմի պատճառով, աղճատումների պատճառով:

ART Չէ ՞ որ իր կարիերայի սկզբում բավականին շատ գերմանացիներ էին հաճոյանում ու հովանավորում Պիկասսոյին:

Ռ. Ես միշտ խոսել եմ նրա գործերի վաճառքով զբաղվող Դանիել-Հենրի Քահնվայլերի «Արևելյան քաղաքականության» մասին: Սա Պիկասսոյին երբեք չէր թողնում ցուցադրել Փարիզում: Չնայած դրան, Պիկասսոն 1914-ին արդեն հռչակ ուներ, և դա նաև այն պատճառով, որ այդ շրջանում նա Գերմանիայում ունենում էր տարեկան մեկ, երկու, երեք ցուցահանդես, Բեռլինում լիներ, Դրեզդենում, Քյոլնում թե Մյունխենում: 1914- ի սկզբին Բեռլինում եղել էր մի ցուցահանդես, որ ես եմ հայտնաբերել, ոչ ոք այդ մասին նախկինում երբեք չէր հիշատակել՝ Պիկասսոյի կուբիստական գործերը աֆրիկյան արվեստի հետ համեմատության մեջ: Դա պիտի որ աներևակայելի ցուցադրություն եղած լինի: Եղել է կատալոգ, որը մենք դեռ չենք գտել: Այդ ամբողջ պատմությունը Գերմանիայում իհարկե տրվեց մոռացության, որովհետև կոլեկցիոներներից շատերը հրեաներ էին եւ շատ բան դուրս բերվեց երկրից:

ART Պիկասսոյի մահից հետո ձեզ տրվեց արտոնություն ծանոթանալու ողջ ժառանգությանը:

Ռ. Այո, ես այցելեցի Ժակլինին, և նա տվեց ինձ արվեստանոցների բանալիներն ու ասաց՝ «Նայեք, ինչ կա-չկա»:

ART Այդ մեծ քանակության հետ ի ՞նչ կերպ վարվեցիք:

Ռ. Ես ամեն բան գրի առա: Երբ լինում էի Պիկասսոյի կամ Ժակլինի կամ թե Դորա Մաարի մոտ, գրեթե միշտ գրառումներ էի կատարում: Ստուդիաներից մեկում մի կտավ հայտնաբերեցի, որ ուրիշները չէին նկատել: Դա Պիկասսոյի նախավերջին, վերջին թվագրված կտավն է՝ «Պառկած ակտ և գլուխ», հսկայական մի նկար: Երևում էր, որ դրա վրա երկար ժամանակ են աշխատել՝ շատ հաստ ներկաշերտով: Այնուհետև ստորին եզրին տեսա այս երկարավուն ֆիգուրը և ասացի Ժակլինին՝ «Ի ՞նչ կարծիքի եք»: Եվ նա ասաց՝ «Դրան նայելիս միշտ դագաղ է միտս գալիս: Հետո էլ այս գլուխը՝ հսկայական զույգ աչքեր ինչ-որ սեպի վրա, որ ներկայացնում է քիթը, սա էլ իր հերթին ոճականացված ցայլքի վրա»: Ուշ շրջանի Պիկասսոյին ճանաչողը դրանում անկասկած կտեսնի Ժակլինի դիմանկարը: Ամբողջը Memento mori է: Այս նկարին հենված էր նույն չափի մեկ այլ պաստառ: Վրան բացի նրա ստորագրությունից, ուրիշ ոչինչ չկար: Դրանով արտասովոր ձևով արտահայտված էր հետևյալը՝ Պիկասսոյի ստեղծագործությունը բաց է դեպի ապագան: Ես փորձում եմ արձանագրել այնպիսի բաներ, որ վրիպել են ուրիշների աչքերից:

ART Ի ՞նչ վիճակում էր Ժակլին Պիկասսոն նրա մահից հետո:

Ռ. Նա շատ վատ էր: Գլուխը գրեթե կորցրել էր, մեծ քանակությամբ դեղահաբեր էր ընդունում, չափից շատ խմում: Ամեն ամսվա ութին, նրա մահվան օրը, նստում էր նրա գերեզմանին և մի ժամ շարունակ խոսում հետը: Նրան թվում էր, թե Պիկասսոն իր մոտ է կանչում: Իր մահից քիչ առաջ նա կարծես թե սկսեց իրեն լավ զգալ, մազերն էր հարդարել տալիս, գնում ցլամարտի, հանդիպում ընկերների հետ, բնակարանը նորից ներկեց...

ART ... ԵՎ հետո նա իրեն սպանեց:

Ռ. Ժակլինը, համոզված եմ, ինքնասպանություն չգործեց, այլ այրու կիզման նման մի բան:

ART Իսկ Պիկասսոյի մյուս կանա ՞յք:

Ռ. Դորան հրաժարվեց աշխարհիկ կյանքից ու դարձավ կրոնապաշտ ճգնավոր: Նա շատ բարեպաշտ դարձավ, շատ կաթոլիկ, ամեն օր գնում էր ժամերգության և խիստ բարեպաշտ էր ներկայանում: Ընդ որում շատ խելացի էր ու ճշգրիտ հիշողություն ուներ: Նա տառապում էր ոսկրային հիվանդությամբ, և երբ նրան տարիներ անց կրկին այցելեցի, առջևումս վտիտ մի կին էր, որին նայելու համար ստիպված էի ներքև նայել: Երբ նա աչքերը վեր բարձրացրեց ու նայեց ինձ, ես ճանաչեցի այն դեմքը և այն գեղեցիկ աչքերը, որ Պիկասսոն այդքան սիրում էր նկարել՝ ասես ակնախոռոչներից արձակված նետեր: Նա մահացավ 1997-ին իր 90-ը չբոլորած:

ART Պիկասսոյի կանայք և սիրուհիները լա ՞վ տեղեկատու անձինք են, թե ՞ ընդամենը փորձում են լավ լույսի տակ ներկայանալ:

Ռ. Ո ՞վ դա չի անում: Դա էլ պետք է արժևորել: Վերցրեք Իռեն Լագուին, որ նրա սիրուհին էր 1915/16-ին և 102 տարի ապրեց: Հարցազրույցի ժամանակ իրեն այնպես էր պահում, ինչպես հաճախ է պատահում ծեր կանանց մոտ, ովքեր մոլեգին սեռական կյանք են վարել: Ասում էր բաներ, ինչպես օրինակ՝ «Հա~, Պիկասսոն, նա լավն էր, այնքան սիրելի, այնքան հրաշալի տղամարդ»: Փա~ռք Աստծո, մենք հետո հայտնաբերեցինք նրա նամակագրությունը, Պիկասսոյի հետ նրա ունեցած կապի ողջ պատմությունը, և այնտեղ կար, ինչ ինքն իրականում մտածում էր Պիկասսոյի մասին՝ այդ կեղտոտ շունը, ի~նչ նա հիմա նորից իմ գլխին խաղաց...

ART Ի ՞նչ է զգում կենսագիրն այդ պահերին:

Ռ. Էվրիկա: Հաջորդ հատորում նման շատ բաներ կան, բայց ես անխելքություն կանեմ, եթե հիմա պատմեմ ձեզ:

ART Անակնկալներ, որ կարող են սասանե ՞լ Պիկասսոյի մասին մեր ունեցած պատկերը:

Ռ. Չսասանել, բայց ամբողջացնել: Օրինակ, ոչ ոք կարգին տեղյակ չի այն խիստ մեծ բելառուսական ազդեցության մասին: Ինչպես գիտեք, Պիկասսոյի կին Օլգան բելառուսուհի

էր, շատ գեղեցիկ կին, ում միջոցով նա ծանոթացավ Դյագիլևի բալետի հետ: Նրանք ունեն մի զավակ, բայց շուտով նա սկսում է ձանձրացնել Պիկասսոյին: Բայց այս պատմությունը շատ ավելի բարդ է: Պիկասսոն դառնում է  Փարիզում փախստականների թատերաբեմի իսկական մասը: Կային հանդիպման վայրեր՝ գյուղական տներ, որտեղ ինքը և Օլգան պարբերաբար  լինում  էին:  Այս  շրջանում  հույժ դրամատիկական դեր է խաղում միանգամայն որոշակի մի անձնավորություն: Նրա ով լինելը չի մատնվում:

ART Իրավիճակը թեժացնում եք: Ինչքա ՞ն պետք է սպասենք, մինչեւ 2000 թվակա ՞նը:

Ռ. Հավանաբար ավելի երկար: Առաջին հատորի համար հինգ տարի պետք եղավ: Երևի երրորդի համար պետք լինի ընդամենը երեք տարի: Բայց     խիստ               աշխատատար               է փնտրտուքը, հատկապես, ինչ վերաբերում է սյուռռեալիստների հետ Պիկասսոյի ունեցած կապին: Նա միշտ ասում էր՝ «Ես երբեք սյուռռեալիստ չեմ եղել, բացի 1936 թվականի մի քանի ամիսներից»: – Անհեթեթություն է: Նա սյուռռեալիստական շարժման հետ շատ էր կապված:

ART Պիկասսոյի մասին հսկայածավալ գրականության մեջ կա ՞ն մեծ մոլորություններ կամ կանխակալ կարծիքներ, որ ենթակա լինեն շտկման:

Ռ. Մեծ մոլորություններից մեկը, որ շարունակ տարփողվում է նորագույն գրականության մեջ, այն դրույթն է, թե Պիկասսոն կնատյաց, կանանց հանդեպ բիրտ է եղել, ճիվաղ:

ART Դուք ինքներդ չասացի ՞ք, որ նա կնատյաց էր:

Ռ. Այո, բայց դուք այդ ասպեկտը չպետք է առանձին դիտեք: Թող, որ կնատյաց լինի, բայց մյուս կողմից նա հիանում էր կանանցով, իսկ կանայք էլ հիանում էին իրենով: Նա ուներ նաև այդ քնքուշ և կրքոտ կողմը: Ճիշտ պատկերն ստանալու համար ախր չեք կարող պարտակել դա: Եվ հետո էլ գոյություն ունի ինձ համար անհասկանալի մի տկարամտություն: Լոնդոնից զանգեց մի կին և ասաց, թե ուզում է ինձ հետ զրուցել Պիկասսոյի մասին Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին, և հանկարծ վրա բերեց՝ «Ախր այդ մարդը մատնիչ է եղել»: Իսկ ես պատասխանեցի՝ «Լսե՛ք, «Գերնիկա» նկարող մարդուն, երդվյալ հակաֆաշիստին ինչպե ՞ս կարելի է կասկածել թշնամու հետ համագործակցելու մեջ»: Նա ասաց, թե կան լուսանկարներ, որտեղ նա պատկերված է գերմանացի սպաների հետ: Չէ ՞ որ մենք գիտենք, ասացի: Բայց մենք նաև գիտենք, որ Պիկասսոն փող էր տրամադրում Դիմադրությանը: Բայց մի բան մինչ օրս ոչ մեկը չգիտի՝ գերմանական օկուպացիայի ժամանակ Պիկասսոն կանչվեց հարկադիր աշխատանքի: Մատնիչը կարո ՞ղ է ուղարկվել հարկադիր աշխատանքի: Ծիծաղելի են այդ հանդիմանությունները:

ART Պիկասսոն համոզվա ՞ծ կոմունիստ էր:

Ռ. Մարքսիստ պատմաբանները հակված են պնդելու, թե Պիկասսոն միշտ եղել է քաղաքականապես նվիրված նկարիչ: Ֆրանսիայի կոմունիստական կուսակցության ղեկավար մի անդամի ես հարցրեցի՝ «Ո ՞րն էր Պիկասսոյի կոմունիստական համոզմունքը»: Նա պատասխանեց՝ «Դե, նա մեծ հակաֆաշիստ էր, դեմ էր պատերազմին, շատ էր դեմ աղքատությանը»: Ես հարցրեցի՝ «Նա ինչի ՞ կողմն էր»: Իսկ նա ասաց՝ «Նա ֆինանսավորում էր Նիցցայի կոմկուսի թերթը, և փող էր տալիս բանվորների երեխաների արձակուրդային ֆոնդին»: Եղածը սա էր:

ART Այնուամենայնիվ, նա կուսակցության գրանցված անդամ էր:

Ռ. Պիկասսոն ատում էր դոգմաները: Իմ առջև նա կոմունիստների վրա ծիծաղում էր, նրանց նեղմտության վրա: Գոյություն ունի մի հայտնի պատմություն, երբ կումկուսը, կարծեմ նրա 80-երորդ տարելիցի նախօրեին էր, ասել է՝ «Ընկեր Պաբլո, մենք ուզում ենք քեզ մի բան նվիրել, դու ի ՞նչ ես ուզում»: Նա ասել է՝ «Ուզածս մի փոքրիկ, ջահել այծ է»: Իսկ ի ՞նչ են ուղարկում նրան: Պառավ, ահռելի, գարշահոտ, զզվելի, հիվանդ մի անասուն:

ART Ըստ ձեզ, կուբիզմը Պիկասսոյի ամենամե ՞ծ ձեռքբերումն էր, թե ՞ շատերից մեկը:

Ռ. Նրա ամենամեծ ձեռքբերումն այնքանով, որ նրա ամենաազդեցիկն է: Այն փոխեց 20-րդ դարի արվեստի ընթացքը, էլ չասած, որ մշտապես իր ազդեցությունն է ունեցել Պիկասսոյի արվեստի զարգացման վրա:

ART Բայց նա միայնակ չի ստեղծել կուբիզմը, ոմանք նույնիսկ պնդում են, թե Ժորժ Բրաքի բաժինն ավելի մեծ է:

Ռ. Դե, երկուսով գործընկերներ էին, կարևոր Papiers collee-ներից շատերը Բրաքինն էին, բայց ինչ որ ձևով Պիկասսոն Բրաքից ավելի շատ բան էր կորզում, քան Բրաքը Պիկասսոյից: Բրաքը միանգամայն այլ բնավորության տեր մարդ էր, հատկապես իր կյանքի վերջում: Ծեր հասակում նա թողնում էր ոգեղենացված վանականի տպավորություն, ում համար աշխարհը՝ ոչինչ, իսկ արվեստը ամեն ինչ էր: Պիկասսոն և նա այդ ժամանակ գրեթե երբեք չէին հանդիպում, և նրա մտքով չէր էլ անցնում հարցնել Պիկասսոյի մասին: Բայց Պիկասսոն միշտ հարցնում էր՝ «Բրաքին տեսե ՞լ եք: Ինչպե ՞ս է»: Բրաքն այն անձնավորությունն էր, ում մասին ամենաշատն էր մտածում:

ART Նրանց միջեւ չկա ՞յին նաև քաղաքական տարբերություններ:

Ռ. Երեսնականներին, երբ Պիկասսոն ավելի ու ավելի էր հակվում դեպի ձախ, Բրաքը ավելի ու ավելի էր աջ միտվում: Նա կապվեց աջ ծայրահեղական Action  Française-ի  հետ:  Դա նրանց երկուսին խիստ հեռացնում էր միմյանցից, այնուամենայնիվ, Բրաքը Պիկասսոյի համար միշտ կար: Դուգլաս Կուպերը գնեց Բրաքի ուշ շրջանի «արվեստանոցային» հոյակապ նկարներից մեկը, Պիկասսոն այցելեց մեզ, նայեց նկարը, կանգնած նայում էր և ատեց այն: Ոչ, նա պայքարում էր դրա դեմ: Նա թոթովեց՝ «Ես դա չեմ կարող հասկանալ»: Քիչ անց նա իր կտավներում վկայակոչում է Բրաքի ուշ շրջանի այդ գործերը: «Las Meninas» մեծ, գորշ կտավը շատ բանով է պարտական բրաքյան «արվեստանոցային» նկարներին:

ART Այս դարի մեծ արվեստագետների մեջ ըստ ձեզ Պիկասսո ՞ն է ամենամեծը:

Ռ. Անկասկած: Նա հեղաշրջեց արվեստը: Դա միայն կուբիզմը չէր: Նա հեղաշրջեց նաև կերամիկական արվեստը և գրաֆիկան՝ լիթոգրաֆիայում, թե այլ տեխնիկաներում: Ռուս կոնստրուկտիվիստ Վլադիմիր Տատլինը խթան ստացավ Պիկասսոյի կուբիստական կոնստրուկցիաներից. ուրեմն Պիկասսոն ինչ-որ առումով նաև այս հարյուրամյակի մեծագույն քանդակագործն է:

ART Ի ՞նչ նշանակություն ունի Պիկասսոն ձեզ համար ժամանակակից արվեստի պատմության մեջ:

Ռ. Համեմատություն չունեցող: Միակ մարդը, ում հետ նրան կարելի է համեմատել, նրա մեծն ախոյանը, ինձ համար Անրի Մատիսն է: Բայցևայնպես, արդեն իսկ իր արածի վիթխարի լայնահունության պատճառով, Պիկասսոն դարի հանճարն էր:

 

Գերմաներենից թարգմանությունը՝ Հրաչյա Ստեփանյանի