1/1/1998

Հայրենիք կոչվող վերապրումից

ՆԵՐԱԾԱԿԱՆ

«Ազատությունը, բառիս ամենախորը իմաստով, թերևս նշանակում է ավելին, քան առանց այլևայլության իմ մտածածն ասելը: Ազատություն նշանակում է նաև տեսնել ուրիշին, կարողանալ լինել նրա վիճակում, ներզգայել նրա փորձը, ներհայել նրա հոգին և ի վիճակի լինել զանազան բաների զգայունակ ըմբռնումով ընդլայնել իմ ազատությունը: Քանզի ի՞նչ է փոխադարձ ըմբռնումը, եթե ոչ ազատության ընդլայնում և ճշմարտության խորացում»:

Այսպիսի մարդկային և էապես քրիստոնեական մտքեր լսելը որևէ պետության ղեկավարից իհարկե չափազանց ուրախալի և հուսադրող երևույթ է, սակայն է՛լ ավելի ուրախալի կլինի տեսնել այդ մտքերի կայացման ուղին մի ժամանակաշրջանում, երբ քողարկված ստի և կիսաճշմարտությունների համաճարակը դարձել է արդի քաղաքականության այբուբենը, իսկ ազգային, պետական և անհատական իրավունքները դեռ դաժան փորձություն են անցնում դարվինիզմը որդեգրած քաղաքական պայքարի հորձանուտում:

Եվրոպայի միասնականացման գործընթացի բաղադրիչներից են չեխ-գերմանական հարաբերությունները իրենց կնճռոտ պատմական ժառանգության կոնտեքստում: Այդ հարաբերությունների հստակեցման ճանապարհին կարևոր դեր ուներ 1997-ի փետրվարին ընդունված «Փոխադարձ կապերի և դրանց ապագա զարգացման մասին» չեխ-գերմանական հռչակագիրը, որից երկու ամիս անց, 1997-ի ապրիլի 24-ին, Չեխիայի Հանրապետության պրեզիդենտ Վացլավ Հավելը ելույթ ունեցավ Գերմանիայի Բունդեսթագի առջև Բոննում, իսկ ապրիլի 29-ին Գերմանիայի պրեզիդենտ Ռոման Հերցոգը՝ Չեխիայի պառլամենտի առջև Պրագայում: Ստորև բերում ենք մի հատված Վացլավ Հավելի ճառից, որում շոշափվող «Հայրենիք» հասկացության ըմբռնումը լինելով եվրոպական հումանիստական լավագույն ավանդույթների անհատական հայեցողության արդյունք պետական-քաղաքական մարմնավորում ստանալու պարագայում կբազմապատկի այդ ավանդույթների ակտուալությունն ու կաջակցի ազգային-պետական փոխըմբռնումների հետագա առողջացմանը հօգուտ համամարդկային արժեքների փոխհավասարակշռված զարգացման: Կաջակցի ճշմարտության խորացմանը ազատության ընդլայնման առումով:

Արա Գուրզադյան

 

 

ՎԱՑԼԱՎ ՀԱՎԵԼ

ՀԱՅՐԵՆԻՔ ԿՈՉՎՈՂ ՎԵՐԱՊՐՈՒՄԻՑ

Ուրիշին տեսնելու ազատության մասին

… Ընդունված «Հայտարարագրի» նշանակությունը, – առնվազն այնպես, ինչպես ինձ է թվում, – գլխավորապես այն է, որ ազատագրում է մեզ: Վստահելով պատմական անկանխակալ հետազոտության պատմությանը՝ մենք ամենից առաջ հենց պատմաբաններին ենք ազատագրում: Հարկ չկա, որ նրանք խուսափեն տհաճ փաստերից սոսկ այն բանի համար, որ դրանց նկարագրումը կարող է քաղաքական վատ հետևանքներ ունենալ: Պատմաբաններին ազատագրելով, սակայն, մենք շատ ավելին ենք անում. դրանով նպաստում ենք մեր բոլոր համաքաղաքացիների ազատությանը, քանզի միայն սեփական պատմության ճշմարտությունը ճանաչել կարողացող և ունակ հանրությունն է փաստորեն ազատ: Միայն փաստացիորեն ազատ հասարակության մեջ (շրջանն այստեղ փակվում է) կարող են քաղաքական գործիչներն էլ փաստացիորեն ազատ դրսևորվել: Համենայն դեպս անձամբ ես այդպես եմ զգում: Մի փոքրիկ օրինակ. երբ ես, – շատ լավ գիտենալով, թե ինչու, – երկու տարի առաջ միայն ասացի, որ մեր երկրից սերող գերմանացիները ողջունելի են մեզ մոտ որպես հյուրեր, ապա այսօր առանց տագնապի կարող եմ նաև ավելացնել ինչ այն ժամանակ չեմ ասել. որ նրանք ողջունելի են ոչ միայն որպես հյուրեր, այլև իբրև մեր երբեմնի համաքաղաքացիներ կամ նրանց ժառանգներ, որոնք մեզանում դարավոր արմատներ ունեն և իրավունքն այն բանի, որ մենք ընկալենք և ուշադրության արժանացնենք մեր երկրի հետ նրանց այդ կապը:

Ազատությունը, բառիս ամենախորը իմաստով, թերևս նշանակում է ավելին, քան առանց այլևայլության իմ մտածածն ասելը: Ազատություն նշանակում է նաև տեսնել ուրիշին, կարողանալ լինել նրա վիճակում, ներզգայել նրա փորձը, ներհայել նրա հոգին և ի վիճակի լինել զանազան բաների զգայունակ ըմբռնումով ընդլայնել իմ ազատությունը: Քանզի ի՞նչ է փոխադարձ ըմբռնումը, եթե ոչ ազատության ընդլայնում և ճշմարտության խորացում: Դա կոնկրետ նշանակում է նաև, որ մենք ապագայում պետք է խուսափենք այն հասկացություններից կամ կարգախոսներից, որոնք ի թիվս այլոց, շնորհիվ իրենց բանաստեղծական մշուշայնության, ուրիշի պատմական գիտակցության մեջ այլ նշանակություն ունեն, քան մեզ մոտ, հաճախ նույնիսկ շատ բացասական նշանակություն: Դուք գիտեք թերևս, որ ես խոսում եմ այնպիսի բառակապակցությունների մասին, ինչպիսին է, օրինակ, “Schlußstrich”-ը (վերջ դնել ինչ-որ բանի), Գերմանիայում հասկացվող որպես չար բաները մոռանալու փորձի արտահայտություն, կամ “Recht auf Heimat”-ը (հայրենիքի իրավունք), ինչը մեզ մոտ դիտվում է որպես հանդիսավոր բնորոշում հասարակ տարածքային հավակնության համար:

Կարճ ասած՝ Չեխ-Գերմանական հռչակագիրը ազատագրելով մեզ բոլորիս ճշմարտության առջև ունեցած վախից՝ չափազանց բարենպաստ կլիմա է ստեղծում ինչպես մեր դրացիական համակեցության զարգացման, այնպես էլ եվրոպական բեմահարթակում մեր համատեղ աշխատանքի համար: Բանն այն է, որ մենք արագորեն և հնարավորին չափ լավ օգտվենք այդ կլիմայից և անհապաղ ցանենք ու նպատակաուղղված խնամենք այն ամենը, ինչ կարող է ծաղկել դրանում: Որոշ հնարավորություններ տրված են հենց հռչակագրում: Մնացածները ընձեռվում են կամ կընձեռվեն այնքանով, որքանով դրանք կբխեն քաղաքացիների, ինքնակառավարման գերատեսչությունների և այլ հաստատությունների նախաձեռնությունից: Սա հիրավի պատմական մի շանս է, որը չպետք է աչքաթող արվի: Այդ իսկ պատճառով բոլոր ժողովրդավար քաղաքագետները պետք է երկուստեք գիտակցեն իրենց պատասխանատվության մեծությունը (Größe)՝ նախապատվությունը միարժեքորեն տալով երկարատև շահերին (Interesse), ինչը մեր ժողովուրդների հիմնավոր, ամուր, տևական և բոլոր մասնակիցներին հարստացնող համակեցության մեջ է, ընտրողների այս կամ այն տոկոսի շահումի տեսքով կարճատև շահերին (Interesse)  նպաստելու  փոխարեն,  նույնիսկ  եթե այդ ընտրողները միանգամայն անուղղելի մարդիկ են:

Տիկնայք և պարոնայք, մարդը, ինչպես հայտնի է, ինքնին երևույթ չէ, որի ինքնությունը (Identität) կապ չունենա իր միջավայրի հետ և դրանից լիովին անկախ լինի: Ընդհակառակը, մեր ինքնությունը ձևավորվում է այն բանի բազմաթիվ շերտերով կամ շրջաններով, ինչը ընդհանուր առմամբ կարող է բնորոշվել իբրև մեր օջախ (Zuhause): Մեր ընտանիքը, մեր ընկերների կամ հավատակիցների շրջանը, տունը, որտեղ ապրում ենք մենք, մեր համայնքը կամ շրջանը, ներառյալ բնանկարը, որ հետք է թողնում այդ օջախի վրա, մեր ֆիրման կամ մասնագիտությունը, միությունը, որում մենք գործում ենք, ժողովրդի մեր խումբը կամ մեր ազգը, պետությունը, որի քաղաքացիներն ենք մենք, բայց նաև քաղաքակրթության այն ավելի լայն շրջանը, որին մեր պատկանելիությունն ենք զգում մեր արմատներով և պատմությամբ, և, ի վերջո, նաև մեր մոլորակային քաղաքացիությունը, այս բոլորը մեր օջախի (Zuhause) տարբեր շերտերն են: Այս բոլոր շերտերին մենք այս կամ այն կերպ խարսխված ենք, այս բոլորից մենք ինչ-որ կերպ ներգործվում ենք կամ ուղղակի որոշարկվում, բոլորին դավանում ենք այս կամ այն չափով, և բոլոր այս ամենը մասնակից են մեր Ես-ի ձևավորմանն ու երկրային գոյությանը:

Միայն մեկն այդ շերտերից (և հարցն էլ այն է, թե որքան կարևոր է այն մեզ համար մյուսների համեմատ) մենք Հայրենիք ենք կոչում: Սովորաբար դրա տակ հասկանում ենք այն երկիրը, որտեղ ապրում է ժողովուրդը, որին պատկանում ենք մենք: Աստիճանաբար, բառի ժամանակակից իմաստով ազգերի կազմավորումով, սեփական պետության ձեռքբերումով և ժամանակակից ազգային պետությունների գոյացումով, «Հայրենիք» հասկացության տակ ակնհայտորեն, ավելի պարզորոշ կերպով սեփական ազգային պետությունն է հասկացվում, իսկ «հայրենասիրություն» («պատրիոտիզմ») հասկացության տակ՝ զգացական կապվածությունը ինչպես սեփական ժողովրդի և նրանով բնակեցված երկրի, այնպես էլ առավելապես այն պետության հետ, որ կառուցում, պաշտպանում կամ որի համար պայքարում է այդ ժողովուրդը:

Ես կարծում եմ, որ այսօր «Հայրենիք» ասելիս շատերը դրա հետ կապում են հենց այս վերջին նշանակությունը: Այլ կերպ ասած՝ նրանք Հայրենիքը տեսնում են որպես գործնականորեն փակ, ամրակայված, ճշգրտորեն որոշարկելի մի կառուցվածք, որն այլ մտորումների տեղիք չի տալիս. յուրաքանչյուր ոք թերևս գիտի, թե ինչպես է չեխը տարբերվում գերմանացուց և որտեղ է վերջանում Չեխիայի Հանրապետությունը ու սկսվում Գերմանիայի Ֆեդերատիվ Հանրապետությունը:

Հայրենիքի նկատմամբ նման դիրքորոշումն արդյո՞ք միակ հնարավոր, ճիշտ ու ապագայի կողմնորոշում ունեցող կեցվածքն է: Տեղին չէ՞ արդյոք «Հայրենիք» երևույթը գոնե մեկ անգամ ևս հետազոտել և հարց տալ, թե այժմ ո՞ր ուղին է բաց մեր առջև. մենք պետք է հայրենիքի պրոբլեմացման ամրությունը, ավարտվածությունն ու անհնարինությունը պարզապես իբրև փաստ ընդունենք և այսուհետ ամրացնենք միայն այդ ըմբռնու՞մը, թե՞ կարելի է նաև այլ կերպ վարվել:

«Heimat» («հայրենիք»). շատ հաճախ օգտագործվող և ամենադիպուկ գերմաներեն բառն է այն բանի, ինչը չեխերենում «vlast» է կոչվում, ծագում է նախագերմանական «haima»-ից, որը բնորոշում է ոչ միայն մեր մոտակա և մտերիմ աշխարհն ու տիեզերքն իրենց ամբողջության մեջ, այսինքն՝ Ունիվերսումը: Նմանապես հին իսլանդական «heimspekja» բառը նշանակում է տան և հայրենիքի մասին խոսել, բայց նաև խորհել տիեզերքի մասին, այսինքն փիլիսոփայել: Ի՞նչ է թաքնված հայրենիք (Heimat) բառի այս նախնական երկիմաստության ետևում:

Բացատրությունը պարզ է. ակներևաբար Հայրենիքը ժամանակին համարվում էր աշխարհի պատկերացում (Vergegenwärtigung), դրա պատճենը կամ դրան ուղղված հայացքը, կարծես այն, ինչը մտերմիկ ծանոթ է, այն, ինչը շրջապատում է մեզ, ուր մենք ինչ-որ չափով կողմնորոշվում ենք, ինչը մենք անմիջականորեն վերապրում ու զգում ենք, բյուրեղի միայն մի նիստն է, որն անդրադարձնում է ողջ տիեզերքը: Հայրենիքն ու օջախը, – այս իմաստով հասկացված, – մեզ չեն տարանջատում տիեզերքից, ընդհակառակը, դրանք կապում են մեզ նրա հետ:

Իր նախնականության մեջ «Հայրենիք» (Heimat) բառն այսպիսով նշանակում է ոչ թե փակ կառուցվածք, այլ դրա հակառակը՝ կառուցվածք, որը բացում է, կամուրջ՝ մարդու և տիեզերքի միջև, ուղեցույց, որը ծանոթից տանում է դեպի անծանոթը, տեսանելիից՝ դեպի անտեսանելին, հասկանալիից՝ դեպի առեղծվածայինը, կոնկրետից՝ դեպի համընդհանուրը: Դա ամուր հողն է ոտքերի տակ, որի վրա մարդը կանգնում է դեպի երկինք ուղղվելիս:

Ամենահեշտը, բնականաբար, «Հայրենիք» հասկացության մասին շատ չխորհելն է և ավանդական նշանակությունը ընդունելը կամ շարունակել հայրենիքի ըմբռնումը որպես փակ մի կառուցվածք ամրացնելն ու խորացնելը: Այս ուղին ոչ միայն բարդ չէ, այլև հասարակության որոշակի շերտերի, և այս իսկ պատճառով որոշակի քաղաքական գործիչների համար նաև բավականին գրավիչ: Այն չի դնում ինտելեկտուալ կամ բարոյական ոչ մի հատուկ պահանջ, այլ յուրաքանչյուրին առաջարկում է հայտնի իրողությունների (Realien) հարմարավետ քնաբարձ ծանոթ հանրության գրկում: Պատկանելիությունն այդ հանրությանը որպես բարձրագույն արժեք, հանում է անհատական պատասխանատվությունը ու վեր է ածվում հեշտորեն ճանաչելի հուսալիության անհուսալի մի աշխարհում: «Ես չեխ եմ, գերմանացի կամ ֆրանսիացի. չեխերը, գերմանացիները կամ ֆրանսիացիները լավագույններն են. չեխերը, գերմանացիները կամ ֆրանսիացիները միշտ իրավացի են. ով չեխ, գերմանացի կամ ֆրանսիացի չէ, կասկածելի է. ես կանեմ այն, ինչ բոլոր չեխերը, գերմանացիները կամ ֆրանսիացիներն են անում. ես կտարրալուծվեմ ցեղի կոլեկտիվ կամքում և կճախրեմ կյանքով որպես նրա պասսիվ բաղադրամաս. ես հասել եմ իմ նպատակին»: Սա մի մտածելակերպ է, որին մարդկանց կարող է տանել կամ դրդել, որպես փակ կառուցվածք, հայրենիքի ըմբռնումը: Իսկ հետո կարող է պատահել, որ այն իր ծայրահեղ ձևում ի վերջո կծնի ոչ այլ ինչ, քան շովինիզմ, գավառականություն, խմբային էգոիզմ, օտարատյացություն և ռասիզմ: Մենք բոլորս բավականին լավ գիտենք, թե ուր են տանում նման կոլեկտիվ հոգեվիճակները, երբ հմտորեն խթանվում են ազգայնամոլ առաջնորդների կողմից. բռնության, էթնիկական զտումների, պատերազմների և համակենտրոնացման ճամբարների:

Հայրենիքի ըմբռնումը, որպես փակ կառուցվածք, իր մեջ վտանգ է պարունակում. այստեղ հայրենիքը մարդկային զարգացման ցատկահարթակի փոխարեն, ավելի շուտ որպես չօդափոխված խուլանցք (Loch) է դիտվում, մի քարանձավ, որ պաշտպանում է մարդուն աշխարհից, քան նրա հետ իր կոնտակտի տարածություն, ավելի շուտ որպես մի մարդուն մյուսից մեկուսացնելու գործիք, քան դեպի ուրիշը բացվող ուղու դարպաս:

Այդ ըմբռնման մեջ, հատկապես դրա այլասերված ձևերի, ես գտնում եմ շատ ձևականություն. դրանում հայրենիքը ավելի ու ավելի պարզորոշ կերպով կորցնում է ամենայն ոգեղեն չափողություն կամ ամենայն ոգեղեն բովանդակություն, այն ավելի ու ավելի քիչ է ներկայացնում զգայված կամ միասին ընդունված արժեքների ամբողջություն կամ սեփական ոգեղեն ժառանգություն, ինչպես որ ընբռնվում է, ու դառնում է իր արտաքին, բովանդակազուրկ ատրիբուտների՝ տարազների, դրոշների, կոչերի կամ անվերջ կրկնվող մեղեդիների սոսկ մեռած մի փաթեթ:

Ես կարծում եմ, որ արդի աշխարհը ժամանակի ընթացքում իր ետևում կթողնի ազգային պետության ավանդական ըմբռնումը որպես ազգային գոյության գագաթնակետ, ինչը de facto նշում է պատմության վերջը: Այդ ըմբռնման մեջ այն փաստը, որ ժողովուրդն իր պետությունն ուներ, ավելի կարևոր էր այն հարցից, թե ինչ պետություն էր դա և ինչ արժեքների վրա էր դա հիմնված: Իր ավանդական ըմբռնումով ազգային պետության հետզհետե հաղթահարման միջոցով, ըստ իս, կարող է նաև Հայրենիք հասկացության նոր ռեֆլեքսիա ներմուծվել: Մենք պետք է սովորենք հայրենիքը (ինչպես հավանաբար ժամանակին էր) նորից զգալ որպես «ամբողջության մեջ աշխարհի» մեր մասը, այսինքն՝ իբրև մի բան, ինչը մեզ տեղ է հատկացնում աշխարհում, աշխարհից անջատելու փոխարեն:

Դուք ինձ հարկավ կհավատաք, որ ես ոչ մի մարդու խորհուրդ չեմ տալիս հրաժարվել իր Հայրենիքից: Կարծում եմ միայն, որ հասունացել է ժամանակը թերևս ավելի զգայական, քան վերբալ նոր սահմանումի: Մեր կողմից որպես մեր Հայրենիքի ակներև հատկանիշ զգայված ու սիրված բնապատկերը մենք պետք է ավելի ու ավելի հստակորեն ընկալենք որպես բնության ողջ հրաշքի ակներև բաղադրիչ ու օրինակ, նույնքան անշփոթելի, որքան բազմաթիվ այլ բնապատկերներն են անշփոթելի: Անտառային որևէ արահետի եզրին խաչելության հուշասյունը մեզ համար պետք է իրենից ներկայացնի ոչ միայն մեր բնապատկերի ավանդական զարդարանք, որ հայտնի է հայրենի հին օրացույցներից, այլև մեր նախնիների ոգեղենության առարկայական արտահայտություն:

Եթե  մեր  Հայրենիքում  առավելապես  չեխերեն կամ գերմաներեն է խոսվում, դա բնավ չի նշանակում, որ ուրիշ մայրենի լեզու ունեցող անձը չի կարող զգալ ու վերապրել մեր երկիրը կամ մեր պետությունը որպես իր Հայրենիք: Մեր ժողովրդական պատումներն ու երգերը, մեր ազգային մշակույթը կամ մեր մայրենի լեզուն մենք պետք է նախ և առաջ դիտենք որպես մարդկության ողջ ունեցվածքի անհատական բաղադրամաս, որն իր կերպով է վկայում աշխարհի, ուր մարդն ապրում է, հասկացման և ըմբռնման մարդկային տենչը: Մեր սեփական պետությունը մենք պարզապես պետք է դիտենք իբրև մարդկային հանրության, մարդկանց հնարավորին չափ բանական և արդար համակեցությանն աջակցելու բազմաթիվ փորձերից մեկը: Որոշակի առումով սա կարող է ավելի թերի լինել այն բանից, ինչը հարյուր տարի առաջ մեր նախնիների համար նշանակում էր Հայրենիք: Այն այլևս աստվածացման առարկա չէ: Մյուս կողմից էլ՝ անվերջ ավելին է. Հայրենիքը, որպես բաց կառուցվածք, թերևս տիեզերքի հետ մեզ կապող օղակներից մեկն է և այս աշխարհում իմաստալից գոյության բազմաթիվ կոնկրետ ջանքերից մեկը:

Ես կասեի, որ մակերեսն այն բանի, ինչը Հայրենիքը Հայրենիք է դարձնում, պակաս կարևոր է, քան նման բաների իմաստը: Խաչելության հուշասյան դեպքում էլ Քրիստոսի ճակատագիրը հիշեցնելու փաստը թերևս ավելի կարևոր է այն փաստից, որ դա մեր, ասենք, հարավբոհեմական հուշասյունն է: Կարելի է իրավամբ ասել, որ այն Քրիստոսի տառապանքների ըմբռնման հարավբոհեմական տեսակն է պատկերում: Լավ չէր լինի սակայն մտածել, թե դա մարմնավորված հարավբոհեմականությունն է:

Այս ամենը նշանակում է, որ ավելի ու ավելի հստակորեն շեշտվում է արժեքների աշխարհը, որն իր կերպով է ներկայացնում մեզ մեր հայրենիքը կամ որպես պետություն ձգտում է կամ պետք է ձգտի դա ներկայացնել, և ոչ թե իր արտաքին նշաններով, ինչպես օրինակ՝ գենետիկ ծագումով, լեզվով, իր բնակիչների մաշկի գույնով կամ հուշարձանների, սովորույթների և ավանդույթների իրենց բնորոշ ձևով (Gestalt) իմաստավորվող աշխարհը:

Տիկնայք և պարոնայք, եվրոպական միավորման զարմանալի պրոցեսը այսօր կենտրոնանում է ինստիտուցիոնալ, տնտեսական, օրենսդրական և քաղաքական միավորման վրա: Բոլոր այս մակարդակներում այն հազիվ թե կարողանա հաջողակ լինել, եթե սիստեմատիկորեն չուղեկցվի զգացողության և մտածողության ոլորտում միավորող մոտիվների փնտրտուքով: Այլ կերպ ասած՝ վաղ թե ուշ եվրոպացիները Եվրոպան ևս պետք է ընկալեն որպես իրենց հայրենիք, չնայած հատուկ տեսակի, կամ որպես իրենց Հայրենիքների ընդհանուր Հայրենիք:

Սա պատկերացնելի է միայն այն դեպքում, երբ նրանք Հայրենիքը դիտեն որպես բաց կառուցվածք, բաց՝ ոչ միայն այն իմաստով, որ մինչ այժմ ազգային պետությանը նվիրված զգացմունքների մի մասը կարող է տրվել որևէ տարածաշրջանի կամ մի ամբողջ մայրցամաքի, այլ գլխավորապես առավել խոր այն իմաստով, որի մասին ես այստեղ խոսեցի:

Եվրոպան պետք է շատ ավելի հստակորեն դառնա մեր ընդհանուր արժեքների Հայրենիքը, ինչպես որ դրանք բխում են մեր լավագույն ոգեղեն ավանդույթներից և ձեռք բերված պատմական փորձից: Մենք բոլորս գիտենք, թե ինչ արժեքների մասին է խոսքը՝ հարգանք մարդու իրավունքների, իրավական պետության, ժողովրդավարության, քաղաքացիական հասարակության, շուկայական տնտեսության հանդեպ, սոցիալական արդարության զգայնություն, բնության ու մեր շրջապատի հանդեպ զգոնություն: Եվ մենք բոլորս կանխազգում ենք թերևս, եթե անգամ քիչ ենք խոսում այդ մասին, թե ինչ-որ տեղ, ներքին խորը ոլորտում ինչ է թաքնված այս հայտնի արժեքների ետևում: Դա մարդու պատասխանատվությունն է աշխարհի հանդեպ, բարոյական կարգը մեզանում՝ մեր գլխավերևում աստղային երկնքի կանտյան այդ համարժեքը: Եվ բնականաբար՝ ոչ միայն սա. դա նաև անհատական այն դեմքն է, որ այդ արժեքներին ու դրանց մետաֆիզիկական ծագմանը տրվել է մեր մայրցամաքի ոգեկան պատմությամբ:

Տիկնայք և պարոնայք պատգամավորներ, սիրելի բարեկամներ, ես չեմ կարող ավարտել այլ կերպ, քան այն պնդումով, որ մեր երկու պետությունների առջև մի մեծ խնդիր է ծառացած. մենք պետք է միասին և փոխադարձ վստահությամբ առլեցուն աջակցենք եվրոպական միավորման մեծ գործին և մեր սեփական, ոգեկան հարուստ ավանդույթներից ելնելով՝ դրանում համատեղ ամրապնդենք այն, ինչը կարող է ներկայացնել եվրոպական պետությունների և ազգերի ուժեղագույն կապը, այն է՝ գիտակցությունը, որ մենք միասին մտքերի, արժեքների և իդեալների ընդհանուր մի հայրենիք ենք կիսում:

 

Գերմաներենից թարգմանեց՝ Արա Գուրզադյանը

“Das Goetheanum” No 8/9 1997 շաբաթաթերթից