1/14/2011

Գեղեցիկի զգացողությունը - Էսթետիկական տեսության ուրվագիծ

 

 

 

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Գեղեցիկի զգացողությունը շատ ավելի կարևոր տեղ ունի կյանքում, քան էսթետիկայի տեսությունը երբևէ ունեցել է փիլիսոփայության մեջ: Պլաստիկ արվեստները, պոեզիայի և երաժշտության հետ միասին մարդկային սույն հետաքրքրության ամենից ակնառու հուշարձաններն են, քանի որ դիմել են միայն հայեցողությանը, ընդ որում, բոլոր քաղաքակիրթ դարերում ի սպաս են դրել հսկայական ջանք, հանճար ու փառք, և այդուհանդերձ, ավելի պակաս, քան տրամադրվել է արդյունաբերությանը, պատերազմին կամ կրոնին: Այնուամենայնիվ, կերպարվեստը, որի մեջ էսթետիկական զգացումն արտահայտվում է գրեթե անխառն ձևով, բոլորովին էլ միակ բնագավառը չէ, որտեղ մարդիկ դրսևորում են գեղեցկության իրենց ընկալունակությունը: Մարդկության արդյունաբերական բոլոր դրսևորումներում նկատելի է այդ ձգտումը, որի պատճառով աչքը հրապուրվում է իրերի արտաքին կողմով. հանուն դրա ամենասովորական ձեռնարկություններում որքան ժամանակ և ջանք են զոհաբերում, նույնիսկ բնակարանի, հագուստի կամ ընկերների ընտրության հարցում մարդ զերծ չէ իր էսթետիկական գզացողության վրա դրանց թողած ազդեցությունից: Վերջերս բացահայտվել է, որ անգամ շատ կենդանիների տեսակներ գոյատևել են աչքի համար իրենց առավել գրավիչ գույների ու ձևերի սեռական ընտրության շնորհիվ: Հետևաբար մեր բնության մեջ պետք է որ գոյություն ունենա գեղեցիկը նկատելու և գնահատելու շատ հիմնավոր և տարածված մի ձգտում: Մտքի օրենքների որևէ նկարագրություն չի կարող լիովին համազոր լինել` որևիցե նշանակություն այդքան ակնառու ձևով փոխանցելու համար:

Առարկայի անկարևորության պատճառով չէ, որ աշխարհն այսքան քիչ ուշադրության է արժանացրել էսթետիկայի տեսությունը. դրա պատճառն ավելի շուտ ուսումնասիրության համար համապատասխան շարժառիթների պակասը և պատահական ջանքերի փոքր հաջողությունն է: Պարզապես հետաքրքրասիրությունը և իմաստավորելու հանդեպ սերն այն կրքերը չեն, որոնք բավարարելու համար մենք կարող ենք ազատ ժամանակ շռայլել. դրանք պահանջում են ոչ միայն ձերբազատում գործերից, այլ, ինչն ավելի հազվադեպ է, նախատրամադրվածության և ատելության թոթափում, որոնք առկա են մեր մտքի այդպիսի նշանակետ չհանդիսացող բոլոր գաղափարների համար:

Արդ, ինչը գլխավորապես նպաստել է աշխարհին հայտնի այսօրինակ հետազոտությանը, եղել է կա՛մ աստվածաբանական կիրքը, կա՛մ գործնական կիրառությունը: Բոլորիս համար ակնհայտ է, որ, օրինակ, գեղեցիկի մասին գրվածքները կարող են բաժանվել երկու խմբի. մի խմբում փիլիսոփաները էսթետիկական փաստերը ներկայացրել են իրենց մետաֆիզիկական սկզբունքների լույսի ներքո և իրենց ճաշակի մասին տեսությունը դարձրել իրենց համակարգի արդյունք կամ ,տողատակի հղում», իսկ մյուս խմբում արվեստաբանները կամ քննադատները խիզախել են դիմել փիլիսոփայության` ինչ-որ չափով ընդհանրացնելով հասարակության ասույթները կամ զգացմունքային դիտորդի դատողությունները: Միանգամից ուղղակիորեն ու տեսականորեն առարկային դիմելը շատ հազվադեպ է եղել. բնության և բարոյականության խնդիրները զբաղեցրել են մտածողներին, իսկ գեղեցիկի արարումն ու նկարագրությունը կլանել են արվեստագետներին. այսպիսով` երկու արտացոլումների միջև էսթետիկական փորձառությունը մնացել է անլիարժեք ու անհետևողական:

Մի հանգամանք էլ, որ նույնպես նպաստել է էսթետիկական տեսության բացակայությանը կամ ձախողմանը, երևույթի սուբյեկտիվությունն է, որի հետ գործ ունի: Մարդն ինքն իր հանդեպ կանխակալ է. մտացածին ամեն բան անիրական ու համեմատաբար անկարևոր է թվում նրան: Մենք բավարարված ենք լինում միայն այն ժամանակ, երբ մեզ պատկերացնում ենք շրջապատված մեր էությունից անկախ առարկաներով և օրենքներով: Մեր նախնիները երկար են խորհրդածել տիեզերքի կառուցվածքի շուրջ, մինչև հանգել են այդ մտքին, որը բոլոր խորհրդածությունների գործիքն է: Ժամանակակիցները նույնպես, անգամ հոգեբանության բնագավառում, սկզբնապես ուսումնասիրել են ընկալման նշանակությունը և իմացության տեսությունը, որի միջոցով մենք, թվում է, տեղյակ ենք դառնում արտաքին երևույթներին. նրանք համեմատաբար անտեսել են երևակայության և հույզերի` բացառապես սուբյեկտիվ և մարդկային բնագավառը: Մենք դեռևս գործնականում պիտի ճանաչենք այն ճշմարտությունը, որ ընկալումների վիթխարի աշխարհը մեր այս արհամարհված զգացմունքներից է քաղում իր բոլոր արժեքները, եթե ոչ նաև իր գոյությունը: Իրերը հետաքրքիր են, քանի որ մեզ հետաքրքրում են, և անհրաժեշտ են, քանի որ նրանց կարիքն ունենք: Եթե մեր ընկալումները կապված չլինեին մեր հաճույքների հետ, մեր աչքերը վաղուց փակած կլինեինք այս աշխարհի դեմ. եթե մեր գիտակցությունը մեր կրքերին չծառայեր` երազկոտության ծույլ ազատության մեջ ընկած, մենք կկասկածեինք, թե արդյո՞ք երկու անգամ երկուսը չորսի է հավասար:

Տակավին այնքան ուժգին է անխառն հուզական երևույթների անարժեքության և անկարևորության տարածված զգացումը, որ նրանք, ովքեր բարոյական խնդիրները սրտին մոտիկ են ընդունել և իրենց մեջ կոչում են տեսել, հաճախ փորձեր են ձեռնարկել` բացահայտելու ինչ-որ արտաքին ճշմարտություն և գեղեցկություն, որոնց ընկալումը և հայտնաբերումը կկազմեին մեր գեղագիտական զգացումները, ճիշտ այնպես, ինչպես որ մեր մտավոր գործունեությունը մարդկանց կարծիքով արտաքին փաստի ընկալում կամ հայտնագործում է: Այս փիլիսոփաները կարծես զգում են, որ եթե բարոյական և գեղագիտական դատողությունները օբյեկտիվ ճշմարտության և սոսկ մարդկային էության արտահայտություններ չեն, դրանք դատապարտված են մնալու անհույս առօրեականության մեջ: Դատողությունը ծեծված չէ, որովհետև, համենայն դեպս, հիմնվում է մարդկային զգացմունքների վրա. առօրեականությունը, ընդհակառակը, բաղկացած է վերացարկված մարդկային հետաքրքրություններից, և միայն այն դատողություններն ու կարծիքներն են իսկապես անկարևոր, որոնք վերստուգվելու կարիք չունեն և որևէ դեր չեն խաղում կյանքի կանոնակարգման և հարստացման մեջ:

Երկուսն էլ` բարոյագիտությունը և գեղագիտությունը, շատ են տուժել սուբյեկտիվի հանդեպ կանխակալ կարծիքից: Նրանք ավելի կտուժեին, եթե երկուսի քննության առարկան գոնե մասամբ օբյեկտիվ չլիներ: Բարոյագիտությունը գործ ունի վարքի, ինչպես նաև հուզականության հետ, հետևաբար քննարկում է դեպքերի պատճառներն ու հետևանքները, ինչպես նաև դրանց արժեքի վերաբերյալ մեր դատողությունները: Էսթետիկան հակված է նաև ներառել արվեստի պատմությունն ու փիլիսոփայությունը և մի շարք նկարագրական ու քննադատական հարցեր ավելացնել գեղեցիկի նկատմամբ մեր զգայունակության տեսությանը: Այդ կապակցությամբ որոշակի խճճվածություն է առաջացել այս հետազոտության մեջ, բայց միաժամանակ հարակից բնագավառներ կատարվող էքսկուրսն աշխուժացնում է քննարկումը` հավանաբար ավելի հետաքրքրելով լայն ընթերցողին:

Մենք, այնուամենայնիվ, կարող ենք տարբերակել բարոյագիտությանը և գեղագիտությանը հատուկ երեք սկզբունքներ և նյութին մոտենալու երեք տարբեր ուղիներ: Առաջինը բարոյական կամ գեղագիտական ընդունակության դրսևորումն է ինքնին, դատողության փաստացի արտաբերումը և գովասանքի, կշտամբանքի կամ հրահանգի արտահայտությունը: Սա գիտության հարց չէ, այլ` բնավորության, խանդավառության, ընկալման նրբության և զգացմունքի գեղեցկության: Սա էսթետիկական կամ բարոյական գործունեություն է, մինչդեռ բարոյագիտությունը կամ գեղագիտությունը, որպես գիտություններ, մտավոր գործունեություն են, որոնց համար բարոյականության կամ էսթետիկայի գործունեությունը քննության առարկա է:

Երկրորդ մեթոդը պարունակում է վարքի կամ արվեստի` որպես մարդաբանության մի մասի, պատմական բացատրությունը և ջանում է բացահայտել տարբեր տեսակի բնավորության պայմանները, պետական կառուցվածքի ձևերը, արդարության ընկալումները և քննադատության ու արվեստի դպրոցները: Էսթետիկայի վերաբերյալ աշխատությունների մեծամասնությունը այս կարգի է եղել: Արվեստի փիլիսոփայությունը հաճախ դրսևորվել է որպես ճաշակի հոգեբանությունից ավելի հրապուրիչ առարկա հատկապես այն մտածողների համար, որոնք այնքան հմայված չէին ինքնին գեղեցկությամբ, որքան մարդու գեղարվեստական բնազդի հետաքրքրական խնդրով և պատմության ընթացքում դրա բազմազան դրսևորումներով:

Երրորդ մեթոդը բարոյագիտության մեջ և էսթետիկայում հոգեբանականն է, քանի որ նախորդ երկուսը համապատասխանաբար ուսուցողականը և պատմականն են: Այս մեթոդը գործ ունի բարոյական և գեղագիտական դատողությունների հետ, որպես հոգու երևույթի և հոգեկան էվոլյուցիայի արդյունքի: Խնդիրն այստեղ այս զգացումների ծագումն ու պայմանները, ինչպես նաև մեր համակարգի մնացած մասի հետ նրանց փոխհարաբերությունները հասկանալն է: Այսպիսի մի ուսումնասիրությունը, հաջողությամբ ընթանալու դեպքում, թույլ կտա հասկանալ պատճառը, թե ինչու ենք մտածում ճիշտ կամ գեղեցիկ, սխալ կամ տգեղ, այսպիսով այն կբացահայտի խղճի և ճաշակի արմատները մարդու էության մեջ և հնարավորություն կտա զատորոշելու վաղանցիկ նախապատվությունները և իդեալները, որոնք պայմանավորված են անհատական հատկություններով, որոնք էլ, սերելով բոլոր մարդկանց բնորոշ հոգեկան տարրերից, համեմատաբար մշտագո և համընդհանուր են:

Այս հարցերի քննությանը, որքանով որ դրանք վերաբերում են գեղագիտությանը, նվիրված են հետևյալ էջերը: Մասնավոր արժևորումներ պարտադրելու փորձ չի արվելու, ոչ էլ արվեստի և պատմության հետքերով ենք գնալու: Հետազոտությունը կսահմանափակվի մեր գեղագիտական դատողությունների բնույթով և տարրերով: Այս ուսումնասիրությունը տեսական է և ոչ անմիջականորեն ուսուցողական: Սակայն մեր նախապատվությունների հիմքերի խորքը թափանցելը, եթե հնարավոր լիներ դրան հասնել, չէր կարող բարերար և մաքրագործող ազդեցություն չունենալ դրանց վրա: Այն մեզ ցույց կտար դոգմատիզմի ապարդյունությունը, որը կպարտադրեր մեկ այլ մարդու կարծիքներ ու զգացմունքներ, որոնց համար նրա խառնվածքի և փորձառության մեջ պակասում է անհրաժեշտ հողը, միևնույն ժամանակ այն կազատեր մեզ ճաշակի շեղումների հանդեպ ամեն կարգի անտեղի համեստությունից կամ ավելորդ հանդուրժողականությունից, երբ մեզ հայտնի են նախապատվությունների ակնհայտ պատճառներն ու սովորույթները, որոնք ուժեղացնում և ավելի բազմազան են դարձնում գեղագիտական վայելքը:

Ուստիև, չնայած հիմնականում ոչինչ պակաս գրավիչ չէ, քան գեղեցիկի վերաբերյալ քննախոսությունները, իսկ ճաշակի համար պակաս ուղենշող` դրա մասին ուսումնասիրությունները, մենք, այնուամենայնիվ, կարող ենք դրանցից ակնկալել որոշ ոչ սոսկ տեսական օգուտ: Դրանք բավական հաճախ մնացել են առանց գործնական ազդեցությունների, քանի որ եղել են անբարենպաստ պայմաններում: Հեղինակները մեծ մասամբ եղել են համարձակ մետաֆիզիկներ և մասամբ ոչ իրազեկ քննադատներ, որոնք ներկայացրել են իրենց փիլիսոփայությունների այլ բաժիններում առաջադրվող համընդհանուր և անորոշ սկզբունքներ, որպես գեղարվեստական վարպետության և գեղեցկության էության պայմաններ: Սակայն եթե ուսումնասիրությունը մոտ է զգացողության իրողություններին, կարող ենք հուսալ, որ իբրև արդյունք հանդիսացող տեսությունը պարզաբանող ազդեցություն կարող է ունենալ այն փորձառության համար, որի վրա հիմնված է: Այս է, ամեն դեպքում, տեսության օգուտը: Քանի որ երբ տեսությունը վատն է, այն սահմանափակում է դիտողականության մեր կարողությունը և ճանաչումը դարձնում փոխարինող ու ձևական. երբ այն լավն է, բարենպաստ է ներգործում մեր ընդունակությունների վրա, ուշադրությունն ուղղորդում դեպի այն, ինչն իսկապես կարող է զբաղեցնել մեզ, և նոր համաբանությունների միջոցով ավելացնում է մեր հետաքրքրությունների շարքը: Տեսությունը չարիք է, եթե այն պարտադրում է մեր հոգևոր կյանքին խորթ կառուցվածք, այն ընդունելի է, եթե միայն լուսավորում է և ուսուցանելով ավելի կատարյալ դարձնում նրա արդեն իսկ ներհատուկ կառուցվածքը:

Հետևաբար մենք պիտի ուսումնասիրենք մարդկային զգայունակությունն ինքնին և գեղեցկության մեր իրական զգացումները և չփնտրենք մեր էսթետիկական ինքնագիտակցության ավելի խոր, անգիտակցական պատճառները: Նման մի արժեք, պատկանելով գեղեցիկի էության մետաֆիզիկական սկզբնաղբյուրներին, դրանց է հանգում ոչ այն պատճառով, որ բացատրում է մեր նախնական զգացմունքները, ինչը դրանք չեն կարող անել, այլ քանի որ դրանք արտահայտում և փաստորեն հաստատում են մեր որոշ հետագա արժևորումները: Ոչ մի բացատրություն չունի, օրինակ, գեղեցկությունը երկնային էանիշերի խորհուրդ անվանելը: Նման վերաբերմունքը, առօրեական լինելու դեպքում, բոլորովին չէր օգնի մեզ հասկանալու, թե ինչու են աստվածային խորհրդանիշերը հաճելի: Բայց խորհրդածության որոշակի պահերի, երբ հուզական փորձառությունը մեծ մասամբ քողարկված է մնում, և մենք հանգում ենք թե՛ բնության և թե՛ կյանքի վերաբերյալ շատ ընդհանուր գաղափարների, որևէ մասնակի առարկայի հանդեպ մեր հիացմունքը կարող է կազմված լինել ոչ այլ բանից, քան մտքից, որ այս առարկան համընդհանուր սկզբունքների մարմնավորումն է: Կապույտ երկինքը կարող է բավականություն պարգևել գլխավորապես այն պատճառով, որ այն կարծես անխռով հոգու կամ հավերժական երիտասարդության և բնության մաքրության արտահայտություն է հազարավոր մասնակի աղավաղումներից հետո: Բայց երկնքի այսպիսի արտահայտչականությունը պայմանավորված է ընկալման որոշակի հատկություններով, որ երկինքը կապում են երջանիկ ու մաքուր ամենայն բանի և մտքում, որտեղ մաքրության և երջանկության էությունը մարմնավորվում է Աստծո գաղափարի մեջ, այն առնչակցվում է նաև այդ գաղափարին:

Այսպիսով հնարավոր է, որ առավել պատահական և անիրական տեսությունները, որոնք պիտի մերժվեն որպես գեղագիտական կյանքի ընդհանրականացված բացատրություններ, կարող են վերհաստատվել մասնավորեցնող պահերի դեպքում: Այսպիսի ներըմբռնումները, որ մենք անվանում ենք պլատոնական, հազվադեպ են գիտական լինում, դրանք հազվադեպ են լուսաբանում երևույթը կամ հայտնաբերում իրերի իրական կանոնները, սակայն դրանք հաճախ այդ գործունեության բարձրագույն արտահայտությունն են, անկախ այն բանից, որ հազիվ թե հասկանալի են դարձնում այն: Երկրպագող սիրահարը չի կարող հասկանալ սիրո զարգացման ընթացքը, քանի որ ամբողջապես գտնվում է դրա զարգացման վերջին և բարձրագույն փուլում: Հետևաբար աշխարհը միշտ տարակուսել է պլատոնականներին տրված գնահատականից, որոնց տեսությունները, չնայած դրանց ողջ իմաստնությանը, չափազանց անհեթեթ են: Պլատոնականությունը մեր կենսական բնազդների չափազանց վեհ և գեղեցիկ արտահայտությունն է, այն խղճի մարմնացումն է և մեր նվիրական հույսերի արտահայտությունը: Պլատոնականներն, այդպիսով, վայելում էին իսկական հեղինակություն, ասես կանգնած լինելով բարձունքին, ուր հասարակ մահկանացուն չի կարող հասնել, որին, սակայն, նրանք բնականաբար և մասամբ գիտակցաբար ձգտում են:

Երբ մեկն ասում է ձեզ, թե գեղեցկությունը Աստծո դրսևորումն է զգացմունքների մեջ, դուք ցանկանում եք հասկանալ նրան, դուք նրա ասած անորոշության մեջ խոր ճշմարտություն եք փնտրում, մեծարում եք նրան մտքի թռիչքի համար, և ձեր հարգանքը կարող է անգամ դրդել ձեզ համաձայնել նրա ասածին, որպես մի դյուրըմբռնելի պնդման:

Դրա հետևանքով ձեր միտքն այդ ժամանակից սկսած կարող է ազդեցություններ կրել բառացի դոգմայի կողմից, որի շուրջ արագորեն կխմբվեն ձեր բոլոր համակրանքներն ու հակակրանքները, և որքան ավելի քիչ արմատացած լինեք ձեր նախկին համոզմունքի մեջ, այնքան ավելի անվերապահորեն կհավատաք նորին: Դուք հետևած կլինեք Մեֆիստոֆելի խորհրդին.

Հետևեք բառերին,

Ապահով դարպասով

Մտեք տաճարն ապահովության:

Այնուհանդերձ, խորհրդածությունը պիտի որ ցույց տար ձեզ, որ վարպետի խոսքը չի պարունակում բնության էության և ծագման վերաբերյալ ոչ մի օբյեկտիվ գնահատական, այլ նրա չափազանց խճճված զգացմունքների անորոշ արտահայտությունն է:

Աստծո հատկանիշներից մեկը, նրա կատարելություններից մեկը, որ մտահայում ենք նրա մասին մեր պատկերացումներում, այն է, որ նրա կամքի և կարծիքի, նրա էության ազդակների և կյանքի իրադարձությունների միջև չկա երկվություն կամ հակադրություն: Այս ենք մենք սովորաբար սահմանում որպես ամենազորություն և արարում: Արդ, գեղեցիկի մասին խորհրդածության մեջ ընկալման մեր կարողությունները նույն կատարելությունն ունեն. գեղեցկության փորձառությունից և երջանկությունից, մեր էության և շրջապատի միջև դիպվածային ներդաշնակությունից ենք մենք քաղում աստվածային կյանքի մեր իմացությունը: Ուրեմն, գեղեցկությունն Աստծո մարմնացումը զգացումներում անվանելն իսկապես տեղին է, քանի որ զգացմունքի բնագավառում գեղեցկության ընկալումը լուսաբանում է այն համապատասխանությունը և կատարելությունը, որ մենք ընդհանուր առմամբ մարմնավորում ենք Աստծո գաղափարի մեջ: Այս համաբանությունների մթնոլորտում գտնվողները հազիվ թե լինեն նրանք, ովքեր կարիք կունենան հարցնելու, թե որոնք են այս կատարելության պայմանները և տարատեսակները, այլ կերպ ասած, ինչպես է պատահում, որ մենք ընկալում ենք գեղեցիկն առհասարակ կամ աստվածայնության ինչ-որ ակնկալություն ենք ունենում: Միայն այն փիլիսոփաները, որոնք թավալվում են էպիկուրյան խոզանոցում, ինչ-որ բան գիտեն այդ մասին: Սակայն ավելի հեշտ է տպավորության տակ լինել, քան խրատվել. հասարակությունն առհասարակ պատրաստ է հավատալու, թե որտեղ ազնվական լեզու կա ոչ առանց դժվարըմբռնողության, այնտեղ կլինեն հիմնավոր գիտելիքներ: Այս կապակցությամբ մենք, այնուհանդերձ, պետք է տարբերակենք երկու որոշակի պահանջ: Առաջինը կապված է ըմբռնման հետ. մենք փնտրում ենք մարդկային ֆունկցիայի այնպիսի մի տեսություն, որը կընդգրկի դրա կիրառման բոլոր հնարավոր դեպքերը` լինեն դրանք ազնվական թե տարրական: Պլատոնականները հազիվ թե մեզ օգնեն այս հարցում: Մյուս պահանջը կապված է ներշնչանքի հետ. մենք ցանկանում ենք սնված լինել վեհ մտքի ասույթներով ու խոստովանություններով, որոնց մեջ գեղագիտական ֆունկցիան առաջնային կլինի: Այս պահանջին համապատասխանելով` նման մտածողները կարող են շահել մեր հիացմունքը:

Գերադասելի է զգալ գեղեցկությունը, քան հասկանալ, թե ինչպես ենք հասնում այդ զգացողությանը: Երևակայություն և ճաշակ ունենալը, լավագույնը սիրելը, բնության հայեցության շնորհիվ կատարյալի հանդեպ վառ հավատի հասնելը, այս ամենը ավելին, շատ ավելին է, քան ցանկացած գիտություն կարող է ակնկալել: Բանաստեղծները և փիլիսոփաները, ովքեր արտահայտում են այս էսթետիկական փորձառությունը և իրենց օրինակով խթանում նույն ֆունկցիան մեր մեջ, մեծ ծառայություն են մատուցում մարդկությանը և ավելի բարձր պատվի են արժանի, քան պատմական ճշմարտություն հայտնագործողները: Խորհրդածությունը իսկապես կյանքի մի մասն է կազմում, սակայն` վերջին մասը: Դրա առանձնահատուկ արժեքը հետաքրքրասիրությունը բավարարելն է, իրերն ու երևույթները բացահայտելը և բացատրելը, սակայն ամենամեծ հաճույքը, որը փաստորեն ստանում ենք խորհրդածելուց, փոխառված է այն փորձառությունից, որի շուրջ մտորում ենք: Մենք հաճախ չենք տրվում հիշողությունների ի սեր մարդկային կյանքի գիտական իմացության, բայց ավելի հաճույքով արթնացնում ենք այն հուշերը, որոնք ինչ-որ ժամանակ թանկ են եղել: Եվ ես քիչ հույս կունենայի հետաքրքրելու ընթերցողին ներկա վերլուծությամբ, եթե վստահ չլինեի նման հարցի ձգողականության մեջ, որը կապվում է շատ հաճույքների հետ:

Սակայն գործնական գեղագիտական փորձառության գերազանցության ճանաչումը տեսական գեղագիտության համեմատ չպետք է թույլ տա մեզ որպես գեղագիտական զգացողության բացատրություն ընդունել այն, ինչն իրականում սոսկ նրա արտահայտությունն է: Երբ Պլատոնը խոսում է հավերժական գաղափարների մասին, որոնցից կազմված է ամեն կատարյալը, նա դառնում է բարոյական գիտակցության խոսնակը: Մեր գիտակցությունն ու ճաշակն են հաստատում այս գաղափարները. դատողություն անել, ըստ էության, նշանակում է իդեալ հաստատել, և բոլոր իդեալները բացարձակ ու հավերժական են դրանք պարունակող դատողության համար, որովհետև իրը լավ կամ գեղեցիկ համարելիս ու հայտարարելիս մեր դատողությունը կտրուկ է, և մեր դատողությամբ ստեղծված չափանիշը այդ դեպքում կարևոր և վերջնական է լինում: Սակայն հաջորդ պահին, երբ միտքը մեկ այլ հիմք է ունենում, կյանքի է կոչվում նոր իդեալ, ներկա դատողության համար ոչ պակաս բացարձակ, ինչպիսին հին իդեալն էր նախորդի համար: Ուրեմն, եթե մենք արտահայտում ենք մեզ համակած զգացմունքները և խոստովանությունները, ինչը պատահում է դատելու ընթացքում, լիովին ճշմարիտ կլինենք` ասելով, որ մենք մշտապես մեր առջև ունենք մի բացարձակ իդեալ և որ արժեքը համապատասխան է այդ իդեալին: Այսպիսով, եթե փորձենք նաև սահմանել այդ իդեալը, հազիվ թե կարողանանք նրա մասին ասել պակաս վեհ և ավելի որոշակի մի բան, քանի որ այն մարմնացումն է անսահման լավի: Քանի որ դա այն անասելի և անիրական կատարելությունն է, որ անդադար հետևում է ցանկացած գեղեցիկ բանի և աստղի նման լուսավորում օթևանից, ուր հավերժություն է տիրում:

Այս փորձառության արտահայտության համար պիտի դիմենք բանաստեղծներին, ամենից ոգեշնչված քննադատներին, իսկ լավագույն դեպքում` Պլատոնի անմահ այլաբանություններին: Սակայն եթե կամենում ենք ավելի շուտ բազմապատկել մեր գիտելիքները, քան զարգացնել մեր զգայունակությունը, պիտի փակենք այս բոլոր հմայիչ գրքերը, քանի որ մեզ ամենից հուզող հարցերի վերաբերյալ որևէ խորհուրդ չենք գտնի դրանց մեջ, մասնավորապես` ինչպե՞ս է մտքում կազմավորվում իդեալը, և տրված առարկան ինչպիսի՞ հարաբերության մեջ է գտնվում նրա հետ, ո՞րն է բոլոր գեղեցիկ առարկաների համընդհանուր տարրը, և ո՞րն է բացարձակ իդեալի հիմքը, որի մեջ բոլոր իդալները ձգտում են միախառնվել, և վերջապես, ինչպե՞ս ենք մենք զգայուն դառնում առհասարակ գեղեցկության նկատմամբ կամ արժևորում այն: Այս հարցերը կարող են գտնել իրենց պատասխանները, եթե իսկապես հնարավոր է մարդկային բնության մասին որևէ գիտություն: Այսպիսով մենք, ուրեմն, հեռու ենք պլատոնականների ներըմբռնումն անտեսելուց, ինչը հույս ունենք բացատրել և որոշ իմաստով հաստատել` ցույց տալով, որ այն բնական և երբեմն էլ մեր էության կարևոր հիմքերի բարձրագույն արտահայտությունն է:

 

ՄԱՍ ԱՌԱՋԻՆ

Գեղեցիկի բնույթը

Գեղեցիկի փիլիսոփայությունը արժեքների տեսություն է

Հեշտ կլիներ գտնել գեղեցիկի սահմանումը, որը մի քանի բառով կտար տվյալ բառի բացատրությունը: Հեղինակավոր աղբյուրներից գիտենք, որ գեղեցկությունը ճշմարտությունն է, իդեալի արտահայտությունը, աստվածային կատարելության խորհրդանիշը և բարու զգացական մարմնավորումը: Պատվավոր անվանումների այս երկար թվարկումը հեշտությամբ կարելի է շարունակել և կրկնել մեր աստվածային գովաբանության մեջ: Այսօրինակ արտահայտությունները խթանում են միտքը` մեզ վայրկենական բավարարվածություն տալով, սակայն հազիվ թե մտքի որևէ մշտական լուսաբանություն բերեն: Սահմանումը, որն իսկապես կբնութագրի, պետք է լինի առնվազն գեղեցիկի` որպես մարդկության փորձառության առարկայի, ծագման, տեղի և տարրերի մեկնաբանություն: Այն պետք է սովորեցնի, որքանով որ հնարավոր է, թե ինչու, երբ և ինչպես է գեղեցկությունն առաջանում, գեղեցիկ համարվելու համար ինչ պայմանների պիտի բավարարի առարկան, մեր էության ինչ տարրեր են մեզ զգայուն դարձնում գեղեցկության հանդեպ, և ինչ հարաբերության մեջ են գտնվում առարկայի կազմությունը և մեր ընկալունակության հուզականությունը: Պակաս բացատրությունն իսկապես չի կարող սահմանել գեղեցիկը կամ թույլ տալ հասկանալու գեղագիտական արժևորման իմաստը: Այս ելակետից գեղեցիկի սահմանումը տալն այս ամբողջ գրքի խնդիրն է, խնդիր, որը տվյալ սահմանների շրջանակներում կարող է միայն շատ անլիարժեք ձևով իրականացվել:

Մեր առարկայի պատմական վերնագրերը որոշ չափով կարող են հուշել մեզ` նման մի սահմանում սկսելու: Անցյալ դարի մի շարք հեղինակներ գեղեցկության փիլիսոփայությունն անվանել են Քննադատություն, և այդ բառը դեռևս կիրառվում է արվեստի գործերի հիմնավորված արժևորման համար: Այնուամենայնիվ, մենք հազիվ թե կարողանանք քննադատություն համարել բնության հանդեպ հիացմունքը: Մայրամուտը չի քննադատվում, այն զգում և նրանով զմայլվում են: «Քննադատություն» բառը տվյալ դեպքում չափից ավելի կշեշտի կշռադատված դատողության տարրը և համեմատությունը ստանդարտների հետ: Գեղեցիկի (որն չնայած հաճախ այսպես մեկնաբանվելով, համենայն դեպս, հազվադեպ է այսկերպ ընկալվում) և բնության ու արվեստի բոլոր մեծագույն կատարելությունները չափազանց հեռու են մի սկզբունքով վավերացվելուց, որի համար հենց իրենք են չափանիշ ու կատարելատիպ, որոնցով քննադատները չափում են ավելի երկրորդական երևույթներ:

Այս գիտության և եզրաբանության դարը, հետևաբար, յուրացրել է ավելի գիտական մի բառ` Էսթետիկա, որն ընկալման և ընկալունակության տեսությունն է: Եթե քննադատությունն իր իմաստով չափազանց նեղ է, քանի որ մատնանշում է բացառապես մեր առավել արհեստական դատողությունները, ապա էսթետիկան չափազանց լայն է թվում և իր շրջանակներում ներառում է բոլոր հաճույքներն ու տանջանքները, եթե ոչ բոլոր հնարավոր զգացումները: Կանտը, ինչպես գիտենք, այն օգտագործել է ժամանակի և տարածության` որպես բոլոր ընկալումների ձևերի իր տեսության համար, և այդ իմաստը ժամանակի ընթացքում նեղացել է` դառնալով արվեստի փիլիսոփայության համարժեք:

Եթե մենք, այնուամենայնիվ, միավորենք քննադատության և էսթետիկայի ծագումնաբանական նշանակությունը, կմիավորենք գեղեցկության տեսության երկու անքակտելի հատկանիշները: Քննադատությունը նշանակում է դատողություն, էսթետիկան` ընկալում: Նման ընկալումներում (որոնք քննադատական են) կամ դատողություններում (որոնք ընկալումներ են) հաջողության հասնելու համար պիտի լայնացնենք կշռադատված քննադատության մեր պատկերացումն այնքան, որ ներառենք արժևորումների բնազդային և անմիջական դատողությունները, այն է` հաճույքներն ու տառապանքները: Միևնույն ժամանակ անհրաժեշտ է սահմանափակել էսթետիկայի մեր պատկերացումը` բացառելով բոլոր այն ընկալումները, որոնք արժևորումներ չեն, որոնք չեն գտնում իրենց առարկաների արժեքը: Այսպիսով, մենք հասնում ենք քննադատական կամ արժևորող ընկալման, որը, կոպիտ ասած, այն է, ինչի հետ որ պիտի գործ ունենանք: Եվ անդրադառնալով «էսթետիկա» բառին, որ կիրառվում է այժմ, մենք, հետևաբար, կարող ենք ասել, որ այն զբաղվում է արժեքների ընկալմամբ: Հենց արժեքի նշանակությունն ու պայմաններն էլ պիտի քննարկենք առաջին հերթին:

Դեկարտի ժամանակներից ի վեր փիլիսոփաներին հայտնի էր մի կոնցեպցիա, որ բնության յուրաքանչյուր տեսանելի իրադարձություն կարելի էբացատրել մի նախկին տեսանելի երևույթի օգնությամբ և որ բոլոր շարժումները, ինչպես օրինակ, լեզվի շարժումը խոսելիս կամ ձեռքի շարժումը նկարելիս, պետք է որ ունենան միայն ֆիզիկական պատճառներ: Այսպիսով, եթե գիտակցությունը լրացնում է կյանքը, այլ ոչ թե կյանքն է ներհատուկ նրան, ապա մարդկային ցեղը պիտի որ գոյատևեր երկրի վրա և ձեռք բերեր իր գոյության համար անհրաժեշտ բոլոր արվեստները` առանց որևէ ընկալում, հասկացություն կամ զգացում ունենալու: Բնական ընտրությունը պետք է ապահովեր այն գործարանների գոյությունը, որոնք օգտավետ ազդեցություն են ունեցել իրենց շրջակա միջավայրի վրա: Ինքնապահպանության բնազդը պետք է զարգանար, վտանգից կխուսափեին առանց վախի և վնասվածքը կվերականգնվեր առանց զգալ տալու:

Նման աշխարհում պիտի որ լիներ ամենակատարյալ կարգը: Այնտեղ կգործեր այն, ինչ մենք կանվանեինք ամենախոր հետաքրքրությունների արտահայտություն և հնարավոր բարիքների ակնառու ձգտում: Քանի որ այնտեղ կգործեին ինքնաբուխ և արմատացած միտումներ` խուսափելու որոշակի անկանխատեսելի պատահականություններից և ստեղծելու ուրիշները, խորհելու բոլոր լռելյայն ցուցադրություններն ու վկայությունները մատչելի կլինեին դիտողին: Ինչպես նաև ողջ պրոցեսում վստահաբար չէր լինի ո՛չ մտածողություն, ո՛չ ակնկալիք և ո՛չ էլ գիտակցական նվաճում:

Դիտորդը կկարողանար կանխատեսությամբ կեղծել հետևանքներն ու առարկաները, ինչպես մենք ենք վարվում իր մակարդակին ձգտող ջրի կամ էլ վակուումի դեպքում, որը բնությունը չի հանդուրժում: Սակայն նյութի մասնիկներն իրենց դասավորության մասին անգիտակից էին մնալու, և ողջ բնությունը կմնար անընկալունակ նրանց փոփոխվող համակարգվածության հանդեպ: Միայն մենք` այդ պրոցեսի հնարավոր դիտորդներս, մեր սեփական հետաքրքրությունների և սովորությունների շնորհիվ կարող էինք դրա մեջ որևէ առաջընթաց կամ գագաթնակետ տեսնել:

Բայց մենք կտեսնենք բարձրագույն աստիճանը, երբ արդյունքը կհասցնի բավարարել մեր գործնական կամ էսթետիկական պահանջները, ինչպես նաև առաջընթացը, երբ կհասնենք նման բավարարվածության: Սակայն մեզանից և մեր մարդկային կանխակալությունից զատ, այսօրինակ տեխնիկական-մեքենայացված աշխարհում մենք չենք կարող տեսնել բացարձակ արժևորման ոչ մի տարր: Վերացնելով գիտակցությունը` մենք վերացնում ենք արժեքի հնարավորությունը:

Սակայն արժեքը կվերանար աշխարհից ոչ միայն ամեն գիտակցականի բացակայության պարագայում. մարդկային փորձառության ամբողջությունից պակաս բռնի վերանալու դեպքում, մեզ պիտի պատկերացնեինք իբրև սոսկ բանական արարածներ, որոնցում բնության փոխակերպումներն արտացոլված կլինեին առանց որևէ զգացմունքի: Այդ դեպքում յուրաքանչյուր իրադարձություն պիտի ուշադրության արժանանար, դիտարկվեին դրա կապերը, անգամ կարող էր ակնկալվել դրա կրկնությունը, բայց այս ամենը տեղի կունենար առանց ցանկության, հաճույքի կամ ափսոսանքի ստվերի: Ոչ մի իրադարձություն տհաճ չէր համարվի, ոչ մի իրավիճակ` սարսափելի: Մի խոսքով, կունենայինք միայն մտքի աշխարհ` առանց ցանկության աշխարհի: Այս դեպքում, ինչպես եթե գիտակցականությունը բացարձակապես բացակայեր, ամեն արժեք  և կատարելություն ամբողջովին կանհետանար:

Այնպես որ, բարու ցանկացած ձևի մեջ գոյություն ունենալու համար ոչ թե սոսկ գիտակցություն, այլ զգացմունքային գիտակցականություն է անհրաժեշտ: Պարզ դիտարկումը չի գործի, պահանջվում է արժևորում:

 

Նախապատվությունն ի վերջո իռացիոնալ է

Մենք, հետևաբար, պիտի միանգամից ընդունենք այս աքսիոմը, որն անհրաժեշտ է ողջ բարոյական փիլիսոփայությանը և անխուսափելի` մտքի վճռական անհետևողականությունը որոշակի դարձնելու համար, որ չկա որևէ արժեք առանց դրա որոշակի գնահատման, և որևէ բարիք` դրա հանդեպ որոշ նախապատվությունից զերծ, դրա բացակայությունից կամ հակադրության ի հայտ գալուց առաջ: Գնահատման, նախապատվության մեջ են ցանկացած կատարյալի հիմքն ու էությունը: Կամ ինչպես Սպինոզան է հստակ արտահայտվել` մենք չենք ցանկանում մի բան, քանի որ այն լավն է, այլ այն լավն է միայն, քանի որ ցանկանում ենք դա: Ճշմարիտ է, որ բնազդական ռեակցիայի բացակայության դեպքում մենք դեռ կարող ենք կիրառել այս մակդիրները` հետևելով սովորությանը: Մենք կարող ենք համաձայնվել, որ գործողությունը վատն է, կամ շինությունը լավն է, որովհետև դրանցում ճանաչում ենք մի հատկանիշ, որը սովոր ենք անվանել այդ ածականով, բայց քանի դեռ մեր մեջ կրքոտ մերժման կամ զգայական վայելքի որոշ հետքեր կան, չի կարող լինել բարոյական կամ էսթետիկական դատողություն: Այդ ամենը խոսքի առանձնահատկության և իրերի դատարկ անվանումների հարց է: Բառացի և մեխանիկական արտահայտությունը, որ հարմար է արժեքի դատողության համար, այս հարցի անկարողության լուրջ պատճառ է: Անընկալունակությունը շատ հպանցիկ է բառերի ավանդական գործածման դեպքում: Եթե մենք ավելի հաճախ դիմեինք իրական զգացմունքին, մեր դատողություններն ավելի բազմազան կլինեին, նաև` ավելի իրական և ուսանելի: Բանավոր դատողությունները հաճախ մտքի օգնական գործիքներն են, սակայն դրանցով չէ, որ արժեքը կարող է, վերջին հաշվով, սահմանվել:

Արժեքները հայտնվում են կենսական ազդակի նկատմամբ անմիջական ու անըմբռնելի ռեակցիայից և մեր էության իռացիոնալ մասից: Ռացիոնալ մասն իր էությամբ հարաբերական է, այն առաջնորդում է մեզ փաստից դեպի եզրակացություն կամ մասերից դեպի ընդհանուրը, այն երբեք չի ՙհղկում՚ փաստերը, որոնց հետ գործ ունի: Եթե ինչ-որ նախապատվություն կամ պատվիրան հռչակվել է հիմնական և ելակետային, այն, այդպիսով, հռչակվել է որպես իռացիոնալ, մինչդեռ մտորումը, եզրահանգումը և սինթեզը ռացիոնալության էությունն են կազմում: Ռացիոնալության գաղափարն ինքնին նույնքան պայմանական է, նունքան կախված սահմանափակ կառուցվածքի կարիքներից, որքան որևէ այլ գաղափար: Միայն որպես մտքի ծայրագույն խաղաղ անխռովություն, որին անգիտակցորեն ձգտում է փիլիսոփան, այն որևէ կարևորություն ունի նրա համար: Որքան էլ ճշմարիտ լինի արտահայտությունը, թե բանականությունը պահանջում է ռացիոնալություն, այն, ինչ իրականում պահանջում է ռացիոնալությունը, ինչը դարձնում է նրան ընդունելի ու անհրաժեշտ և օժտում լիակատար հեղինակությամբ, ոչ թե նրա սեփական բնույթն է, այլ միաժամանակ ապահով ու հաշվարկվածառարկայական գործունեության և հասկանալու հաճույքների մեջ ռացիոնալության մեր կարիքը:

Ակնհայտ է, որ գեղեցիկը արժեքի տարատեսակ է, և այն, ինչ ասել ենք արժևորման մասին, ընդհանուր առմամբ վերաբերում է նաև այս մասնավոր տեսակին: Այդպիսով, գեղեցիկը սահմանելու համար սկզբում բացառվել են բոլոր մտավոր դատողությունները, բոլոր փաստացի կամ վերաբերական դատողությունները: Փաստացի դատողություններն արժևորման դատողություններով փոխարինելը բծախնդրության և փոխառյալ քննադատության նշան է: Եթե մենք արվեստի ստեղծագործությանը կամ բնությանը գիտականորեն ենք մոտենում հանուն նրա պատմական կապերի կամ առանձնահատուկ դասակարգման պահպանման, ապա մեր մոտեցումը էսթետիկական չէ: Այլապես դրա ստեղծման ժամանակաշրջանը կամ հեղինակին պարզելը հետաքրքիր կարող էր լինել. դա միայն աննշան կերպով է ազդում մեր էսթետիկական գնահատումների վրա` ուղղակի ազդեցությանը միայն որոշակի զուգորդումներ ավելացնելով: Եթե ուղղակի ազդեցությունը բացակայեր, և առարկան էլ ինքնին հետաքրքիր չլիներ, հանգմանքները ոչ մի դեր չէին ունենա: Մոլիերի Միզանտրոպն ասում է պալատական բանաստեղծին, որը գովում է նրա սոնետը քառորդ ժամում գրված լինելու համար. «Դե ի՛նչ, պարոն, ժամանակը երբեք ոչինչ չի փոխի…», և հնագիտության մեջ խորացած քննադատին էլ այսպես պետք է ասեինք. «Մեզ ցույց տուր գործը և հանգիստ թող թվականը»:

Հակառակ ուղղությամբ փաստերի արժեքների նույն փոխարինումն ի հայտ է գալիս, երբ փաստի վերարտադրությունը կատարվում է արտիստական վարպետության բացառիկ ստանդարտին համապատասխան: Բազմաթիվ կիսավարժ դիտորդներ արհամարհանքով խոտանում են որոշ պրիմիտիվ կամ արտասովոր վարպետների գործերը, քանի որ, ինչպես նրանք են անկեղծորեն ասում, վատ է նկարված: Ենթադրվում է, թե բնօրինակի ճշգրիտ ընդօրինակությունը ամեն գեղեցիկի անհրաժեշտ պայմանն է: Ճշգրտությունն իսկապես ազդեցիկության տարրերից է, և հատկապես գրեթե պարտադիր, երբ վերաբերում է խիստ ծանոթ առարկաներին, քանի որ դրա բացակայությունը հիասթափություն և անբավարարվածություն կպատճառեր, ինչն անհամատեղելի է վայելքին: Մենք սովորում ենք ավելի ու ավելի արժևորել ճշմարտությունը, բնության հանդեպ մեր սիրո ու գիտելիքների բազմապատկման համեմատ: Սակայն ճշգրտությունը միայն արժանիք է, քանի որ այն, այսպիսով, մեր հաճույքի գործոններից է: Այն միևնույն հարթության վրա է հայտնվում ազդեցության մյուս բոլոր բաղադրիչների հետ միասին: Երբ մարդ բարձրացնում է այն մինչև բացառիկ նախապատվության աստիճան և անընդունակ է դառնում որևէ այլ բան գնահատել, նաբացահայտումէ իր խարխլվածգեղագիտական կարողությունը: Գիտական ավանդը նրա մեջ խոչընդոտում է գեղարվեստականին:

Այն, որ փաստերն իրենց ուրույն արժեքն ունեն, միաժամանակ բարդացնում և պարզաբանում է այս հարցը: Մեզ, բնականաբար, հաճելի է յուրաքանչյուր ընկալում, իսկ ճանաչումն ու զարմանքը հատկապես սուր զգացողություններ են: Երբ մենք ակնառու ճշմարտություն ենք տեսնում ցանկացած նմանակման մեջ, հիանում ենք. այս կարգի հաճույքը բավական տրամաբանական է և դասվում է բոլոր ներկայացուցչական արվեստների լավագույն էֆեկտների շարքին: Ճշմարտացիությունը և ռեալիզմն, այսպիսով, էսթետիկորեն հաճելի են, սակայն միայն դրանք բավարար չեն, քանի որ ամեն ինչի արտահայտությունը հավասարապես հաճելի և տպավորիչ չէ: Այն փաստը, որ նմանությունը բավականության աղբյուր է, արդարացնում է այդպիսի պահանջ ներկայացնող քննադատին, մինչդեռ այսօրինակ ճշգրտության էսթետիկական անբավարարությունը ցույց է տալիս ճշմարտացիության արժեքի տարբերությունը գիտության մեջ և արվեստում: Գիտությունը արձագանք է ինֆորմացիայի պահանջին, և նրանից մենք պահանջում ենք բացարձակ ճշմարտություն և ոչինչ ճշմարտությունից բացի: Արվեստն արձագանք է ժամանցի պահանջին` մեր զգացողություններն ու երևակայությունը խթանելու համար, և ճշմարտությունը մուտք ունի այնտեղ, եթե միայն նպաստում է այս նպատակներին:

Այնուամենայնիվ, անգամ ճշմարտության գիտական արժեքը վերջնական և բացարձակ չէ: Այն հիմնվում է մասամբ գործնական, մասամբ էլ էսթետիկական հետաքրքրությունների վրա: Քանի որ մեր գաղափարներն աստիճանաբար համաձայնեցվում են փաստերի հետ ընտրության տանջալի պրոցեսի միջոցով, – որովհետև ներըմբռնումը հավասարապես բախվում է ինչպես ճշմարտությանը, այնպես էլ մոլորությանը և չի կարող ոչինչ հաստատել, եթե չղեկավարվի փորձառությամբ, – մենք նշանակալի հաղթանակի ենք հասնում մեր տնօրինության տակ եղած միջավայրի հանդեպ: Սա բնական գիտությունների տված մեծագույն արժեքն ու արդյունքն է մեր օրերում: Բնության և կյանքի մեր պատկերացումներն ավելի լավը չեն, քան մեր նախնիներինը, սակայն մենք ավելի մեծ նյութական ռեսուրսներ ունենք: Այս իսկ պատճառով պետք է իմանալ ճշմարտությունը իրերի կազմության ու պատմության մասին: Սա անհրաժեշտ է նաև մեզ ընձեռվող ավելի լայն հորիզոնի տեսանկյունից, քանի որ բնություն ուսումնասիրելը հիասքանչ ու հրաշալի է, լի խորիմաստ թախիծով և մեծ խաղաղությամբ, այն մեզ է վերադարձնում ժառանգորդի` որպես մոլորակի զավակների մեր իրավունքը և երկրագնդի վրա քաղաքացիություն է տալիս: Սա գիտական աշխարհայացքի բանաստեղծական արժեքն է: Այս երկու` գործնական ու երևակայական, շահերից է առաջանում ճշմարտության ամբողջ արժեքը:

Էսթետիկական և բարոյական դատողությունները համապատասխանաբար պետք է միասին դասակարգվեն. ի տարբերություն մտավոր դատողությունների, երկուսն էլ արժևորման դատողություններ են, մինչդեռ մտավոր դատողությունները փաստի դատողություններ են: Եթե այս վերջինը որևէ արժեք ունի, ապա միայն ածանցյալ, և մեր ամբողջ մտավոր կյանքի միակ արդարացումը նրա կապն է մեր հաճույքների և ցավերի հետ:

 

Բարոյական և էսթետիկական արժեքների տարբերությունը

Էսթետիկական և բարոյական դատողությունների, գեղեցիկի և բարու միջև կապը սերտ է, սակայն նրանց միջև սահմանազատումն անհրաժեշտ է: Այս տարբերակման մի գործոնն այն է, որ էսթետիկական դատողությունները հիմնականում դրական են, այսինքն` բարու ընկալումներ են, մինչդեռ բարոյական դատողությունները հիմնականում և արմատապես բացասական կամ չարի ընկալումներ են: Տարբերակման մեկ այլ գործոն է այն, որ երբ գեղեցիկի ընկալման մեջ մեր դատողությունն անպատճառ առկա է և հիմնված է անմիջական փորձառության բնույթի, բայց ոչ երբեք առարկայի հնարավոր օգտակարության գաղափարի գիտակցության վրա, ապա բարոյական արժանիքների վերաբերյալ դատողություններն, ընդհակառակը, միշտ հիմնված են, երբ դրանք դրական են, հավանական օգուտի գիտակցության վրա: Այս երկու տարբերակումներն էլ կարիք ունեն որոշ պարզաբանման:

Հեդոնիստական բարոյագիտությունն անընդհատ ստիպված է եղել պայքարել մարդկության բարոյական զգացումի դեմ: Լուրջ անհատները, որ զգացել են կյանքի կշիռն ու մեծությունը, ապստամբում էին այն կարծիքի դեմ, թե ճիշտ վարքի նպատակը վայելքն է: Հաճույքը սովորաբար նրանց ներկայանում էր որպես փորձություն, և նրանք երբեմն հասնում էին այն բանին, որ հաճույքից խուսափելը համարում էին առաքինություն: Ճշմարիտ է, որ բարոյականությունը հիմնականում ոչ միայն մտահոգված չէ հաճույքի ձեռքբերմամբ, այլև իր ամենախոր և առավել հեղինակավոր սկզբունքներին համապատասխան` ավելի շուտ զբաղվում է տառապանքների կանխարգելմամբ: Ինչ-որ հակաբնական բան կա հաճույքի կանխամտածված հետապնդման մեջ, ինչպես և անհեթեթ է վայելքի պարտադրանքը: Մենք պարտավորվածություն չենք զգում այդ առումով, այլ բնականորեն տրվում ենք վայելքին այն բանից հետո, երբ կյանքի անհրաժեշտ աշխատանքն արված է, և մեր հաճույքների ազատությունն ու ինքնաբուխ լինելն այն է, ինչ առավելապես ներհատուկ է դրանց:

Կյանքում տխուր գործերից է որոշակի ահասարսուռ չարիքներից հնարավորինս խուսափելը, որոնց մեզ ենթարկում է մեր բնությունը. դրանք են` մահը, սովը, հիվանդությունը, ձանձրույթը, մեկուսացումը և անարգանքը: Յուրաքանչյուր բարոյական հրահանգի ետևում ուրվականների նման կանգնած այս երևույթների սարսափելի հեղինակության կողքին իրականում խոսում է խիղճը, իսկ միտքը, որի վրա դրանք բավականին ազդեցություն են թողել, չի կարող ի հակադրություն հաճույքի չզգալ փնտրտուքի անհույս ճղճիմությունը: Այն չի կարող չզգալ, որ անսանձ զվարճությանն ու փոփոխվող ցանկություններին թողնված կյանքն աննկատելիորեն կգլորվի ճակատագրական վտանգների գիրկը: Այդուհանդերձ, այն պահին, երբ հասարակությունը ազատվում է միջավայրի սկզբնական ճնշումից և հուսալիորեն պաշտպանվում հիմնական չարիքներից, դանդաղորեն զարգանում է բարոյականությունը: Կյանքի ձևերը, որ հետագայում կընդունվեն, չպետք է բռնի ներմուծվեն բարոյական հեղինակության կողմից, այլ սահմանվեն ցեղի հանճարով, պահի հնարավորություններով և առանձին անհատների ճաշակներով ու ներքին հնարավորություններով: Պարտականության տիրապետությունն իր տեղն է զիջում ազատության իշխանությանը, իսկ իրավունքն ու պարտավորությունը` նրբագեղության տիրապետությանը:

Գեղեցիկի արժևորումը և նրա մարմնավորումն արվեստներում գործունեություն է, որ պատկանում է մեր տոնական կյանքին, երբ մենք մի պահ ազատվում ենք չարիքի ստվերից ու վախի ստրկությունից և հետևում մեր էության ձգտմանը, ուր որ այն կորոշի առաջնորդել մեզ: Արժեքներն, ուրեմն, որոնց հետ գործ ունենք այստեղ, դրական են, մինչդեռ բարոյականության ոլորտում դրանք բացասական էին: Այլանդակը հազիվ թե բացառություն լինի, քանի որ այն պատճառ չէ որևէ իրական տառապանքի: Այն ինքնին ավելի շուտ զարմանքի աղբյուր է: Եթե նրա առաջարկը կենսականորեն վանող է, նրա ներկայությունն իսկական չարիք է դառնում, որի դեմ մենք որոշակի գործնական և բարոյական վերաբերմունք ենք դրսևորում: Համապատասխանաբար, ինչպես տեսանք, հաճելին երբեք չի դառնում իսկապես ճշմարիտ բարոյական հրահանգի առարկա:

 

Աշխատանք և խաղ

Այստեղ մենք ունենք, ահա, էսթետիկական և բարոյական արժեքների տարբերակման համար մի կարևոր տարր: Այն նույնն է, ինչ ցույց ենք տվել հայտնի աշխատանք-խաղ հակադրության մեջ: Այս տերմինները կարող են օգտագործվել տարբեր իմաստներով, և բարոյական դասակարգման մեջ դրանց կարևորությունը տարբերվում է իրենց ունեցած նշանակությունից: Կարող ենք խաղ անվանել ցանկացած անօգուտ գործունեություն, կիրառություն, որ բխում է հոգեբանական շարժառիթից` սպառելու համար այն էներգիան, որը կյանքի ծայրահեղ անհրաժեշտությունն ի հայտ չի բերել: Այդ դեպքում աշխատանք կլինի ցանկացած գործողությունը, որն անհրաժեշտ և օգտակար է կյանքի համար: Ակնհայտ է, որ եթե աշխատանքն ու խաղն, այսպիսով, օբյեկտիվորեն սահմանվեն իբրև համապատասխանաբար օգտակար և անօգուտ գործողություններ, ապա աշխատանքը կլինի գովաբանական, իսկ խաղը` արհամարհական տերմին: Անշուշտ, ավելի լավ կլիներ, որ մեր ամբողջ էներգիան շահութաբեր լիներ, և ոչինչ չկորչեր աննպատակ գործունեության պատճառով: Խաղն այս առումով անլիարժեք համարվելու նշան է: Այն հատուկ է մանկությանը, երբ մարմինն ու միտքը դեռևս չեն կարող հարմարվել միջավայրին, սակայն անվայել է հասուն տարիքին և ամոթալի է ծեր տարիքում, քանի որ այն նշան է մարդկային բնության թուլացման և կյանքի ընձեռած հնարավորություններից օգտվելու անկարողության:

Խաղն, այսպիսով, իր էությամբ անկարևոր է: Որոշ անհատներ, տերմինն այս իմաստով հասկանալով, անհարմար են զգում, – և դրան համամիտ է ցանկացած ազատամիտ մարդ, – խաղի կարգը դասել հասարակության հաճույքները, արվեստը, նաև կրոնը, և այդ մակդիրով դատապարտել դրանք (ինչպես, թվում է, անում է մի դպրոց), մինչև որ ցեղը կհասունանա: Սակայն եթե հարմարվելու պրոցեսում վերացվեր մեր կյանքի ամբողջ անօգուտ զարդարանքը, զարգացումը մեր էությունը հարստացնելու փոխարեն կաղքատացներ: Հավանաբար սա է էվոլյուցիայի զարգացման միտումը, և մեր բարբարոս նախնիներն իրենց տքնաջան աշխատանքով ու պատերազմներով, իրենց բոցավառ կրքերով ու դիցաբանությամբ հանդերձ ավելի լավ կյանքով էին ապրում, քան բաժին է հասել մեզ` կյանքին լավ հարմարված հետնորդներիս:

Մենք թերևս կարող ենք հուսալ, որ, այնուամենայնիվ, երևակայության ինչ-որ մասնիկ կարող է մակաբուծաբար գոյատևել անգամ ամենաօգտապաշտ ուղեղում: Ինչ ուղի էլ ընտրի պատմությունը, իսկ մենք մարգարեությամբ չէ, որ զբաղվում ենք այստեղ, հարցը, թե որն է ցանկալի, մնում է չարծարծված: Դատապարտել ինքնաբուխ և գեղեցիկ զբաղմունքները, լոկ որովհետև դրանք անօգուտ են ինքնապահպանման համար, նշանակում է կուրորեն բարձր գնահատել կյանքը` անկախ նրա բովանդակությունից: Այսօրինակ համակարգի համար ամենաարժեքավոր ֆունկցիան պետք է սահմանվեր հավերժական շարժման հաստատումը: Անօգտակարությունն անխուսափելի մեղադրանք է, որ ուղղվում է հավանական օգուտ հետապնդող ցանկացած գործողության դեմ, սակայն այն գործողությունները, որ կատարվել են հանուն իրենց, հենց իրենց իսկ արդարացումն են: Միևնույն ժամանակ անհերքելի ճշմարտություն կա մարդու բոլոր ազատամիտ և երևակայական գործունեությունները խաղ անվանելու մեջ, քանի որ դրանք ինքնաբուխ են, այլ ոչ թե իրագործվում են արտաքին անհրաժեշտության ճնշման կամ վտանգի հետևանքով: Ինքնապահպանման համար դրանց օգտավետությունը կարող է չափազանց անուղղակի կամ երկրորդական լինել, սակայն դրանք այդ պատճառով անօգուտ չեն դառնում: Ընդհակառակը, մենք կարող ենք չափել ցանկացած ազգի երջանկության և քաղաքակրթության աստիճանը ազատ և ազնիվ զբաղմունքների, կյանքի զարդարանքների և երևակայության կուլտուրայի վրա ծախսած էներգիայի  հարաբերությամբ: Քանզի մարդ իր շնորհքների ինքնաբերական խաղի մեջ է գտնում ինքն իրեն և իր երջանկությունը: Ստրկությունն ամենից նվաստացուցիչ պայմանն է, որին մարդ ենթարկվում է, և նա այնքան հաճախ է դառնում երկրի ժլատության և երկնքի դժկամության ստրուկը, որքան տիրոջ կամ հաստատության: Մարդ ստրուկ է, երբ իր ամբողջ ներուժը ծախսվում է տառապանքներից կամ մահից խուսափելու համար, երբ նրա ողջ գործունեությունը թելադրված է, և շունչ կամ ուժ չի մնում ազատ վայելքների համար:

Աշխատանքն ու խաղն այստեղ այլ իմաստ են ստանում և դառնում ստրկության ու ազատության համարժեք: Փոխարինումը տեղի է ունենում սուբյեկտիվ տեսանկյան մեջ, որից և այժմ արվում է տարբերակումը: Մենք այսուհետև աշխատանք ասելով նկատի չենք ունենա այն ամենը, ինչ օգտավետ է, այլ այն, ինչ արվում է կամքին հակառակ և անհրաժեշտության դրդմամբ: Խաղ ասելով այսուհետ չենք նշի աննպատակ արվածը, այլ` ինքնաբերաբար և ինքնանպատակ արվածը, անկախ նրանից, թե այն չարտահայտված օգուտ ունի, թե ոչ: Խաղն այս տեսանկյունից կարող է լինել մեր ամենաօգտակար զբաղմունքը: Եվ աստիճանական ընտելացումը միջավայրին հեռու կլիներ այսպիսի խաղը հնացած համարելուց, կձգտեր վերացնել աշխատանքը, իսկ խաղը դարձնել համընդհանուր: Քանի որ բնազդի բոլոր հակասություններն ու սխալները վերացնելով, մարդկային ցեղն ինքնաբերաբար կաներ իր բարօրությանը նպաստող ամեն ինչ, և մենք կապրեինք ապահով ու բարգավաճ, առանց արտաքին խթանների կամ սահմանափակումների:

 

Բոլոր արժեքները որոշ առումով էսթետիկական են

Այսպիսով, երկրորդ և սուբյեկտիվ իմաստով աշխատանքն արհամարհական, իսկ խաղը գովաբանական հասկացություն է: Բոլոր նրանք, ովքեր զգում են երևակայական երևույթների արժանիքն ու կարևորությունը, կարիք չունեն տատանվելու` ընդունելու համար խաղ անվան տակ առաջարկված սահմանումը: Մենք, այսպիսով, մատնանշում ենք ոչ թե այն, որ նրանք արժեք չունեն, այլ որ նրանց արժեքը ներքին է, որ նրանցում է առհասարակ արժեքի աղբյուրներից մեկը: Փաստորեն բոլոր արժեքները պետք է իրենց հիմքում ներքին լինեն: Օգտակարը լավն է իր վերջնական արդյունքների գերազանցության պատճառով, սակայն դրանք պետք է ինչ-որ տեղ դադարեն բացառապես օգտակար լինելուց կամ գերազանց լինեն որպես միջոց միայն. համենայն դեպս, մենք պետք է հասնենք լավին, որ լավ է ինքնին և ըստինքյան, այլապես ամբողջ գործընթացն անօգուտ է, և մեր սկզբնական առարկայի օգտակարությունը` խաբուսիկ: Ահա այստեղ մենք հասնում ենք գեղագիտական և բարոյական արժեքների մեր տարբերակման երկրորդ գործոնին, որն ուսումնասիրում է նրանց անմիջականությունը:

Սակայն եթե մենք ջանանք կյանքից հեռացնել նրա բոլոր չարիքները, ինչպես մարդկային երևակայությունն է փորձել անել տարբեր ժամանակներում, կգտնենք, հազվագյուտ էսթետիկական հաճույքներ, որոնք մնում են կազմելու արգելված երջանկությունը: Կրքերի և բնազդական կարիքների բավարարումը, որոնց հետ է հիմնականում կապված մեր երկրային երջանկությունը, էսթետիկական երանգավորում է ստանում, երբ մենք մտովի վերացնում ենք կորստի կամ փոփոխության հնարավորությունը: Ո՞ր հատկությունների համար կարող էին օլիմպացիները մեծարել իրար կամ սերովբեները երկրպագել Աստծուն, եթե ոչ հավերժական այն հատկանիշների, որոնց բնույթը, ինչպես գեղեցկության դեպքում, մեզ երջանկություն է պարգևում սոսկ մտահայեցմամբ: Երկնքի փառքը չէր կարող այլ կերպ խորհրդանշվել, քան լույսով ու երաժշտությամբ: Անգամ ճշմարտության իմացությունը, որ ամենազուսպ աստվածաբանները համարում են երանելի տեսիլքի բնույթը, էսթետիկական վայելքի աղբյուր է հանդիսանում, քանի որ երբ ճշմարտությունը հետագա գործնական օգտակարություն չունի, այն դառնում է բառացի նկարագրություն: Դրա պատճառած բավականությունը երևակայական է, իսկ արժեքը` գեղագիտական:

Բոլոր արժեքների այսպիսի կրճատումը մինչև անմիջական արժևորումներ, զգայական կամ կենսական գործունեություն, այնքան անխուսափելի է, որ ապշեցնում է նույնիսկ ամենախիզախ ռացիոնալիստ անհատներին: Միայն թե նրանց համար այս վերլուծությունը, փոխանակ առաջնորդելու դեպի էսթետիկական բարիքների ազատագրում գործնականի խճճվածությունից և դրանց հաստատում կյանքում` որպես միակ անխառն և դրական արժեքների, ավելի շուտ հանգեցրել է միանգամից հրաժարման բոլոր անխառն ու դրական բարիքներից: Այսօրինակ մտածողները բնականաբար համարում են, որ բարոյական արժեքները ներհատուկ են ու գերադաս, և քանի որ այս բարոյական արժեքները դրսևորվելու էին միայն ֆիզիկական չարիքների գոյության կամ անխուսափելիության դեպքում, ապա նրանք ընդունում են այն պարադոքսը, որ առանց չարիքի բարին բոլորովին անհնար է:

Ջատագովների խիստ պահանջներն, անկասկած, նպաստել են նրանց այս դիրքորոշմանը, երբ գարնան շունչը կամ մի գեղեցիկ արարածի տեսքը բավական կլիներ նրանց դիրքերը խարխլելու համար: Նրանց հոգեկան զսպվածությունը և երևակայության կապանքներն արգելում են նրանց վերանայել իրենց սկզբնական կարծիքը և ըմբռնել, որ բարոյականությունը միջոց է և ոչ նպատակ, որ այդ է մարդկության չհարմարվելու գինը և անպիտանիության առաջին մեղքի հետևանքը: Դա մարդկային վարքի խտացումն է ապահովության և հնարավորի նեղ շրջանակներում: Վերացրեք վտանգը, վերացրեք տառապանքը, վերացրեք կարեկցության առիթները, և կվերանա բարոյականության անհրաժեշտությունը:

Անտեղի կդառնա «դու չպետք է անես» արտահայտությունը:

Սակայն այս պատվիրանների վերացումը չի հանգեցնի կյանքի դադարի: Զգայարանները կշարունակեն ընկալել, բնազդները կշարունակեն գործել և բոլոր արարածներին առաջնորդել դեպի իրենց համապատասխան վայրերն ու զբաղմունքները: Բնության բազմազանությունը և արվեստի անսահմանությունը մեր ընկերների ընկերակցությամբ կլրացնեն այդ իդեալական գոյության ազատ ժամանակը: Սրանք են մեր դրական երջանկության տարրերը, որոնք հազարավոր տհաճությունների և հոգսերի մեջ կազմում են կյանքից ստացվող «մաքուր շահույթը»:

 

Ընդհանուր սկզբունքների էսթետիկական լուսաբանումը

Զանազան բավականությունները, որոնք նկատի ուներ բարոյականությունը` պաշտպանելով էսթետիկան նախորդ վերլուծության մեջ, միակը չեն: Երբ ձևավորվում է խիղճը և ճշմարիտ սկզբունքներն անմիջական կշիռ են ձեռք բերում, մեր վերաբերմունքը այդ սկզբունքների հանդեպ նույնպես էսթետիկական է դառնում: Պատիվը, ազնվությունը և մաքրակենցաղությունը ակնառու օրինակներ են: Երբ այս առաքինությունների բացակայությունը ենթագիտակցական նողկանք է առաջացնում, ինչպես լինում է բարեկիրթ մարդկանց դեպքում, ռեակցիան բացառապես գեղագիտական է, քանի որ այն հիմնված է ոչ թե խորհրդածության ու բարյացակամության վրա, այլ բնահատուկ զգայունության: Էսթետիկական զգայունությունը, փաստորեն, շատ թե քիչ անվանվել է բարոյականություն, քանի որ հետևանք է գիտակից ուսուցման և ավելի զորավոր է հասարակության մեջ բարու համար, քան տառապալից առաքինությունը, քանի որ շատ ավելի հաստատուն է և գրավիչ: Դա Կալոկագաթիան1 է, բարու էսթետիկական պահանջը, որը հավանաբար մարդկային էության գեղեցկագույն մասն է:

Սակայն տիպական սկզբունքների` անկախ ուժեր դառնալու և ներհատուկ արժեք ձեռք բերելու այս միտումը երբեմն վնասակար է: Դա զգացմունքի և ճշմարտացիության, ներըմբռնողական և օգտապաշտական բարոյականությունների միջև հակասության հիմքն է: Յուրաքանչյուր մարդկային վերափոխում մարդու առաջնային հետաքրքրությունների վերահաստատումն է ընդդեմ ընդհանուր սկզբունքների, որոնք օբյեկտիվորեն դադարել են ներկայացնել այդ հետաքրքրությունները, չնայած մարդկության կողմից դեռևս արժանանում են պաշտամունքային երկրպագության: Այլևս ո՛չ ասպետությունը, ո՛չ էլ կրոնը միայնակ չեն կարող վայելել այդ բարոյական վստահությունը: Դա տեղի է ունենում, երբ մի վերացական բարիք փոխարինվում է իր իրական համարժեքով: Տիպիկ օրինակ է ժլատի մոլորությունը, և դրան շատ նման է մեր հարգարժան բնակչության կեսի բարոյական սկզբունքը: Որոշակի օգտակար սովորույթների կիրառման համար մարդ զոհաբերում է շահը, որն այս սովորույթների նախնական հիմքն ու արդարացումն էր: Չնչին գիտելիքներն ուսումնասիրվել են հանուն լայնախոհության և հարստանում են հարմարավետության և ազատության հաշվին:

Այս սխալն առավել ևս ճշմարտանման է, երբ ածանցված նպատակն իր մեջ որոշ էսթետիկական հմայք ունի, ինչպիսին է իրադարձությունների անսահման դրամայում ինչ¬որ մեկի դերը ստանձնելու ստոիկների գաղափարը, անկախ որևէ մեկի համար այդպիսով ավելացող առավելությունից, ինչպես որ ժլատի կիրքը որոշ չափով փոխհատուցվում է, երբ նրա աչքը հիացնում են ոչ թե բանկային հաշվի թվանշանները, այլ դեղին ոսկու փայլը: Եվ թե՛ ողբերգական դեր խաղալու ունայնությունը, թե՛ գիտակցված ինքնազոհաբերության գիտակցությունն ունեն միևնույն չմիջնորդված հրապույրը: Բազմաթիվ իռացիոնալ սկզբունքներ, այսպիսով, որոշ ազնվականություն են ձեռք բերում: Առարկան ընտրվում է որպես բարձրագույն բարիք, որն ունի ոչ միայն որոշակի ներկայանալի արժեք, այլև ներքին մի արժեք, որը ոչ միայն այլ արժեքներն իմաստավորելու մեթոդ է, այլև ինքն իրեն իմաստավորող արժեք: Քրիստոնյաների համար հնազանդությունը Աստծուն, ինչպես բնությանը կամ բանականության օրենքներին ենթարկվելը ստոիկների համար, մի վերաբերմունք է, որն ունի որոշակի զգացմունքային և կրքոտ արժեք` անկախ օգտակարության սկզբունքների նախնական արդարացումից: Այս զգացմունքային և կրքոտ ուժը մոլեռանդության էությունն է կազմում, այն հրամանները դարձնում է կտրուկ, գիտակցության հանդեպ նրանց տալիս է բացարձակ իշխանություն, չնայած մարդկային էության բազմատեսակ պահանջների նկատմամբ նրանց միակողմանիությանը և անարդարությանը:

Աստծո կամ բանականության հանդեպ հնազանդությունը կարող է սկզբնապես մարդուն առաջարկվել միայն որպես ամենաապահով և, վերջին հաշվով, ամենից պակաս ծանր ճանապարհ` հավասարակշռելու իր նպատակներն ու համադրելու իր իղձերը: Այս օժանդակությունն այնքան անհրաժեշտ է անգամ ամենից բռնկուն-կրքոտ էակներին, որ ոչ մի նահատակ չէր գնա գիտակցված մահվան, եթե չհավատար, որ բնության ուժերը դատաստանի օրը իր կողմը կլինեն: Սակայն մարդկային միտքն անհնազանդ տերություն է, և օրենքները, որ գործում են մեծագույն բարու համար, չեն կարող հաստատվել այնտեղ առանց որոշ մասնավոր զոհողությունների, առանց բազմաթիվ առանձին ազդակների զսպման: Հետևաբար բանականության ձայնը կամ Աստծո իշխանությունը, որ նպաստում է առավելագույն բավարարվածությանը, հայտնվում է բազմաթիվ ցրված և համառ ուժերի դեմ, որոնք այնուհետև գերակշիռ կերպով չար են դառնում: Չխորհրդածող խիղճը, մոռանալով իր գերազանցության լիազոր աղբյուրը, հետագայում ինքն է ստանձնում հանդիսավոր և անբացատրելի անմիջականությունը, կարծես թե նրա որոշումները բացարձակ են և էությամբ հեղինակավոր, այսօրվա կամ երեկվա համար չեն, և որևէ մեկը չի կարող բացատրել նրանց առաջացման պատճառը: Բնազդն ավելի հեշտությամբ է կարողանում առաջացնել այս պատրանքը, երբ ի մի է բերում հետաքրքրությամբ և ակտիվ կրքով լի երևակայական գործունեությունը: Այս ներգործությունը ակնառու կերպով ազդում է միաժամանակ թե՛ բարեպաշտ և թե՛ ռացիոնալիստ աբսոլյուտիստի խղճի վրա, ինչպես նաև սիրո կրքի ժամանակ: Քանզի այս ամենի մեջ որոշակի անհատականություն, որոշակիություն և բացառիկություն է տրված քննվող առարկային, որը չափազանց նպաստում է ջերմեռանդությանը, իսկ բուռն կիրքը իրար է ձուլում կամային զանազան պրոցեսները` վերածելով հմայքի մեկ ազդեցության գիտակցման:

Այնուամենայնիվ, որքան էլ այս մոլորեցնող բարդությունները կարող են հավաստի թվալ գործունյա ու պերճախոս մարդկանց, դրանք չպետք է պարտադրվեն մարդկային էության քննադատներին: Փաստորեն ընդհանուր բարիքների արժևորումը պայմանավորված չէ դրանց առաջարկած մասնակի բավականություններով, դրանք ինքնին որպես գաղափարներ հաճելի և ազդեցիկ են երևակայության համար: Մի շարք սկզբունքների և մեթոդների ներքին առավելությունը, համենայն դեպս, իրական է` որոշ իմաստով էսթետիկական լինելու համար: Միայն ստոր օգտապաշտությունը, որ անջատում է երևակայությունը մարդկային էությունից կամ առնվազն անուշադրության մատնում դրա անսահման ներդրումը մեր երջանկության մեջ, չէր կարող այս սկզբունքներին նախապատվություն տալ որպես ուրիշների հանդեպ գործնականում բարի:

Եթե հնարավոր լիներ ցույց տալ, օրինակ, թե միապետությունը, որպես իշխանության մեկ այլ ձև, ի վիճակի կլիներ, տվյալ դեպքում, ապահովելու հասարակական բարեկեցությունը նախապատվությունը կտրվեր միապետությանը, և աներկբայորեն կհաստատվեր նրա երևակայական և դրամատիկ գերազանցությունը: Սակայն եթե ինչ-որ չափով երկնային այս գերազանցությամբ կուրացած, մասամբ զոհաբերում են հասարակական կարևոր շահեր, անարդարությունն ակնհայտ է դառնում: Կասկածահարույց դեպքում ազգը որոշում է, ոչ առանց լուրջ տարաձայնությունների, թե որքան է պատրաստ զոհաբերելու հօգուտ իր զգացմունքների: Չափազանց կարևոր է հիշել, որ խորհրդանշական կամ գործնական արժեքը այլ բան է, իսկ նրա ներքին կամ էսթետիկական արժեքը` մեկ այլ բան, և որ վերջինս կարող է արդարացիորեն հաշվի առնվել միայն որպես առանձին միավոր` համեմատվելու համար հնարավոր արտաքին արգելքների հետ: Ամեն անգամ, երբ բոլոր հիմնական շահույթների համեմատությունը և համակշռությունը ցասումով մերժվում է հանուն որոշ բացարձակ սկզբունքի` հաստատված ի հեճուկս մարդկային տառապանքի և երջանկության, մենք ունենք բարոյականության անհատական և տարօրինակ համակարգ` առանց իրավական հաստատման: Սա ապացույց է, որ նախապաշարված երևակայությունը գրավել է բարոյականության դատողական և գործնական տիրույթը:

 

Էսթետիկական և ֆիզիկական հաճույքների հակադրությունը

Այժմ մենք հանգամանորեն առանձնացրել ենք մտավոր և բարոյական դատողությունները մեր առարկայի ոլորտից և պարզել, որ պետք է գործ ունենանք միայն արժեքի ընկալումների հետ և միայն այն դեպքում, երբ դրանք դրական են ու անմիջական: Սակայն անգամ այս տարբերակումներով հանդերձ գեղեցիկի զգացողության ամենանշանակալից բնութագրական հատկանիշը մնում է չորոշված: Բոլոր հաճույքները ներքին և դրական արժեքներ են, բայց բոլոր հաճույքները գեղեցիկի զգացողություններ չեն: Հաճույքն իսկապես այդ զգացողության էությունն է, սակայն այս մասնավոր հաճույքում ակնհայտորեն առկա է մի բարդություն, որը գոյություն չունի մյուսների դեպքում և որը հիմք է հանդիսանում գիտակցության և լեզվի կողմից դրա ու մնացածի տարբերակման համար: Ուսանելի կլինի նշել այս տարբերության աստիճանները:

Մարմնական հաճույքները նվազագույն նմանություն ունեն գեղեցիկի զգացողության հետ: Մարմնական հաճույքներ ասելով նկատի ունենք, իհարկե, ավելին, քան մարմնական տեղակայում ունեցողները, քանի որ տվյալ պարագայում դասակարգումը կներառի այդ ամենը, ինչպես նաև գիտակցության բոլոր ձևերն ու տարրերը: Էսթետիկական հաճույքների համար անհրաժեշտ են ֆիզիկական պայմաններ, դրանք կապված են աչքի կամ ականջի գործունեության, հիշողության և ուղեղի այլ մտավոր գործառույթների հետ: Սակայն մենք չենք զուգորդում այս հաճույքներն իրենց տեղակայության հետ, բացառությամբ բնախոսական հետազոտությունների. գաղափարները, որոնց հետ զուգակցվում են գեղագիտական հաճույքները, դրանց մարմնական պատճառների գաղափարները չեն: Հաճույքները, որ մենք անվանում ենք ֆիզիկական և համարում ցածրակարգ, ընդհակառակը, մեր ուշադրությունը հրավիրում են մեր սեփական մարմնի որևէ մասի վրա, ինչի հետևանքով մեր ուշադրությունն այնպես չի սևեռվում որևէ առարկայի վրա, ինչպես այն օրգանի, որի մեջ դրանք առաջացել են:

Ուրեմն, չափազանց նշանակալից մի տարբերություն գոյություն ունի ֆիզիկական և էսթետիկական հաճույքների միջև: Վերջինիս դեպքում օրգանները պետք է սոսկ միջնորդ լինեն, չպետք է շեղեն կամ գրավեն մեր ուշադրությունը, այլ ուղղորդեն դեպի որոշակի արտաքին առարկա: Էսթետիկական հաճույքի առավել կարևոր արժանիքը և ոլորտը, այսպիսով, դառնում են բավականին պարզորոշ: Հոգին գոհ է և ձգտում է մոռանալ իր կապը մարմնի հետ, երևակայել, որ կարող է շրջել աշխարհով մեկ ազատության մեջ, որի շնորհիվ նա փոխում է իր մտքի առարկաները: Միտքը Չինաստանից անցնում է Պերու` առանց մարմնի տեղային որևէ զգացողության փոփոխության: Մարմնական թաղանթից անջատվելու այս պատրանքը չափազանց զվարճալի է, մինչդեռ մարմնականով հրապուրվելն ու որևիցե օրգանով սահմանափակվելը գռեհկություն և եսասիրություն է հաղորդում մեր գիտակցությանը: Ֆիզիկական հաճույքների մեծ մասամբ խղճուկ զուգորդումները նույնպես օգնում են բացատրել նրանց համեմատական կոպտությունը:

 

Էսթետիկական հաճույքի տարբերակումը, նրա ոչ անաչառությունը

Հաճույքի և գեղեցիկի զգացողության տարբերությունը երբեմն համարվել է էսթետիկական բավականության անշահախնդրությունը: Այլ կարգի հաճույքներում, ասում են, մենք խրախուսում ենք մեր զգացողություններն ու կրքերը, իսկ գեղեցիկի մտահայեցության ժամանակ բարձրանում ենք մեզնից վեր, կրքերը լռեցված են, մենք երջանիկ ենք բարու գիտակցությամբ, որին չենք փորձում տիրանալ: Նկարիչը ծարավ մարդու աչքերով չի նայում ջրի աղբյուրին և ոչ էլ գեղեցիկ կանանց` վավաշոտ մարդու աչքերով: Տարբերությունը, ասում են, վայելքի անդեմ լինելու մեջ է: Սակայն այս տարբերակումը վերաբերում է խնդրի ուժգնությանն ու նրբությանը, բայց ոչ էությանը, և բավարար է թվում միայն քիչ թվով էսթետների2 :

Երկրորդ, գեղագիտական վայելքի հնարավոր անշահախնդրությունը բավական հիմնավոր չէ: Նկարի արժևորումը նույնական չէ այն գնելու ցանկության հետ, սակայն արդեն մոտ է կամ պետք է այդ ցանկությանը շատ մոտ և նախապատրաստական հարաբերության մեջ լինի: Բնության և պլաստիկ արվեստների գեղեցկությունները չեն սպառվում բավականություն պատճառելուց, դրանք շարունակում են իրենց ողջ զորությամբ տպավորություն գործել հաջորդ դիտողի վրա: Բայց այս հանգամանքը պատահական է, և այն էսթետիկական առարկաները, որոնք փոփոխությունների են ենթարկվում և ժամանակի ընթացքում սպառվում, ինչպես բոլոր ներկայացումները, օբյեկտներ են, որոնք վայելելը մրցակցության հարց է դառնում և փափագելի է ցանկացած այլ բավականության նման: Եվ պլաստիկ գեղեցկություններն անգամ հաճախ շատ քչերն են կարողանում վայելել` ճանապարհորդելու անհրաժեշտության կամ այցելելու հետ կապված այլ դժվարությունների հետևանքով. ուրեմն, այս էսթետիկական բավականությունը մյուսների նման նույնքան եսասիրաբար հետապնդվում է:

Ճշմարտությունը, որ տվյալ տեսությունը փորձում է ձևակերպել, թվում է, այն է, որ էսթետիկական վայելքների ձգտելիս մենք մտքում դրանցից զատ ուրիշ վայելք չենք ունենում, որ չենք խառնում փառասիրության ու սեփականության իրավունքի պատճառած բավականությունը և մտահայեցության հաճույքը: Սա ճշմարիտ է, բայց ճշմարիտ է բոլոր ձգտումների և վայելքների հիմքում: Յուրաքանչյուր իսկական հաճույք որոշակի առումով անշահախնդիր է: Դրան չեն ձգտում այլ գաղտնի մղումներից ելնելով, և միտքը լցնողը հաշվարկները չեն, այլ առարկայի կամ իրադարձության` զգացումներով լի պատկերը: Ճարտար միտքն իր նախապատվությունների համար հաճախ որպես փորձաքար կարող է վերցնել ես-ի գաղափարը, սակայն այս ես-ը, որի բավականության և ծավալման համար է մարդ թերևս ապրում, ինքնին նպատակների և հիշողությունների մի ամբողջություն է, որ ժամանակին ունեցել է իր ուղղակի օբյեկտները, որոնց նկատմամբ անձը դրսևորել է ինքնաբուխ և անշահախնդիր հետաքրքրություն:

Բավականությունները, որոնք իրար միաձուլված` կազմում են եսասիրությունը, առանձին վերցրած պարզ ու անկեղծ են և ոչ ավելի էգոիստական, քան ամենից ալտրուիստական ու անանձնական զգացմունքները: Եսասիրության բաղադրության մեծ բաժինը այլասիրությունն է: Ասվածը չի վերաբերում անվանական էությանը, որ կոչվում է ինքնություն, և կամ մեկի պահանջներին կամ նրա բնական կապվածություններին, մինչդեռ իր սննդով ու խմիչքով, իր տներով ու հողերով, իր երեխաներով ու շներով տարված մարդուն եսասեր են անվանում այս հետաքրքրությունների պատճառով, որոնք չնայած բնական ու բնազդական են նրա համար, սակայն չեն համընկնում մյուսների հետ: Ոչ եսասեր մարդը նա է, որի էությունը ավելի համապարփակ ուղղվածություն ունի, որի հետաքրքրություններն ավելի լայն ընգրկում ունեն: Սակայն անդեմ զգացմունքներն այդպիսին են միայն իրենց առարկայի պարագայում, այլ ոչ սուբյեկտի կամ միջնորդի, քանի որ բոլոր խորհրդածություններն ինչ-որ մեկի մտածմունքներն են. ուրեմն ոչ եսասիրական հետաքրքրությունները ևս պետք է որ մեկի հետաքրքրությունները լինեն: Եթե մեզ չհետաքրքրեր գեղեցիկը, եթե այն կապ չունենար մեր երջանկության հետ` կախված առարկաների գեղեցիկ կամ այլանդակ լինելուց, մենք կդրսևորեինք էսթետիկական ունակության ոչ թե առավելագույն, այլ լիակատար բացակայություն: Այս հաճույքի անշահախնդրությունը, համենայն դեպս, նույնն է բոլոր պարզագույն և բնազդական բավականությունների դեպքում, որոնք որևէ կերպ պայմանավորված չեն արհեստական ընդհանուր պատկերացմամբ, ինչպես ես-ի դեպքում, որի ամբողջ զորությունն ինքնին առաջանում է նրա բաղադրիչ տարրերի առանձին էներգիայից: Ինձ հետաքրքրում է ՙես ինքս՚-ը, քանի որ «ես ինքս» նշանակում է այն, ինչ ես ունեմ հոգուս խորքում: Սահմանելով անհատականության բառացի պատկերացումը և այն ուսումնասիրելով անկախ հետաքրքրություններից, որոնք նրա բաղադրիչներն ու էությունն են կազմում, բարոյախոսին դարձնում ենք բծախնդիր, իսկ բարոյագիտությունը` նախապաշարմունք: Ես-ը, որ amour propre-ի (ինքնասիրության) հարց է, ցեղի կուռքն է և կարիք ունի տրոհվելու իր հիմքում ընկած պարզագույն առարկայական հետաքրքրությունների, մինչև որ գիտակցությունը կկարողանա արդարացնել դրա պաշտամունքը:

 

Էսթետիկական բավականության տարբերակումը, նրա ոչ ընդհանրականությունը

Գեղեցիկի հանդեպ մեր սիրո կարծեցյալ անշահախնդրությունը հանգեցնում է դրա մեկ այլ, հաճախ էական համարվող բնորոշման` նրա ընդհանրականության: Ասում են, թե զգացումների հաճույքներն իրենց մեջ դոգմատիզմ չեն պարունակում, թե ինձ հաճույք պարգևող ցանկացած բան չի ներառում մեկ ուրիշին հաճույք պատճառելու իր կարողության վերաբերյալ պնդում: Սակայն երբ ես ենթադրություն եմ անում, որ առարկան գեղեցիկ է, իմ դատողությունը նշանակում է, որ առարկան գեղեցիկ է ինքնին կամ (որ միևնույն բանն է` ավելի քննադատաբար արտահայտված) որ այն յուրաքանչյուրին պետք է այդպիսին թվա: Ընդհանրականության հավակնությունը, այս տեսության համաձայն, գեղագիտականի էությունն է, ինչը գեղեցիկի ընկալումն ավելի շուտ դատողություն է դարձնում, քան զգացողություն: Բոլոր էսթետիկական զգացողություններն անհնարին կլինեն և ողջ քննադատությունը` պայմանական ու սուբյեկտիվ, մինչև որ մեր դատողություններում չընդունենք պարադոքսալ ընդհանրականությունը, որի փիլիսոփայական հետևությունները մենք հետո կշարունակենք զարգացնել: Սակայն մեզանից, բարեբախտաբար, չի պահանջվում մտնել լաբիրինթոսը, ուր տանում են այս մեթոդները. այսօրինակ հարցերն ուսումնասիրելու շատ ավելի պարզ ու հասկանալի ուղիներ կան, այսինքն` քննարկել և վերլուծել մեր առջև եղած դատողությունը, փորձել գտնել դրա հիմքը մարդկային էության մեջ: Քանի դեռ դա չենք արել, կարող ենք վտանգի ենթարկել բնական թյուրըմբռնումը կամ մտքի անճշտությունը հասցնել արմատացած և կործանարար կանխակալության` դարձնելով այն հետևողական կառուցման կենտրոն:

Դժվար չի լինի ցույց տալ, որ ընդհանրականության հավակնությունն այսպիսի մի բնական անճշտություն է: Ակնհայտ է, որ առանձնահատուկ փոխհամաձայնություն չկա էսթետիկական հարցերի շուրջ, և այս համաձայնությունը, ինչպիսին որ կա, հիմնված է մարդկանց ծագման, բնույթի և պայմանների նմանության վրա, նմանություն, որը որտեղ էլ գոյություն ունենա, ձգտում է նույնացնել բոլոր դատողություններն ու զգացմունքները: Անիմաստ է ասել, թե այն, ինչ գեղեցիկ է մեկի համար պարտադիր պիտի գեղեցիկ լինի նաև մյուսի համար: Եթե նրանց զգացողությունները նույնն են, նույնական են նրանց հարաբերությունները և հակումները, ապա միևնույն առարկան, անշուշտ, գեղեցիկ կլինի երկուսի համար էլ: Եթե տարբեր են նրանց բնությունները, մեկի համար հրապուրիչ ձևը մյուսի կողմից կարող է անգամ չնկատվել, քանի որ այլ են ընկալումների նրա դասակարգումներն ու տարբերակումները, և նա կարող է առանձին տգեղ մասեր կամ առարկաների անձև բազմություն դիտել այն, ինչը մյուսի համար կատարյալ ամբողջություն է, այդպիսին են բոլոր առարկաները, ֆունկցիաներն ու կիրառությունները միասին վերցրած: Անհեթեթություն կլինի ասել, թե այն ինչը աննկատել է մեկի համար, պարտադիր պիտի գեղեցիկ համարվի մյուսի կողմից: Փաստորեն միևնույն հատկանիշները ճանաչելու այս պարտադրվածությունը պայմանավորված է միևնույն ընդունակություններով օժտված լինելով: Սակայն չկա միևնույն հատկություններով օժտված երկու մարդ, և ոչ էլ առարկաները ճշգրտորեն միևնույն արժեքը կարող են ունենալ երկու հոգու համար:

Անփույթ արտահայտությունը, թե ցանկացած մարդ պարտավոր է տեսնել այս կամ այն գեղեցիկը, նշանակում է, որ նա կտեսներ այն, եթե նրա հակումները, դաստիարակությունը կամ ուշադրությունը լինեին այնպիսին, ինչպիսին մեր կատարելատիպն է պահանջում նրանից, իսկ մեր կատարելատիպը մարդու ինչպիսին լինելու վերաբերյալ ունի բաղադրյալ, սակայն ըմբռնելի աղբյուրներ: Վերցնենք, օրինակ, մի որոշակի բավականություն, երբ այլոց դատողություններում գտնում ենք մեր սեփական դատողությունների հավանությունը: Մենք անհանդուրժող ենք մեր սեփական բնությունից տարբեր բնության եթե ոչ գոյության, ապա առնվազն դրա բառացի և դատողական արտահայտության նկատմամբ: Մենք վստահանում կամ երջանկանում ենք, երբ տեսնում ենք, որ մեր կասկածելի կարծիքները համընդհանուր ընդունելություն են գտնում: Մենք անկարող ենք մեր ճաշակի հիմքը գտնել մեր սեփական կյանքի փորձառության մեջ, հետևաբար և հրաժարվում ենք նրա մեջ փնտրել այն: Եթե մենք վստահ լինեինք մեր իրավացիության մեջ, ապա պատրաստ կլինեինք լռելյայն համաձայնել այլոց բնականոն տարբեր զգացմունքների և ուղիների հետ, ինչպես իր լեզվի մայրաքաղաքային առոգանությունը գիտակցող մարդն է հեշտորեն խոստովանում լեզվի քմահաճությունը և հաճույքով ու հետաքրքրությամբ նկատում դրա տարբերակները գավառներում, մինչդեռ գավառականը միշտ նախանձախնդրորեն ցույց է տալու, որ իր յուրօրինակություններն արդարացնող պատճառ և վաղեմի իրավասություն ունի: Այսպիսով, մարդիկ, որոնք չունեն տվյալ զգացողությունը և չգիտեն, թե ինչու են իրենք դատում, միշտ փորձում են ցույց տալ, որ իրենք դատում են համընդհանուրի նկատառումներով:

Հետևաբար մեր սեփական դատողությունների անկայունությունը և մակերեսայնությունը չեն կարող դիմանալ հակասությանը: Մենք չենք հանդուրժում ուրիշի կասկածանքը, երբ չենք կարող բացատրել նրան, թե ինքներս ինչու ենք հավատում: Ուրիշ մարդու մեր կատարելատիպը ձգտում է, համենայն դեպս, ներառել նրա և մեր սեփական դատողությունների փոխհամաձայնությունը, և չնայած, որ ընդունում ենք այս պահանջի անիմաստությունը մարդկայինից չափազանց տարբեր բնությունների պարագայում, կարող ենք բավական անխոհեմ գտնվել պահանջելու, որ բոլոր ռասսաները հիանան ճարտարապետության միևնույն ոճով և բոլոր դարերը` միևնույն պոետներով:

Մարդկային ճաշակի փաստացի մեծ ընդհանրությունը ավանդական պատմության սահմաններում նպաստում է այս հավակնությանը: Սակայն այն, ըստ էության, անհիմն է: Չկա երևակայության աշխատանքի իրական արժանիքի հետ ավելի քիչ կապված բան, քան այն գնահատելու բոլոր մարդկանց կարողությունը: Ճշմարիտ ապացույցը բավականության աստիճանն ու տեսակն է, որ ստանում է նա, ով ամենից բարձր է արժևորում այն: Սիմֆոնիան ոչինչ չի կորցնի, եթե մարդկության կեսը խուլ լինի, քանի որ նրա ինը տասներորդը փաստորեն դժվարանում է ընկալել դրա հարմոնիաները, բայց այն շատ կտուժեր, եթե գոյություն չունենար Բեթհովեն: Ավելին, որոշակի տեսակի գեղեցկություն արժևորելու անկարողությունը կարող է sine qua non (անխուսափելի պայման) լինել մեկ ուրիշ տեսակի արժևորման համար. թե՛ հաճույքի և թե՛ ստեղծագործելու մեծագույն կարողությունը գլխավորապես մասնագիտացված և արտոնյալ է, հետևաբար և արվեստի մեծագույն դարերը հաճախ տարօրինակորեն անհանդուրժողական են եղել:

Մի ուղղության հարձակումները մյուսի դեմ, լինելով փիլիսոփայական դրույթների խեղաթյուրում, հաճախ գեղարվեստական առողջության նշաններ են, որովհետև կենսական արժևորումն են գեղեցիկի որոշ տեսակների, որոնց հանդեպ սերը վերաճել է ջերմեռանդ կրքի: Ճարտարապետները, որ անտիկ կառույցների անկատարությունը համալրել են իրենց սեփական մտքերով, ինչպես Չարլզ V-ը, երբ Ալհամբրայի կողքին բարձրացրեց իր վիթխարի պալատը, որոշակի տեսանկյունից կարող են դատապարտվել: Իրենց միջամտությամբ նրանք մեծ վնաս հասցրին, սակայն սեփական ինտուիցիայի նկատմամբ դրսևորեցին հրաշալի վստահություն, իսկ սեփական ճաշակի հպարտ հաստատումը էսթետիկական անկեղծության մեծագույն ապացույցն է: Ընդհակառակը, մեր սեփական որոնումները, էկլեկտիզմը, հնագիտությունը անկարողության հայտանիշերն են:

Եթե մենք պակաս ուսյալ և պակաս բարեպաշտ լինեինք, ավելի գործունյա կլինեինք: Եթե մեր արժևորումը պակաս ընդհանրական լիներ, այն ավելի իրական կլիներ, և մեր երևակայությունը բացառիկության վարժեցվելու դեպքում կվերածվեր խորհրդանիշի:

Էսթետիկական բավականության տարբերակումը. դրա օբյեկտիվացումը Այնուամենայնիվ, էսթետիկական դատողությունների ընդհանրականության պահանջի մեջ կա ավելին, քան մեր սեփական կարծիքներն ընդհանրացնելու ցանկությունը: Գոյություն ունի մի տարօրինակ, բայց հայտնի հոգեբանական երևույթի ձևակերպում` զգացողության տարրի փոխակերպումն առարկայի հատկանիշի: Երբ մենք ասում ենք, թե մեկ ուրիշը պետք է տեսնի այն գեղեցկությունները, որոնք մենք ենք տեսնում, պատճառն այն է, որ, մեր կարծիքով, այդ գեղեցկությունները գտնվում են առարկայի մեջ, ինչպես նրա գույնը, համամասնությունը կամ չափսը: Մեր դատողությունը թվում է մեզ սոսկ ընկալում և մի արտաքին գոյության հայտնագործում, իրական գերազանցություն, որ մեզնից դուրս է: Սակայն այս պատկերացումը հիմնավորապես անհեթեթ և հակասական է: Գեղեցիկն, ինչպես տեսանք, արժեք է, այն չի կարելի պատկերացնել որպես անկախ գոյություն, որն ազդում է մեր զգացումունքների վրա, ինչի արդյունքը ընկալումն է: Այն կա զգացողության մեջ և այլ կերպ չի կարող գոյություն ունենալ: Չգիտակցված գեղեցկությունը չզգացված հաճույք է և ընդհակառակը: Սակայն ժամանակակից փիլիսոփայությունը սովորեցրել է մեզ նույնն ասել ընկալվող աշխարհի յուրաքանչյուր տարրի մասին. ամեն ինչ զգացողություն է, և դրանք մշտական ու արտաքին թվացող առարկաների խմբավորելը մեր մտքի որոշակի սովորույթների աշխատանքի արդյունքն է: Մենք ի վիճակի չենք լինի ուսումնասիրել կամ պահպանել կյանքի ցաքուցրիվ փորձառությունները, մինչև որ չհամակարգենք և չդասակարգենք դրանք. տպավորություների քաոսից է ձևավորվում սովորական և ճանաչելի առարկաների աշխարհը:

Թե ինչպես է դա կատարվում, բացատրում են ընկալման այս տեսությունները: Արտաքին առարկաները սովորաբար ազդում են միաժամանակ տարբեր զգայարանների վրա, որոնց զգացողություններն, այդպիսով, փոխներգործում են իրար վրա: Միևնույն առարկայի կրկնվող փորձառությունները նույնպես փոխկապակցված են իրենց համանմանության շնորհիվ, հետևաբար կրկնակի միտում կա մեկ զգացողության մեջ միաձուլվելու և միավորվելու, որին առանձին անուն է ամրագրվում, սա հիշողությունների և փոխազդեցությունների մի խումբ է, որոնց պատճառը, փաստորեն, արտաքին առարկան է: Սակայն այս ընկալումը, մի անգամ կազմավորվելով, բոլորովին տարբեր է այն մասնավոր փորձառություններից, որոնցից ստեղծվել է: Այն մշտական է, իսկ նրանք փոփոխական են: Նրանք միայն դրա մասնակի ու թռուցիկ առկայծումներն են: Հաստատված պատկերացումը, հետևաբար, իրականություն է դառնում, իսկ դրա նյութը` պարզապես արտաքին կողմ: Նյութի և հատկանիշի, իրականության և դրսևորման, էության ու պատկերացման միջև տարբերակումը այլ ծագում չունի:

Առարկաներն, այսպիսով, սկզբնավորված և տարանջատված նրանց մասին ունեցած մեր գաղափարներից, սկզբում կազմված էին բոլոր տպավորություններից, զգացմունքներից և հիշողություններից, որոնք առաջարկվում են զուգորդման համար և մուտք են գործում դրա մեջ` միախառնվելով երևակայության շրջապտույտին: Առարկայից ստացած յուրաքանչյուր զգացողություն սկզբնապես դիտվում է որպես նրա հատկանիշներից մեկը: Այնուամենայնիվ, փորձը և առարկայի կառուցվածքն ավելի հստակ պատկերացնելու գործնական անհրաժեշտությունը աստիճանաբար մեզ առաջնորդում են առարկայի հատկանիշները մինչև նվազագույնը կրճատելու և զգացողությունների մեծ մասը այդ հատկանիշների մեզ վրա թողած ազդեցություն համարելու ուղղությամբ: Մի քանի առաջնային հատկանիշներ կան, ինչպես տարածականությունը, որը մենք շարունակաբար դիտարկում ենք որպես օբյեկտիվորեն իրական և որպես առարկայի հատկանիշ, որոնք բավական են բացատրելու համար մեր փորձառությունների կարգը: Մնացած հատկանիշները, ինչպես գույնը, վերաբերում են սուբյեկտիվ ոլորտին, քանի որ ուղղակի ազդում են մեր մտքի վրա, ուստի և առարկայի արտաքին և երկրորդական հատկանիշներն են:

Սակայն այս տարբերակումը միայն գործնական արդարացում ունի: Բացառապես մտքի հարմարությունն ու հաշվենկատությունն են պայմանավորում, թե մեր զգացողությունների ինչպիսի զուգորդում ենք մենք շարունակելու առարկայացնել և համարել մնացածի պատճառը: Օբյեկտիվ լինելու իրավունքն ու ձգտումը ամեն ինչում հավասարազոր են, քանի որ դրանք բոլորն էլ նախորդում են մտքի հնարքին, որի միջոցով մենք սահմանազատում ենք գաղափարը նյութերից, իսկ առարկան` մեր փորձառություններից:

Հատկանիշները, որոնք մեր պատկերացմամբ պատկանում են իրական առարկաների, մեծ մասամբ տեսողության և շոշափելիքի պատկերներ են: Որպես երկրորդական բնութագրված ազդեցությունների առաջին տեսակներից են, բնականաբար, վայելքները, հաճույքները և տառապանքները, քանի որ մեր հաճույքներն ու տառապանքները առարկաներին ներհատուկ պատկերացնելը առհասարակ չափազանց քիչ կարող է նպաստել գիտակցված և արդյունավետ գործունեությանը: Սակայն հույզերն, ըստ էութան, ենթակա են օբյեկտիվացման, ինչպես և զգացողությունների տպավորությունները, և, հետևաբար, մարդ կարող է հավատալ, թե պարզագույն ու անփորձ գիտակցությունն ավելի շուտ կբնակեցնի աշխարհն իր սեփական սարսափների ու կրքերի տեսիլքներով, քան հստակ և մաթեմատիկական գաղափարներով, որոնք դեռ հազիվ թե ի վիճակի է ձևավորել:

Մտքի այս ոգեպաշտական և առասպելային սովորույթը դեռևս դիմանում է գիտելիքի սահմաններում, ուր ընդունված չեն տեխնիկական պարզաբանումներ: Մեր մեջ, որտեղ փոքր հեռավորությունը դժվարացնում է դիտումը, կենդանական և մարդկային կյանքի խրթին քաոսում, ինչպես նաև տիեզերական և կրոնական հիմնահարցերի հեռավոր խավարում, մենք դեռ դիմում ենք կամքի ու գաղափարների զորությանը: Սակայն օրվա ճղճիմության ողջ միջանկյալ թագավորությունում, որտեղ մեխանիկական գիտությունները զարգացում են ապրել, իրականության պատկերացման մեջ հուզական և կրքոտ տարրերի հավելումը այժմ խենթություն կլիներ: Այստեղ առարկաների մեր գաղափարը բաղկացած է բացառապես ընկալական տարրերից, ձևի և շարժման գաղափարներից:

Առարկաների գեղեցկությունը, այնուամենայնիվ, այս կանոնի բացառությունն է: Գեղեցկությունը հուզական տարր է, մեր վայելքը, ինչն, այդուհանդերձ, համարում ենք առարկաների հատկանիշ: Բայց այժմ մենք նախապատրաստված ենք հասկանալու այս բացառության էությունը: Դա սկզբնապես համապարփակ միտումի վերապրուկն է` առարկայի մեզ վրա գործած յուրաքանչյուր ազդեցություն դարձնել ըմբռնված բնության բաղկացուցիչ մաս:

Առարկայի գիտական պատկերացումն այդ առարկայի առաջացրած բազմազան ընկալումների և հակազդեցությունների մեծ ընդհանրացումն է, գեղագիտական պատկերացումը պակաս վերացական է, քանի որ բովանդակում է հուզական հակազդեցությունը, ընկալման հաճույքը, որպես ընկալված առարկայի անբաժանելի մաս:

Դժվար չէ գեղեցիկի զգացողության մեջ գտնել զգացումի օբյեկտիվացման այս գոյատևման պատճառը, որն այլուր անհետացած է: Առարկաների պատճառած հաճույքների մեծամասնությունը հեշտությամբ տարբերակվում և առանձնացվում է առարկայի ընկալումից. առարկան պետք է վերաբերի առանձին օրգանի, ինչպես օրինակ` քիմքին, կամ կուլ տրվի, ինչպես գինին կամ օգտագործվի և կիրառվի ինչ-որ ձևով, մինչև որ առաջանա հաճույք: Հետևաբար, թույլ է կապը հաճույքի և զգացողության մյուս փոխկապակցված տարրերի միջև, հաճույքն առանձնանում է զգացողությունից ժամանակով կամ տեղայնացվում է այլ օրգանում և, արդյունքում, անմիջապես ճանաչվում է որպես ազդեցություն, այլ ոչ առարկայի հատկանիշ: Սակայն երբ ընկալման պրոցեսն ինքնին հաճելի է, ինչպես, անշուշտ, կարող է պատահել, երբ մտավոր գործունեությունը, որի միջոցով փոխազդում և արտացոլվում են զգացողության տարրերը, և ստեղծվում է ձևի գաղափարն ու առարկայի էությունը, բնականաբար գրավիչ է, ապա մենք ունենում ենք առարկայի մեջ սերտորեն պարփակված, իր հատկությունից և կազմությունից անբաժան հաճույք, որի տեղայնացումը մեր մեջ նույնն է, ինչ որ ընկալման ժամանակ: Նման հանգամանքներում մեզ բնականաբար չի հաջողվում հաճույքն անջատել այլ օբյեկտիվացված զգացումներից: Այն դառնում է, ինչպես դրանց դեպքում, առարկայի որակ, որը մենք տարբերակում ենք առարկաների ընկալումների մեջ ոչ այսպես մարմնավորված հաճույքներից` այն անվանելով գեղեցիկ:

 

Գեղեցիկի սահմանումը

Մենք այժմ հասել ենք գեղեցիկի մեր սահմանմանը, որը, հաշվի առնելով մեր հետևողական վերլուծությունը և գաղափարի սահմանների նեղացումը, դրական, ներհատուկ և օբյեկտիվացված արժեք է: Կամ, պակաս տեխնիկական լեզվով ասած, գեղեցիկը հաճույք է` որակված որպես առարկայի հատկանիշ:

Այս սահմանումը նախատեսված է ամփոփելու տարբերակիչ և ճանաչելի նշանների բազմազանությունը, որոնք այստեղ թերևս ավելի մանրամասն կշարադրվեն: Գեղեցիկն արժեք է, այն իրականության կամ վերաբերմունքի ընկալում չէ, այն զգացմունք է, մեր կամային և ընկալունակ էության ապրումը: Առարկան չի կարող գեղեցիկ լինել, եթե չի կարող ոչ մեկին հաճույք պատճառել. գեղեցիկը, որի հանդեպ բոլոր մարդիկ անտարբեր են, հակասություն է սահմանման մեջ:

Երկրորդ` այս արժեքը դրական է, ինչ¬որ լավ բանի ներկայության զգացումն է, իսկ այլանդակության պարագայում` դրա բացակայության: Այն երբեք դրական չարիքի ընկալում չէ, երբեք բացասական արժեք չի լինում: Գեղեցիկի զգացումով օժտված լինելը անխառն օգուտ է, որը չարիք չի բերում իր հետ: Երբ այլանդակությունը դադարում է զվարճացնել կամ թեկուզ հետաքրքրություն առաջացնել և նողկալի է դառնում, այն իսկապես դառնում է բացահայտ չարիք, սակայն` բարոյական և գործնական, բայց ոչ երբեք էսթետիկական: Էսթետիկայի մեջ ճշմարիտ է այն ասույթը (որը հաճախ այնքան կեղծ է հնչում բարոյագիտության մեջ), թե չարիքը ոչ այլ ինչ է, քան պարզապես բարու բացակայություն: Քանզի անգամ գոյության ձանձրույթն ու գռեհկությունն առանց գեղեցկության ինքնին ոչ այնքան նողկալի են, որքան ողբալի ու ստորացուցիչ: Էսթետիկական բարիքների բացակայությունը բարոյական չարիք է, էսթետիկական չարիքը բացառապես հարաբերական է և ենթադրում է պակաս էսթետիկական բարիք, քան սպասվում էր տվյալ տեղի ու ժամանակի համար: Ոչ մի կառուցվածք ինքնին ցավ չի պատճառում, չնայած որոշ ձևեր տհաճություն են առաջացնում` անակնկալ ցնցում պատճառելով նույնիսկ իսկապես գեղեցիկ լինելու պարագայում, ինչպես, օրինակ, եթե մայրն իր երեխայի օրորոցում մի հրաշալի հորթուկ գտներ և նրա տառապանքն իր բնույթով էսթետիկական չլիներ:

Բացի այդ, այս հաճույքը պետք է ի հայտ գա ոչ թե առարկայի կամ իրադարձության շահավետության արդյունքում, այլ նրա անմիջական ընկալման. այլ կերպ ասած` գեղեցիկը մեծագույն բարիք է, որը բավականություն է պատճառում որևէ բնական ֆունկցիայի, որոշակի հիմնարար կարիքի կամ մեր մտավոր ունակությանը: Գեղեցիկն, այսպիսով, դրական արժեք է, որը ներհատուկ է. այն հաճույք է: Այս երկու հանգամանքները էսթետիկայի ոլորտը բավականաչափ սահմանազատում        են բարոյականության ոլորտից: Բարոյական արժեքները մեծ մասամբ ժխտողական և մշտապես հեռակա են: Բարոյախոսությունը գործ ունի չարիքից խուսափելու և բարուն ձգտելու հետ, գեղագիտությունը` միայն վայելքի:

Վերջապես, զգացական հաճույքները տարբերվում են գեղեցիկի ընկալումից, ինչպես զգացողությունն է ընդհանրապես տարբերվում ընկալումից, այն է` տարրերի օբյեկտիվացմամբ և ապա դրանց` ավելի շուտ առարկաների, քան գիտակցության հատկանիշների հանդես գալով: Անցումը զգացողությունից դեպի ընկալում աստիճանական է, և երբեմն հնարավոր է հետևել ընթացքին. դա վերաբերում է և՛ գեղեցկությանը, և՛ զգացական հաճույքներին: Կտրուկ սահման չկա դրանց միջև, սակայն այն կախված է օբյեկտիվության աստիճանից, որին հասել են իմ զգացումներն այն պահին, երբ ես ասում եմ. «Դա ինձ հաճելի է» կամ «Դա գեղեցիկ է»: Եթե ինքնագիտակցությունս արթուն է, և քննադատական մոտեցում ունեմ, ես հավանաբար այդ արտահայտություններից կօգտագործեմ առաջինը, եթե իմպուլսիվ եմ, և երկրորդը` եթե տպավորվող եմ: Որքան ավելի հեռակա, խճճված և անբացատրելի է հաճույքը, այնքան ավելի օբյեկտիվ է երևալու, և երկու հաճույքների միությունը հաճախ ստեղծում է մեկ գեղեցկություն: Շեքսպիրի LIV սոնետում հետևյալ բառերը կան.

Որքա¯ն պիտի չքնաղը չքնաղ թվար ավելի,

Եթե լիներ զարդարված վեհ ու ազնիվ գծերով.

Վարդը այնքան գունագեղ և հմայիչ տեսք ունի,

Բայց ավելի դյութիչ է իր կոկոնի բուրմունքով:

 

Փշակալված մասրենին գունագեղ է ավելի,

Քան թե վարդի թերթերը, պատած հենց նույն փշերով,

Որոնք այնքան մեղմորեն օրորվում են բերկրալի,

Երբ որ նրանց ամառը արթնացնում է իր շնչով:

 

Բայց քանի որ մասրենին լոկ դեմքից է սխրալի,

Առանց նույնիսկ սիրվելու, թառամում է մոռացված.

Մինչդեռ վարդին սիրասուն նույն բախտը չի վիճակված,

Նա մինչև իսկ թորշոմած դեռ բուրում է հաճելի:3

 

Մեկ հավելյալ զարդանախշը, ինչպես տեսնում ենք, վերածում է խորին գունավորումը, որը, սակայն, ներկայացում և պարզապես զգացողություն էր սկզբում, գեղեցկության ու իրականության տարրի, և քանի որ ճշմարտությունն այստեղ ընկալումների համագործակցությունն է, ապա գեղեցկությունը հաճույքների համագործակցությունն է: Եթե գույնը, ձևը և շարժումը դժվար թե գեղեցիկ են առանց բույրի թարմության, ապա որքան ավելի են անհրաժեշտ, որ թարմությունն ինքնին գեղեցկություն դառնա: Եթե մենք սրվակով օծանելիք ունենայինք, ոչ մեկի մտքով չէր անցնի այն գեղեցիկ անվանել, այն մեզ կտար չափազանց առանձնակի և վերահսկվող մի զգացողություն: Չէր լինի որևէ առարկա, որին այն հեշտությամբ կկարողանար միախառնվել: Սակայն եթե այն տարածվի պարտեզից, ևս մի զգայական հմայք  կավելացնի միաժամանակ ըմբռնված առարկաներին, կօգնի դրանց գեղեցիկ դարձնելուն: Այսպիսով, գեղեցկությունը ստեղծվում է հաճույքի օբյեկտիվացմամբ: Այն օբյեկտիվացված հաճույքն է:

 

ՄԱՍ II

ԳԵՂԵՑԻԿԻ ՆՅՈՒԹԵՐԸ

Մարդկային բոլոր ֆունկցիաները կարող են նպաստել գեղեցիկի զգացողությանը

Մեր խնդիրն է այժմ աչքի անցկացնել մեր գիտակցականության բազմատեսակ տարրերը և տեսնել, թե ինչպես է դրանցից յուրաքանչյուրին նպաստում աշխարհի գեղեցիկը: Մենք պարզելու ենք, որ իրոք այդպես է, երբ դրանք անքակտելիորեն փոխկապակցվում են գիտակցման օբյեկտիվացման գործողության հետ: Երբ հաճույքի ոսկե թելը թափանցում է իրերի այն սարդոստայնի մեջ, որ մշտապես ջանասիրաբար հյուսում է մեր գիտակցությունը, այն տեսանելի աշխարհին հաղորդում է մի խորհրդավոր ու անըմբռնելի հմայք, որը մենք գեղեցկություն ենք անվանում:

Մեր էության մեջ չկա մի ֆունկցիա, որը չկարողանա իր նպաստը բերել այս ներգործությանը, սակայն յուրաքանչյուր ֆունկցիա իր համագործակցության մեծությամբ և անմիջականությամբ բավականին տարբերվում է մյուսից: Աչքի և ականջի, երևակայության և հիշողության հաճույքները ամենից հեշտ են մարմնավորվում և միաձուլվում գաղափարներում, սակայն աններելի անշրջահայացությամբ և թերարժևորմամբ կդավաճանեինք ընտրած սկզբունքին, եթե դրանք անվանեինք գեղեցիկի միակ պարագաներ: Մեր ջանքերը պիտի առավելապես ուղղենք բացահայտելու գեղեցիկի այլ աղբյուրներ, որոնք ընդհանրապես անտեսվել են, և ցույց տալու դրանց կարևորությունը: Քանզի հինգ զգայարանները և հոգու երեք ուժերը, որոնք ավանդական հոգեբանության մեջ այնքան մեծ դեր ունեն, ոչ մի դեպքում գիտակցության միակ աղբյուրները կամ գործոնները չեն, այլ սոսկ դրա պարունակության շատ թե քիչ արտաքին մասերը, որոնք, սակայն, նույնիսկ դրա ամբողջությունը չեն կազմում: Բնությունը և մեր կյանքի փոփոխությունները ավելի խոր արմատներ ունեն և ղեկավարվում են պակաս ակնառու պրոցեսներով:

Մարդկային մարմինը կենսական որոշակի ֆունկցիաներով միավորված մի սարք է, որոնց գործունեությունը դադարելիս այն կործանվում է: Սրանցից մի քանիսը, ինչպես արյան շրջանառությունը, հյուսվածքների աճն ու քայքայումը առաջին հայացքից անգիտակցական են: Այնուամենայնիվ, այս հիմնական պրոցեսների ցանկացած էական խախտում միանգամից մեծ և ցավալի փոփոխություններ է առաջացնում գիտակցության մեջ: Թեթևակի փոփոխություններն իսկ առանց գիտակցական արձագանքի չեն մնում, և մեր մտքի ամբողջ խառնվածքն ու էությունը, մեր կրքերի ուժգնությունը, սովորույթների տիրապետությունն ու հերթագայությունը, մեր ուշադրության ուժը և մեր երևակայության ու կապվածության աշխուժությունը պայմանավորված են այս կենսական ուժերի ներգործությամբ: Դրանք գուցեև որևէ գաղափարի կամ զգացմունքի ողջ հիմքը չեն, սակայն այդ ամենի գոյության և էության պայմանն են:

Կենսական ուժերը հատկապես անհրաժեշտ են մեր փորձառության արժևորման համար: Դրանք առողջության հիմքն են, առանց որի ոչ մի հաճույք չի կարող ամբողջական լինել: Դրանք են պայմանավորում մեր մղումները ժամանցների ընտրության մեջ և լրացուցիչ էներգիա մատակարարում, որը մենք ծախսում ենք խաղի, արվեստի և մտորումների համար: Այս ձգտումների ձգողականությունը և բուն էսթետիկական ոլորտի գոյությունը մեր կենսական պրոցեսների արդյունավետության և կատարելության հետևանք են: Դրանց վերաբերող հաճույքները բացառապես կապված չեն որևէ մասնակի առարկայի և, հետևաբար, չեն բացատրում առարկաների հարաբերական գեղեցկությունը: Այդ հաճույքները ազատ են և չտեղայնացված, չունեն հատուկ կամ մարմնի մեջ գտնվող ընկալման մի ներքին օրգան: Դրանք, այդպիսով, գիտակցության մեջ մնում են անզանազանելի և կարող են ծառայել որևէ առարկայի հանդեպ հետաքրքրություն ավելացնելուն կամ առհասարակ աշխարհին հմայված հայացք գցելուն:

Կենսական պրոցեսների էսթետիկական արժեքը զանազանվում է ըստ նրանց բնախոսական զուգակցության. գաղափարների կազմավորման և ընկալման կարողության համար առավել նպաստավոր պրոցեսներն, անշուշտ, ավելի հակված են իրենց ներքին ջերմության մի մասը սփռելու մտածական հաճույքների վրա և այդպիսով ուժգնացնելու գեղեցկության զգացողությունն ու մտավոր հափշտակվածությունը: Մյուս կողմից` գաղափարների ձևավորմանն ու ընկալմանը խոչընդոտող տարրերը, որ շեղում են ուշադրությունը դեպի բութ ու անարտահայտիչ զգացումները, պակաս բարենպաստ են էսթետիկական գործունեության համար: Քնկոտության և երազկոտության կրկնակի ազդեցության օրինակը կլուսաբանի այս տարբերությունը: Քնի խորությունը, թվում է, առաջին հերթին ազդում է արտաքին զգայարանների վրա և, իհարկե, դրանց անկարող դարձնում անմիջական տպավորություններ ընկալելու, սակայն եթե այն չի խորանում, ապա ավելի ազատում է երևակայությունը և խտացնելով երևակայության գույները` հաճախ առաջ է բերում և ի ցույց դնում հրաշալի պատկերներ:

Բանաստեղծության և հայտնագործության մի տեսակ կա, որ հայտնվում է միայն այսօրինակ պահերի: Այդ պահերին են առաջին անգամ լսելի եղել բազմաթիվ հիասքանչ մեղեդիներ և ի սկզբանե պատկերացվել կենտավրոսն ու հրեշտակները:

Սակայն եթե լեթարգիան ավելի ամբողջական է կամ եթե պատճառն այն է, որ երևակայությունն արգելակված է, միչդեռ զգայարաններն արթուն են, ինչպես գերսնված և գերմարզված մարմնի դեպքում, ապա մենք ականատես ենք լինում էսթետիկական անընկալունակության վիճակի:

Աշխուժությունը, որը հետևանք է մաքուր և թարմացնող մթնոլորտի, նկատելի ազդեցություն ունի մեր արժևորումների վրա: Նրան ենք մեծապես պարտական վաղորդայնի գեղեցկությունը, որի հմայքը կատարելապես տարբեր է երեկոյի ընկալումից: Բոլոր ֆունկցիաների հակադիր վիճակն այստեղ հակադիր հույզ է ավելացնում արտաքնապես համանման երևույթներին` երկուսն էլ դարձնելով անսահմանորեն, սակայն տարբեր կերպ գեղեցիկ:

Հետաքրքրական և հավանաբար զարմանալի կլիներ բացահայտել, թե շնչելու հաճույքը որքանով է կապված մեր բարձրագույն և առավել անդրիմացական իդեալների հետ: Սոսկ փոխաբերություն չէ, որ մենք իրար ենք կապում եթերայնությունն ու նրբագեղությունը և շնչարգելությունն ու սարսափը. կոկորդում և թոքերում եղած զգացողության իրական կրկնությունն է, որ ակնթարթորեն ուժ է հաղորդում այս տպավորություններին և նախորդում դրանց արժեքայնության բոլոր արտացոլումներին: Հետևաբար խոր կամ արգելակված շնչառության այս կենսական զգացողությունն է անմիջականորեն ազդում տվյալ երևույթների արտահայտչականության վրա:

 

Սիրո կրքի ազդեցությունը

Կենսական և հասարակական ֆունկցիաների միջև ընկած է սեռական բնազդը: Եթե բնությունը վերարտադրության խնդիրը լուծած լիներ առանց սեռական տարբերակումների, մեր հուզական կյանքն արմատապես այլ կլիներ: Այս ֆունկցիան այնքան           խորին և այնքան ներթափանցող ազդեցություն է թողնում հատկապես կնոջ վրա, որ մենք մարդկային էության բացարձակապես անիրական կարծիք կներկայացնեինք, եթե մեր գեղագիտական ընկալունակությունը ուսումնասիրենք առանց սեռերի հարաբերություններին անդրադառնալու: Այդուհանդերձ, մենք չպետք է տղամարդու և կնոջ միջև գեղագիտական հետաքրքրության հնարավորություններում կամ առարկաներում ինչ-որ մեծ տարբերություններ ակնկալենք. հուզական կյանքում կարևոր է ոչ թե արարածի սեռական պատկանելությունը, այլ` որ նա ընդհանրապես սեռ ունի: Քանի որ, հաշվի առնելով դժվարին խնդիրը, որ բնությունը պետք է լուծի ի դեմս սեռական վերարտադրության, և դրա համար պահանջվող բնազդի համապատասխան կենսանախադրյալը, մենք կտեսնենք, որ ռեակցիաներն ու ընկալունակությունը, որոնք պետք է արմատավորված լինեն անհատի մեջ, մեծ մասամբ նույնական են երկու սեռերում, ինչպես և սեռական կարգավորումն ինքնին հիմնավորապես միանման է երկուսի դեպքում էլ: Իսկապես, տեսակների բազմազանությունը և ողջ կենդանական թագավորությունը միևնույն սեռական նախահակվածություններն ունեն, այնուամենայնիվ, առանձին օբյեկտը, որ նախատեսված է սեռական ռեակցիայի համակարգ դրսևորելու, անշուշտ տարբեր է յուրաքանչյուր տեսակի և յուրաքանչյուր սեռի դեպքում:

Եթե մենք գործ ունենայինք ոչ թե գեղեցիկի, այլ սիրո փիլիսոփայության հետ, մեր խնդիրը կլիներ բացահայտել, թե ինչպիսի մեխանիզմով է այս հիմնական զգայունակությունը, որ ընդհանուր է երկու սեռի բոլոր արարածների համար, աստիճանաբար ուղղվում դեպի ավելի ու ավելի որոշակի օբյեկտներ. սկզբում` մի տեսակի և մի սեռի, և վերջապես` մեկ անհատի: Սեռական օրգանների տարբերակված լինելը բավարար չէ. պետք է կապ հաստատվի դրանց և արտաքին զգայարանների միջև, այնպես որ արարածը կարողանա ճանաչել և հետամտել բնորոշ օբյեկտին:

Զուգընկերոջն ամբողջ կյանքում հավատարիմ լինելու դեպքը, նույնիսկ չբավարարված և անհույս սիրո դեպքում, առավելագույն տարբերակումն է, որն անցնում է անգամ բնության մեջ հենակետ եղած օգտակարության վրայով, և խաչ է քաշում սեփական օբյեկտի վրա: Բնազդի տարբերակումը ըստ սեռի, տարիքի և տեսակի ակնհայտորեն անհրաժեշտ է իր` որպես վերարտադրության միջոցի, հաջողության հասնելու համար: Քանի դեռ այս տարբերակումն ավարտուն չէ, ինչպես որ լինում է հաճախ, այն փնտրտուքի ու կորուստների մեծ բաժին ունի, և բնազդի ուժն ու վճռականությունը պետք է միանան որոշակիության պակասի պատճառով: Այս չկարգավորված ֆունկցիան, այսպիսով, կենսական էներգիայի մեծ բաժին է կլանում: Ամենից խնայողական կարգավորումը, որ կարելի է պատկերացնել, այն կլիներ, ըստ որի` միայն մի կին, որ ամենահարմարը կլիներ սերունդ պարգևելու տվյալ տղամարդուն, արթնացներ նրա ցանկությունը, և միայն այնքան անգամ, որքան որ անհրաժեշտ կիներ, որ նա հղիանար, այդպիսով մնացած ժամանակն ազատելով և ուղղելով տղամարդու էներգիան և ուշադրությունը իր էությունից բխող այլ հմտությունները կյանքի կոչելու:

Եթե այս իդեալին հասած լինեինք, բնազդը մյուս բոլոր կատարելապես կարգավորված ֆունկցիաների նման միտում կունենար անգիտակցական դառնալու, և մենք կկորցնեինք հենց այն կողմնակի ազդեցությունները, որոնք մեզ հետաքրքրում են էսթետիկայում: Քանի որ հատկապես շռայլելուց, սեռական կրքի ճառագայթումից է գեղեցկությունը ջերմություն փոխառում: Ինչպես տավիղը, որը ստեղծված է թրթռալու մատների հպումից, երաժշտություն է պարգևում յուրաքանչյուր քամու, այնպես էլ անխուսափելիորեն կնոջ հանդեպ ընկալունակ տղամարդու բնությունը, միաժամանակ զգայուն է դառնում այլ ներգործությունների նկատմամբ և ունակ` նրբազգացություն դրսևորելու յուրաքանչյուր օբյեկտի հանդեպ: Սիրելու կարողությունը մեր հայեցողությանը տալիս է այն կրակը, առանց որի հաճախ կարող էր ձախողվել գեղեցկության փառաբանումը, և մեր էսթետիկական զգայունակության ողջ զգացմունքային մասը, առանց որի այն ավելի շուտ ըմբռնողական և մաթեմատիկական կլիներ, քան էսթետիկական, արդյունք է մեր սեռական կառուցվածքի անփոփոխ մնալու:

Սեռի ձգողականությունը չէր կարող արդյունավետ դառնալ, եթե նախ և առաջ չներգրավվեին զգայարանները: Աչքը պետք է հմայվի և ականջը` հրապուրվի առարկայով, որին բնության պահանջով ձգտելու են: Երկու սեռերն էլ այս պատճառով զարգացրել են երկրորդական սեռական հատկանիշներ, և սեռական զգացմունքները միաժամանակ տարածվում են զանազան երկրորդական առարկաների վրա: Գույնը, վայելչությունը, ձևը, որոնք սեռական կրքի խթան և սեռական ընտրության ուղենիշեր են դառնում, ձեռք են բերում, նախքան այդ պարտավորությունը իրագործելու հնարավորությունը, մի որոշակի ներքին հմայք: Այս հմայքն առկա է մի պատճառով, որն ընդունելի իմաստով, կարող ենք անվանել նպատակաբանական` հաշվի առնելով վերարտադրության համար ունեցած օգտակարությունը, իսկ դրա ինտենսիվությունն ու զորությունը հետևանք են խոր սեռական իմպուլսների միաժամանակյա ալեկոծության: Ոչ, իհարկե, ցանկացած սեռական գաղափար կապված չէ այս զգացումների հետ, այսօրինակ գաղափարները բացակայում են զուսպ և անփորձ ուղեղում, անգամ ակնհայտ սեռական կրքերի և խանդի պահին: Հետաքրքրություն ներկայացնող այս երկրորդական առարկաները, որոնք գեղեցիկի ամենից աչքի ընկնող տարրերից են, սեռական են կոչվելու հետևյալ պատճառներով. քանի որ սեռական ֆունկցիայի հանգամանքներն են նպաստել մեր ցեղի մեջ դրանց հաստատվելուն և քանի որ իրենց ձգողականությամբ դրանք մեծապես պարտական են մեր սեռական կյանքում իրենց առաջացրած ռեակցիաներին:

Եթե որևէ մեկը ցանկանար ստեղծել գեղեցիկի մեծ ընկալունակությամբ օժտված մի արարած, նա չէր կարող ավելի համապատասխան գործիք հնարել այդ օբյեկտի համար, քան սեռն է: Առանձնյակները, որ ամեն սերնդին կյանք տալու և մեծացնելու համար կարիք չունեն միավորվելու, բացարձակ անկախություն կպահպանեին: Նրանց համար անհրաժեշտություն չէր լինի, որ որևէ պատկեր հրապուրիչ լիներ, կամ որևէ քնքշանվաղություն մեղմացներ հետաքրքրասեր աչքի անխիղճ զննողականությունը: Սեռը սակայն օժտում է անհատին համր ու հզոր բնազդով, որը նրա մարմինն ու հոգին անընդհատ ուղղորդում է դեպի մեկ ուրիշը, ուղեկից ընտրելն ու հետամտելը դարձնում կյանքի ամենահաճելի զբաղմունքներից մեկը, և միավորվում է` ստանալու համար ամենասուր հաճույքը, մրցակցելու ամենակատաղի խելահեղությամբ և առանձնանալու հավերժական թախիծի հետ: Ի՞նչն է է՛լ ավելի անհրաժեշտ աշխարհը ամենախոր իմաստով ու գեղեցկությամբ պարուրելու համար: Ուշադրությունը սևեռվում է խիստ որոշակի օբյեկտի վրա, և հոգում դրա առաջացրած բոլոր ներգործությունները աներկբայորեն դիտվում են իբրև այդ օբյեկտի հատկություններ ու հատկանիշներ: Սակայն այս ազդեցություններն այստեղ զորեղ ու հիմնավոր են: Հոգին ալեկոծվում է մինչև խորքերը: Նրա թաքնված գանձերը դուրս են բերվում գիտակցության մակերևույթ: Երևակայությունն ու սիրտն արթնանում են առաջին անգամ: Բոլոր այս նոր արժեքները բյուրեղանում են առարկաների շուրջ, ապա առաջարկվում մտքին: Եթե երևակայությունը զբաղեցնում է մի առանձին անհատի պատկեր, որի հատկանիշներն ի զորու են եղել արագացնելու այս հեղափոխությունը, բոլոր արժեքները հավաքվում են այդ պատկերի շուրջը: Օբյեկտը դառնում է կատարյալ. սովորաբար ասում ենք, որ մենք սիրահարված ենք: Եթե խթանը չի հայտնվում որոշակի պատկերի տեսքով, արժեքները տարաբաշխված են աշխարհով մեկ, ապա ասում ենք, որ մենք դարձել ենք բնության սիրահարներ և որ հայտնաբերել ենք առարկաների գեղեցկությունն ու իմաստը:

Որոշակի առումով այսօրինակ հետաքրքրությունը կենտրոնանում է սիրո կրքի համապատասխան օբյեկտի և հակառակ սեռի բնորոշ առանձնահատկությունների վրա, և մենք համապատասխանաբար համարում ենք, որ կինը ամենից ցանկալի օբյեկտն է տղամարդու համար, և տղամարդը, եթե կանացի ամոթխածությունը խոստովանի դա, ամենից հետաքրքրականն է կնոջ համար: Սակայն այսքան հիմնավոր և նախնական ռեակցիայի հետևանքները շատ ավելի ընդհանրական են: Սեռը սիրային կրքի միակ առարկան չէ: Երբ սերը չի գտել իր հատուկ օբյեկտը, երբ այն դեռ ինքն իրեն չի հասկացել, կամ զոհաբերվել է ինչ-որ այլ հետաքրքրությունների, մենք տեսնում ենք, թե ինչպես է զսպված կրակը տարբեր ուղղություններով բոցավառվում: Դրանցից մեկը կրոնական նվիրաբերությունն է, մյուսը` եռանդուն բարեգործությունը, երրորդը` սերն ընտանի կենդանիների հանդեպ, սակայն բնության և արվեստի սերն էլ նվազ հաջողություն չունի, քանի որ բնությունը հաճախ երկրորդ տիրուհին է, որ սփոփում է մեզ առաջինի կորստի դեպքում: Ապա կիրքը դուրս է գալիս ափերից և նկատելիորեն հեղեղում հարևան շրջանները, որոնք միշտ ոռոգել է գողունի: Քանի որ սեռի ներգրաված միևնույն նյարդային համակարգը ուղեղում իր անխուսափելիորեն լայն ճյուղավորումներով և միացություններով պետք է մասամբ խթանվի տարբեր օբյեկտների, և ոչ առանձին կամ կատարյալ օբյեկտի կողմից, հատկապես մարդու պարագայում, որի բնազդները, ի տարբերություն ինչ-ինչ ավելի ցածրակարգ կենդանիների, որոշակիորեն հստակեցված և պարբերականացված չեն, այլ անընդհատ մասամբ արթուն են և երբեք ակտիվ չեն մեկուսացման դեպքում: Կարող ենք, ուրեմն, ասել, որ մարդու համար ողջ բնությունը սիրո կրքի երկրորդական օբյեկտ է և որ բնության գեղեցկությունը մեծապես պարտական է այս փաստին:

 

Հասարակական բնազդները և դրանց էսթետիկական ազդեցությունը

Վերարտադրության ֆունկցիան իր մեջ կրում է ոչ միայն ուղղակիորեն մարմնի և մտքի վերափոխություններ, այլև հասարակական կառույցների ամբողջ համակարգի, որոնց գոյության համար մարդուն անհրաժեշտ են հասարակական բնազդներն ու սովորույթները: Այս հասարակական զգացմունքները` ծնողական, հայրենասիրական կամ պարզապես ամբոխային, ուղղակիորեն արժեք չեն էսթետիկայի համար, այնուամենայնիվ, ինչպես երևում է ձևի դեպքում, դրանք կարևոր են արդեն կազմավորված ճաշակի տևականության և լայն ընդունելության կարգավորման համար: Անուղղակիորեն դրանք չափազանց անհրաժեշտ են և կարևոր դեր են խաղում արվեստի տեսակներում, ինչպես պոեզիայում, որտեղ ազդեցությունը կախված է ավելի շատ նրանից, թե ինչ է խորհրդանշում, քան թե ինչ է ներկայացվում զգայարաններին: Մարդկային հետաքրքրությանն ուղղված ցանկացած կոչ անդրադառնում է արվեստի գործում, որտեղ այն հաջողությամբ արարվել է: Ինքնին ոչ էսթետիկական այդ հետաքրքությունն օգնում է ուշադրությունը սևեռել և առարկա-նյութն ու մղիչ ուժը տրամադրել արվեստներին և արժևորման մեթոդներին, որոնք էսթետիկական են: Այսպիսով, սիրային կրքի ըմբռնումն անհրաժեշտ է գնահատելու համար անհամար երգերը, պիեսներն ու վեպերը, ոչ պակաս մեծաքանակ երաժշտական և պլաստիկ արվեստի գործերը:

Այս հարցերին անդրադառնալը պետք է հետաձգել, մինչև որ մենք նախապատրաստված կլինենք գործ ունենալու արտահայտչականության` ներգործության ամենից բաղադրյալ տարրի հետ:

Այստեղ բավարար կլինի ցույց տալ, թե ինչու հասարակական և ամբոխային ազդակները, որոնց բավարարելու համար գլխավորապես անհրաժեշտ է երջանկությունը, ամենից քիչ են օժանդակում գեղեցկությանը: Այս հարցը կօգնի մեզ ավելի լավ հասկանալու էսթետիկայի ու հեդոնիզմի հարաբերությունները և առարկայացման էությունը, որի վրա հիմնվում է գեղեցիկի և հաճույքի տարբերությունը:

Այնքան ժամանակ, քանի դեռ երջանկությունն ըմբռնում ենք բանաստեղծի պատկերացմամբ, այսինքն` դրա անմիջականորեն զգայական և հուզական գործոններով, այնքան ժամանակ, քանի դեռ ապրում ենք տվյալ պահով և երջանկությունը կազմված ենք համարում ամենապարզ բաներից` շնչելուց, տեսնելուց, լսելուց, սիրելուց և քնելուց, մեր երջանկությունը բաղկացած կլինի միևնույն նյութից, միևնույն տարրերից, ինչպես և մեր էսթետիկական վայելքը, քանի որ հենց էսթետիկական բավականությունն է ստեղծում մեր երջանկությունը: Այնուամենայնիվ, բանաստեղծներն ու նկարիչներն իրենց անմիջական ու գեղագիտական հիացմունքով հանդերձ երջանիկ մարդիկ չեն համարվում. հենց նրանք են հակված բարձրաձայն տրտնջալու և իրենց համարելու առավելապես ու ցավալիորեն ապերջանիկ: Պատճառը նրանց հույզերի ուժգնությունն ու անկայունությունն է, նրանց անհեռատեսությունն ու սոցիալական սովորույթների տարօրինակությունը: Մինչդեռ զգայական և կենսական ֆունկցիաները նրանց համար առաջնային են, ամբոխային ու հասարակական բնազդները` ստորադաս և հաճախ խախտված, և դժբախտ զգալու պատճառը անհամապատասխանության զգացումն է ապրելու աշխարհում, որտեղ ծնվել են:

Սակայն մարդն առաջին հերթին քաղաքական կենդանի է, և հասարարական կարիքները համարյա նույնքան հիմնավոր են, որքան կենսական ֆունկցիաները, և հաճախ ավելի գիտակցված: Ընկերությունը, բարեկեցությունը, համբավը, իշխանությունն ու ազդեցիկությունը, իբրև ընտանեկան կյանքի լրացում, անշուշտ կազմում են երջանկության հիմնական տարրերը: Այժմ սրանք միայն շատ մասնակիորեն են կազմված առարկաների որոշակի պատկերներից: Դրանց ձգտելը, դրանց բացակայության կամ տիրանալու գիտակցությունը համակում է մեզ միայն երբ խորհրդածում ենք, ծրագրում, քննարկում ապագան, երբ ի մի ենք բերում այլոց ասածները, վերհիշում մեր հանդեպ նրանց ծաղրանքը կամ հիացմունքը, պատկերացնում հնարավոր իրավիճակներ, որոնցում մեր արժանիքները, փառքը կամ ուժը աչքի կընկնեին, մեր վիճակը` ուրիշների հետ համեմատ, և քննում մտքի այլ դատողական պրոցեսներ: Մտավախությունները, կասկածը, մեկուսացումը այն երևույթներն են, որոնց մենք կտրուկ բախվում ենք մեր կյանքի շուրջ մտորելիս. դրանք չեն կարող հեշտությամբ վերածվել որևէ առարկայի հատկանիշի: Եթե դիպվածը դրան է հանգեցնում, ապա դա գեղագիտական մեծ արժեք է ձեռք բերում: Օրինակ` «տունը», որ իր հասարակական իմաստով երջանկության գաղափար է, տնակի ու պարտեզի տեսքով նյութականանալիս, վերածվում է էսթետիկական հասկացության, դառնում գեղեցիկ առարկա: Երջանկությունն առարկայացված է, և առարկան դառնում է գեղեցիկ: Հասարակական առարկաներն, այնուհանդերձ, հազվադեպ են այս աստիճան էսթետիկական լինում, քանի որ դրանք համապատասխանաբար որոշակիորեն երևակայելի չեն: Դրանք անորոշ են ու վերացական և իրենց էությամբ ավելի շուտ խոսքային են, քան զգայական: Հետևաբար դրանց զուգորդող բարձր զգացմունքներն անմիջապես չեն վերածվում գեղեցիկի: Եթե բանաստեղծներն ու նկարիչները երջանիկ չեն, պատճառը նաև այն է, որ երջանկությունը չի հետաքրքրում նրանց: Նրանք չեն կարող լրջորեն ձգտել երջանկության, որովհետև դրա բաղադրիչները գեղեցկության բաղադրիչներ չեն, և սիրահարված լինելով գեղեցկությանը` նրանք անտեսում ու արհամարհում են այս ոչ էսթետիկական հասարակական արժանիքները, որոնց տնօրինելու մեջ է երջանկությունը: Մյուս կողմից նրանք, ովքեր փնտրում են երջանկություն` կազմված սոսկ վերացական և պայմանական տարրերից, ինչպիսիք են փողը, հաջողությունը կամ հարգանքը, հաճախ աչքաթող են անում երջանկության այն իրական և հիմնական մասը, որը բխում է զգացմունքներից ու երևակայությունից: Այս տարրն է, որ էսթետիկան ավելացնում է կյանքին, քանի որ գեղեցիկը նույնպես կարող է լինել երջանկության և՛ պատճառ, և՛ գործոն: Չնայած գեղեցիկը սիրելու երջանկությունը թե՛ չափազանց զգայական է`անփոփոխ լինելու համար, թե՛ նաև չափազանց բարձր, չափազանց սրբազան` աշխարհիկ մտքի կողմից երջանկություն համարվելու համար:

 

Ցածրակարգ զգացմունքներ

Շոշափելու, համի, հոտի զգացողությունները, անգամ եթե անկասկած ունակ են մեծ զարգացման, այնուամենայնիվ, չեն ծառայել մարդու մտավոր ձգտումներին այնքան, որքան տեսողությունն ու լսողությունը: Քանի որ դրանք սովորաբար մնում են գիտակցության հետին պլանում և նվազագույն չափով են ներկայացնում մեր առարկայացված գաղափարները, բնականաբար, դրանց հետ կապված հաճույքները նույնպես պետք է որ մնային մեկուսի ու չօգտագործվեին բնությունն արժևորելիս: Դրանք կոչվել են ոչ էսթետիկական, ինչպես նաև ցածրակարգ զգացողություններ, սակայն այս մակդիրների տեղին լինելու պատճառը, որ անհերքելի է, ոչ թե այս զգացումների ինչ-որ հատուկ զգայականությունը կամ ստորակարգությունն են, այլ մեր փորձառության մեջ դրանց ունեցած հնարավոր դերը: Հոտառության և համի համար, ինչպես լսողության, մեծ խոչընդոտ է բնույթով տարածական չլինելը. ուստիև դրանք չեն կարող ծառայել բնություն պատկերելուն, այն թույլ է տալիս իրեն պատկերել միայն տարածական արտահայտչամիջոցներով4: Բացի այդ, դրանք չեն հասել այնպիսի կազմավորման, ինչպես ձայները, և հետևաբար չեն կարող ներկայացնել սուբյեկտիվ ընկալման որևէ խաղ, որը հետաքրքրությամբ համեմատելի լիներ երաժշտության հետ:

Երաժշտական կառույցների առարկայացումն արդյունք է դրանց կայուն ու բաղադրյալ լինելուն. բառերի պես դրանք համարվում են հասարակական միջավայրում գոյություն ունեցող և կարող են գեղեցիկ լինել առանց տարածական լինելու: Համերը, սակայն, երբևէ այսպես կանոնավորապես կամ համընդհանուր կերպով չեն դասակարգվել և տարբերակվել, տվյալ զգացողության գործիքը թույլ չի տալիս այնպիսի մանրակրկիտ ու հաստատուն սահմանազատում, ինչպես ականջի պարագայում: Ճաշատեսակների ու գինիների համադրության արվեստը, որ, այնուամենայնիվ, յուրաքանչյուր ոք կիրառում է առավել կամ պակաս վարպետությամբ ու խնամքով, գործ ունի մի նյութի հետ, որն այնքան էլ պատշաճ չէ գեղեցիկ անվանել: Արվեստը տվյալ դեպքում մնում է հաճույքի ոլորտում և հետևաբար համարվում է ավելի ստորակարգ, քան բարձր:

Կյանքի արվեստագետները, եթե այդ արտահայտությունը կարելի է կիրառել նրանց համար, ովքեր գեղեցիկ հասարակական ու ընտանեկան կենցաղավարություն ունեն, մշտապես դիմել են այս ցածրակարգ զգացումներին: Անուշաբույր պարտեզը, ախորժաբեր ճաշատեսակները, խունկերն ու օծանելիքները, փափուկ գործվածքներն ու դյութիչ գույները արևելյան պերճանքի մեր կատարելատիպն են կազմում, որը չափազանց շատ է դյութում մարդկային էությանը` իր հմայքը երբևէ կորցնելու համար: Այնուամենայնիվ, հյուսիսային բանաստեղծները հազվադեպ են փորձել արթնացնել այս պատկերները իրենց զգայական ուժգնությամբ, չդիմելով երևակայական որոշ գունավորման օգնությանը: Քիթսի մոտ, օրինակ, գտնում ենք հետևյալ տողերը.

 

Եվ աղջիկը դեռ քնած է` սուզված կապույտ

երազում,

Պառկած է ճերմակ սավանի վրա, անուշ, հեշտօրոր.

Մինչ տղան գնաց, մառանից բերեց` գիրկն առած

բազում

Շաքարաջրած խնձոր, սերկևիլ, դդմիկ ու սալոր,

Սերուցքով դոնդող` կաթնաշոռից էլ փափուկ,

երերուն,

Նաև դարչինով համեմված քաղցրիկ օշարակ

զուլալ,

Արմավ, մանանա, որ Ֆեզայից են բերում նավերով,

Տարբեր խորտիկներ և համեմունքներ, որ մետաքսափայլ

Սամարղանդից են հասնում Լիբանան` մայրիների ծով5:

Անգլիական բանաստեղծներից ամենազգացմունքայիններն անգամ, ում մեջ գեղեցկության հանդեպ սերն ամենազորեղն է, չեն կարող տևականորեն կառչած մնալ գեղեցկության պարզագույն տարրերից, ավելի բարձր թռիչքն անխուսափելի է նրանց համար: Եվ խիստ անհավանական է, որ Ֆեզի գանձարանի իրերի նկատմամբ հակումը, որն ավելի է սաստկանում, երբ անդրադառնում ես Սամարղանդի և մասնավորապես Լիբանանի մայրիների գեղեցկությանը, որոնց գովքն առանց ամաչելու կարող է անել նույնիսկ խիստ բարեպաշտը, որևէ բան կարող է ավելացնել մեր անկայուն բավարարվածությանը և մեր գիտակցությունը հաշտեցնել բավականություններով տարվելու այս ոչ քրիստոնեական զգացողության հետ:

Սակայն գուցե հեռու չէ այն ժամանակը, երբ այսօրինակ բծախնդրությունը պակաս ընդհանրական կլինի, և մեր պոեզիան, մեր մյուս արվեստների հետ միասին, ավելի մոտ կգտնվի ներշնչանքի սկզբնաղբյուրին: Քանզի եթե զգացողության մեջ երբևէ չհանդիպած և ոչ մի բան չես կարող գտնել բանականության մեջ, ապա առավել անհավանական է, որ այն կարողանաս գտնել երևակայության մեջ: Եթե Լիբանանի մայրիները հաճելի ստվեր չտարածեին կամ քամիները չսոսափեին նրանց ճյուղերի լաբիրինթոսում, եթե Լիբանանը երբևէ գեղեցիկ չլիներ ընկալման համար, այն այժմ ոգևորող հիշողություն կամ բանաստեղծական նյութ չէր դառնա: Եվ Ֆեզ բառը երևակայական արժեք չէր ստանա, եթե ոչ մի ճանապարհորդ զգացած չլիներ կիզիչ արևի արբեցումն ու արևելյան պերճության քնքշանվաղությունը, կամ բրիտանական զինվորի նման չգոչեր իր հայրենի երկրի մռայլ բարոյախոսության միջից.

Տարեք ինձ ինչ-որ տեղ, Սուեզից արևելք,

որտեղ լավագույնը վատագույնն է,

որտեղ չկան տասը պատվիրաններ

և մարդ կարող է սաստկացնել ծարավը:

Ոչ էլ Սամարղանդը կլիներ ավելին, քան անապատի գաղտնիք և քարավանների գունեղ երանգավորում, ոչ էլ նավը կլիներ բանաստեղծական, եթե ծովը չունենար ձայներ ու փրփուր, և քամիներն ու թիակները` դիմադրություն, և ղեկն ու ձիգ առագաստները` պրկվածություն: Այս իրական զգացողություններից է երևակայությունը ստանում իր կյանքը, իսկ ներշնչանքը` իր զորությունը: Երևակայության սլացքն ինքնին նույնպես հաճելի է, սակայն հեռավորի գերազանցությունը ներկայի հանդեպ այն բազմաքանակ ու բազմազան հաճույքների շնորհիվ է միայն, որ կարող են առաջարկվել զգացումների աղքատության համեմատությամբ:

 

Ձայն

Ձայնը ցածրակարգ զգացմունքների հետ միևնույն դիրքում է գտնվում ներքին տարածական հատկանիշ չունենալու առումով, հետևաբար այն ամբողջապես մտահայեցողական արտաքին աշխարհի ոչ մի մաս չի կազմում, և լսողական հաճույքները չեն կարող բառացի իմաստով դառնալ առարկա­ ների հատկանիշներ: Սակայն ձայների մեջ կա այնպիսի նրբին ու շարունակական աստիճանավորում` ըստ բարձրության, և այնպիսի չափողական հարաբերություն` ըստ երկարության, որ դրանցից կարող է կառուցված լինել համարյա նույնպիսի բաղադրյալ ու նկարագրելի առարկա, ինչպիսին տեսանելի առարկան է: Միջավայրի նկարագրության մեջ տարածական ձևերին արժեք է հաղորդում պարզությունը, որը թույլ է տալիս տարբերակումներ և համեմատություններ անել տարածական առարկաների միջև. դրանք չափելի են, մինչդեռ ոչ տարածական զգացողությունները սովորաբար այդպիսին չեն: Բայց ձայները չափելի են նաև իրենց ուրույն տեսակի մեջ. դրանք ունեն համեմատելի բարձրություններ ու տևողություններ, և այս զգացական տարրերի որոշակի ու ճանաչելի զուգակցումները նույնպիսի իրական առարկաներ են, ինչպես աթոռներն ու սեղանները: Ոչ այն պատճառով, որ երաժշտական ստեղծագործությունը գոյություն ունի ինչ-որ առեղծվածային ձևով, որպես երկնային երաժշտության մի պատառիկ, որը ոչ ոք չի լսում, այլ` որ քննադատական փիլիսոփայության համար տեսանելի առարկաները ոչ այլ ինչ են, եթե ոչ զգացողությունների հնարավորություններ: Իրական աշխարհը սոսկ հնարավոր փորձառության ստվերն է, որն ուղեկցում է առողջ դատողությանը: Այս առարկայականությունը բավականաչափ ամբողջական ցանկացած մտավոր պատրանքի կարող է ավելացնել բովանդակություն և առանձնահատկություն` նկարագրելի և ճանաչելի դառնալու համար, և այս հատկանիշները որքան տարածական, նույնքան էլ լսելի գաղափարներին են պատկանում:

Այսպիսով, որոշ արդարացում կա Շոպենհաուերի այն մտահայեցական պնդմանը, թե երաժշտությունը կրկնօրինակում է զգացմունքի կատարյալ աշխարհը և դրա հիմքում եղած էության կամ կամքի արտահայտության համարժեք մեթոդն է: Ձայնի աշխարհն, անտարակույս, ենթադրում է անսահման բազմազանություն, և եթե մեր զգայարանը զարգացած է, թույլ է տալիս նաև անսահման տարածականություն. դա նյութական աշխարհի չափ ուժ ունի մեզ հետաքրքրելու և ալեկոծելու մեր զգացմունքները: Այն, համենայն դեպս, ներուժային տեսանկյունից նշանակալից է: Սակայն ձայնը դրսևորել է պակաս կիրառելի ու հաստատուն կերպարանք, և հետևաբար երաժշտությունը, որ ստեղծվում է նրա ՙնյութերով՚, լինելով արվեստների մեջ ամենից անխառնն ու ազդեցիկը, նաև ամենից քիչ հասարակականն ու օգտակարն է:

Ձայների ախորժալուր լինելը պարզ ֆիզիկական հիմք ունի: Բոլոր զգացողությունները հաճելի են միայն ուժգնության որոշակի սահմաններում: Սակայն ականջը կարող է առանց դժվարության տարբերակել աղմուկները, որոնք ինքնին անհետաքրքիր են, եթե տհաճություն չեն պատճառում, և մեղեդիները, որոնք անշփոթելի հմայք ունեն: Ձայնը մեղեդի է, եթե օդի թրթիռը, որի շնորհիվ այն ստեղծվում է, կրկնվում է կանոնավոր ինտերվալներով: Եթե ալիքների կանոնավոր կրկնություն չկա, ապա աղմուկ է: Այս կանոնավոր ռիթմերի արագությամբ է պայմանավորվում տոնի բարձրությունը: Հատկանիշը կամ տեմբրը, որով մի ձայնը տարբերվում է միևնույն բարձրության և ուժգնության մեկ ուրիշ ձայնից, պարտական է օդում ալիքների տարբեր բարդությանը: Թրթռացող օդի մեջ զանազան ալիքներ տարբերակելու ընդունակությունը, հետևաբար, դրա մեջ երաժշտություն գտնելու պայմանն է, քանի որ յուրաքանչյուր ալիք իր պարբերույթն ունի, իսկ այն, ինչ մենք աղմուկ ենք անվանում, նոտաների խճճվածություն է` չափազանց բարդ , որպեսզի մեր օրգանների և ուշադրության համար ընկալելի լինեն: Այստեղ, մեր առարկայի քննարկման նախաշեմին, գտնում ենք սկզբունքների հակասության մի պարզ օրինակ, որ էսթետիկայի մեջ հայտնվում է ամենուրեք և ճաշակի հարցում բազմաթիվ տարաձայնությունների աղբյուր ու բացատրություն է: Քանի որ նոտան լսելի է, երբ ձայնային քաոսում հնարավոր է կանոնավոր թրթիռների մի հաջորդական շարք զանազանել, թվում է, որ այս գեղարվեստական տարրի ընկալումն ու արժեքը կախված են այս պարզ օրենքին չհամապատասխանող բոլոր տարրերը տարանջատելուց, ուշադրության դաշտից հեռացնելուց: Սա կարելի է անվանել մաքրության սկզբունք: Սակայն եթե այն լիներ միակ գործող սկզբունքը, ապա կամերտոնի ձայնից ավելի գեղեցիկ երաժշտություն չէր լինի: Այդպիսի ձայները, չնայած որ երեխայի համար գուցեև հիասքանչ են, շուտով ձանձրացնում են: Մաքրության սկզբունքը որոշ փոխզիջման պետք է գնա մեկ այլ սկզբունքի հետ, որը կարելի է անվանել հետաքրքրության սկզբունք: Առարկան պետք է բավականին բազմազանություն և արտահայտություններ ունենա` մեր ուշադրությունը որոշ ժամանակ գրավելու և մեր էությունը նշանակալիորեն ալեկոծելու համար:

Քանի որ մենք ավելի զգայուն ենք արդյունքների կամ պրոցեսների նկատմամբ, ապա ամենից ընդունելի ներգործությունը գտնում ենք մեկ կամ մյուս հակադրությունների` ձանձրալի գեղեցկության կամ ոչ գեղեցիկ արտահայտչականության մեջ: Սակայն այս սկզբունքները, պարզ է, համահավասար չեն: Երեխան, որին հաճույք է պատճառում իր զանգուլակը կամ շեփորը, գեղագիտական հաճույք է ստանում, թեպետ կոպիտ հաճույք, սակայն բոլորովին առանց զգացողական հմայքի ներկայացում տվող, կատարող վարպետն ավելի շուտ մարզիկ է, քան երաժիշտ, իսկ այն գրողը, որի վեպերն ու բանաստեղծություններն արտահայտիչ ու հետաքրքրական են սոսկ իրենց նշանակությամբ ու բարոյախոսությամբ, պատմագիր կամ փիլիսոփա է, ոչ թե արվեստագետ: Պարզության սկզբունքը հետևաբար, առաջնային է գեղարվեստական ազդեցության համար, իսկ հետաքրքրության սկզբունքը` հավելյալ, և առանձին կիրառելու դեպքում չի կարող գեղեցկություն ստեղծել:

Սահմանազատումն, այնուամենայնիվ, բացարձակ չէ. քանի որ պարզ զգացողությունն ինքնին հետաքրքրական է, և բարդությունը, եթե գնահատվում է զգացողությամբ և ըմբռնման համար չի պահանջում խոհական դատողություններ, ինքնինգեղեցիկ է: Հնարավոր է հանդիպել արվեստի մի գործի, որի մեջ զգացական նյութերը գոհացնող չեն, ինչպես խոսքը առանց բարեհնչունության, երբ կառուցվածքն ու արտահայտչականությունն են բավականություն պատճառում, և կարող է լինել հետաքրքրիր առարկա` առանց ըմբռնելի կառուցվածքի, ինչպես երաժշտական նոտաները կամ կապույտ երկինքը: Կատարելություն կլիներ, անշուշտ, ողջ էությամբ գեղեցիկ տարրերի միասնականությունը` բնույթով նույնպիսի ձևի մեջ ամփոփված, սակայն երբ դա անհնար է, տարբեր բնության տեր մարդիկ գերադասում են զոհաբերել մեկ կամ մյուս առավելությունը:

 

Գույնը

Ի դեմս աչքի մենք ունենք այնքան հարմարեցված մի օրգան, որը զգայուն է շատ ավելի նրբին ներգործության հանդեպ, քան նույնիսկ օդային ալիքներն են: Թվում է, թե միջաստղային տարածության մեջ ինչ-որ ներթափանցող ճառագայթներ կան, որովհետև ամենահեռավոր աստղի լույսն արագորեն մեզ է հասնում, և մենք դժվարությամբ կարող ենք հասկանալ, թե ինչպես է հնարավոր մեր մթնոլորտից անդին առաջացող այս լույսի ճառագայթումն առանց որևէ միջնորդի: Այս ենթադրյալ միջնորդին մենք անվանում ենք եթեր: Այն ունակ է չափազանց արագ թրթիռների, որոնք ձայնային ալիքների պես սփռվում են բոլոր ուղղություններով, միայն թե շատ ավելի արագ: Բավական հասարակ դիտարկումների շնորհիվ, ինչպես կայծակի և որոտի միջև եղած տեսանելի դադարն է, մենք տեղեկանում ենք լույսի ավելի արագ շարժման մասին: Այժմ, երբ բնությունը լցված է այս նրբազգաց ֆլյուիդով, որը բոլոր ուղղություններով տարածում է ցանկացած կետում առաջացող այս թրթիռները, և բացի այդ, քանի որ թրթիռները, պինդ մարմնի կողմից կասեցվելով, անդրադարձվում են ամբողջությամբ կամ մասնակիորեն, ակնհայտորեն յուրաքանչյուր արարածի համար չափազանց օգտակար է դառնում զարգացնել այս թրթիռների, այսինքն` լույսի նկատմամբ զգայուն մի օրգան: Չէ՞ որ այդպիսով միտքը կարող է անհապաղ պատկերացում կազմել հեռավորության վրա գտնվող առարկաների գոյության և բնույթի վերաբերյալ:

Այս հանգամանքին պետք է վերագրենք մեր զգացողության մեջ տեսողության գերազանցությունը, գերազանցություն, որը լույսը դարձնում է գիտելիքի իսկական խորհրդանիշ: Երբ մեր բանականության համար եկավ մետաֆիզիկայի մեծ խոչընդոտը հաղթահարելու և դրա բովանդակությունը որպես մշտագո և ինքնուրույն ընդունելու, կամ, այլ բառերով ասած, առարկաները պատկերացնելու ժամանակը, ապա այս առարկաների գաղափարը պետք է կառուցված լիներ մտքում արդեն առկա նյութերից: Իսկ այդպիսի կառույցի համար ամենահամապատասխան նյութը աչքի կողմից առաջարկվող նյութն էր, քանի որ աչքն է մեր ուղեկիցը իրական շրջապատի հետ ունեցած մեր ամենալայն հարաբերությունների մեջ և ամենաարագ ազդանշանն է տալիս մոտալուտ զգացողությունների մասին: Տեսողությունը կանխազգացող ֆունկցիա ունի: Մենք այնքան հետաքրքրված չենք դրանով ինքնին, որքան այն հանգամանքով, որ այն կարող է ինչ-որ բան հուշել հետագա ընթացքի մասին: Տեսողությունը գործնականում բացակա առարկան ֆիզիկապես ներկայացնելու միջոց է, և քանի որ առարկայի էությունը մեր բացակայությամբ գոյություն ունենալն է, ապա առարկան ինքնըստինքյան ըմբռնվում է իբրև տեսողական տարր:

Տեսողությունն, այսպիսով, չափազանց բնութագրական զգացողություն է, քանի որ տեսողական գործունեության շնորհիվ և տեսողական արտահայտությամբ մենք չափացանց հեշտ տեղեկանում ենք առարկաների գոյության մասին: Այժմ, քանի որ ընկալման արժեքներն այն արժեքներն են, որոնք անվանում ենք էսթետիկական, և թերևս գեղեցկությունը չէր չլինի, եթե չլիներ առանձին առարկաների պատկերացումը, մենք կարող ենք ակնկալել, որ գեղեցիկը ծնվում է գլխավորապես տեսողական հաճույքներից: Եվ փաստորեն ձևը, որը գրեթե գեղեցիկի հոմանիշն է, մեզ համար սովորաբար ինչ-որտեսանելիբանէ.դա տեսածիհամադրությունն է: Սակայն ստեղծագործ երևակայության մեջ հայտնվող ձևի ներգործությունը, նախորդում է գույնի ներգործությունը, այն բացառապես զգացական է և ոչ ավելի ներհատուկ, քան որևէ այլ զգացողության ազդեցությունները. բայց մյուսներից առավել ներգրավված լինելով առարկաների ընկալման ընթացքում, այն ավելի հեշտությամբ է դառնում գեղեցիկի տարր:

Գույների արժեքներն էականորեն տարբեր են և նմանվում են մյուս զգայությունների տարբեր արժեքներին: Ինչպես քաղցր ու սուր հոտերը, բարձր ու ցածր նոտաները, մաժորային ու մինորային ակորդներն են իրարից տարբերվում մեր զգացողությունները տարբեր կերպ խթանելու իրենց հատկությամբ, նույնպես և կարմիրը տարբերվում է կանաչից, իսկ կանաչը` մանուշակագույնից: Դրանցից յուրաքանչյուրին համապատասխանում է որոշակի նյարդային ընթացք և, հետևաբար, մի առանձին արժեք: Այս հուզական հատկանիշը համանմանություն ունի այլ զգացողությունների հուզական հատկանիշների հետ: Զարմանալու կարիք չկա, որ սուր ձայնն ականջին հասցնող բարձր հաճախականության տատանումները հանգեցնում են այնպիսի զգացումի, որն աչքի պարագայում առաջանում է մանուշակագույն գույնից: Այս նմանությունները շատերի ուշադրությունից են վրիպում, սակայն, հնարավոր է, որ այդ զգացողությունը պետք է զարգանա դիպվածով կամ կրթությամբ: Գույնի որոշակի ներգործություններ կան, որոնք կամ բոլորին հաճույք են պատճառում, կամ նյարդայնացնում են, համարյա ինչպես երաժշտական դիսոնանսը: Այս զգայունակության ավելի համընդհանուր զարգացումը հնարավոր կդարձներ մի նոր վերացական արվեստի ի հայտ գալը, արվեստ, որը գործ կունենար գույնի հետ, ինչպես երաժշտությունը` ձայնի:

Մենք այս ներգործություններն, այնուամենայնիվ, բավարար ուշադրությամբ չենք ուսումնասիրել, թույլ չենք տվել դրանց չափազանց ներթափանցել մեր հոգու մեջ, չենք համարել չափազանց նշանակալից: Հրավառությունների և գեղադիտակի էֆեկտի խրախուսումը մեզ տափակ է թվում: Սակայն բազմազան բովանդակություն ունեցող ամեն բան կարող է ինչպես ձև, այնպես էլ նշանակություն ստանալ: Ձևը բավականություն կպատճառի, հենց որ ուշադրությունը վարժեցնի մեզ զանազանել և ճանաչել դրա տարատեսակները, իսկ իմաստը կավելանա, երբ այս ձևերի զանազան հուզական արժեքները նոր առարկան կմիավորեն համանման զգացումներ պարունակող բոլոր մյուս փորձառություններին և այդպիսով հիշողության մեջ դրան համապատասխան միջավայր կհատկացնեն: Մայրամուտի

գույներն իրենց փառահեղությամբ գրավում են ուշադրությունը, իսկ մեղմությամբ ու պատրանքայնությամբ հրապուրում աչքը, քանի որ երեկոյի և երկնքի բազում զուգորդություններ, խմբվելով այս հմայքի շուրջ, ավելի են խորացնում այն:

Այսպիսով, գեղեցկություններից ամենազգայականը կարող է հարուստ լինել զգացմունքային նշաններով: Գունավորված ապակին նույնպես գույների բազմազանության օրինակ է, որոնք ազդում են իրենց հզոր, ուղղակի ներգործությամբ, ուժեղացնում են զգացումը, որպեսզի այն ի վերջո ամրագրվի չափազանց կատարյալ առարկաների. այն, ինչ ինքնին հիասքանչ ու աննպատակ զարդանախշ է, իր բացարձակ արտահայտչականության շնորհիվ վերածվում է այլ տարրերի վառ խորհրդանիշի, որոնք համանման ազդեցություն ունեն հոգու վրա:

 

Նյութերի քննումը

Մենք արդեն քննեցինք ընկալման այն օրգանները, որոնք մեզ տալիս են նյութ, որից կառուցում ենք առարկաները, և հիշատակեցինք ամենից ակնառու հաճույքները, որոնք այդ օրգաններում սկիզբ առնելու պատճառով հեշտությամբ միաձուլվում են գաղափարների հետ, որ ստեղծվում են իրենց իսկ կողմից: Մենք նաև նկատեցինք, որ մեր զարգացած և գործուն գիտակցության մեջ գտնվելու պատճառով ակնառու այս գաղափարները լիակատար շարժիչ ուժ կամ գործոն չեն մեր մտածողության համար, այլ դրա անկախ օգնականներն են, քանի որ դրանք իրենց բովանդակությամբ տարբերակումներ և անջատումներ են, որոնք իրագործվելուց հետո դեռևս կենսական զգացողության մի ֆոն են թողնում: Քանզի արտաքին զգայարանները կազմում են մեր զգայական կենտրոնի միայն մի մասը, իսկ յուրաքանչյուրի կամ բոլորի ընկալումները` մեր գիտակցականության մասը:

Մենք նաև պարզեցինք, որ հաճույքները, որոնք ուղեկցում են գաղափարների ձևավորման և ըմբռնման ունակությանը, միասնական և կենսական են: Սոսկ գործնական նպատակներից ելնելով պետք է վերացարկել ու տարբերակել մի զգացողության ներդրումը մյուսից և այդպիսով զգալ մասնակի և որոշելի տպավորությունները, այնպես որ բնական է, որ մարմնի տարածած հուզական զգացողությունը նույնպես պիտի մասնատվեր և յուրաքանչյուր գաղափարի վերագրվեր հաճույքի կամ ցավի որոշակի փոքր չափաբաժին: Մեր հաճույքներն, այսպիսով, բնութագրվում են իբրև շոշափելիքի, համի, հոտոտելիքի, լսողության ու տեսողության զգայարանների հաճույքներ և կարող են գեղեցիկի տարր դառնալ այն ժամանակ, երբ գաղափարները, որոնց դրանք կցված են, դառնան առարկայի տարրեր: Այնուամենայնիվ, գոյություն ունի զգացմունք հիշեցնող, ինչպես որ կա զգայություն հիշեցնող, և այս հիշեցնողի կարևորությունը, – շարունակականություն, որի մեջ են բոլոր առանձին հաճույքներն ու տառապանքները, – հաստատված է սկզբնապես:

Աշխարհի գեղեցկությունն, անշուշտ, չի կարող ամբողջությամբ կամ գլխավորապես վերագրվել հաճույքներին, որոնք համապատասխանաբար հարակից են վերացարկված զգացողություններին: Միայն առարկաների, նյութերի գեղեցկությունն է, որ բխում է զգացողության հաճույքներից: Ակնհայտորեն, ամենից կարևոր ազդեցությունները չեն վերագրվում այս նյութերին, այլ` դրանց համակարգվածությանը և կատարյալ հարաբերություններին: Մենք դեռևս պիտի ուսումնասիրենք մեր մտածողության այն պրոցեսները, որոնց միջոցով այս դասակարգումն ու այս հարաբերությունները իրականացվում են, և հաճույքները, որոնք կարող ենք կապել այս պրոցեսների հետ, հետագայում կարող են գումարվել այն հաճույքներին, որոնք հարակից են զգացողությանը որպես գեղեցկության հավելյալ և առավել նրբին տարրեր:

Բայց նախքան ավելի խրթին առարկայի վերլուծությանն անցնելը, պետք է նշենք, որ որքան էլ գեղեցկությունը, որ հագուստը, կառույցը կամ բանաստեղծությունը ստանում են իրենց զգայական նյութից, ստորադաս լինի, այնուամենայնիվ, այս զգայական նյութի ներկայությունը պարտադիր է: Կառուցվածքը չի կարող լինել ոչնչի կառուցվածք: Ուրեմն, եթե գեղեցիկը գտնելիս կամ ստեղծելիս մենք անտեսենք առարկաների նյութը և ուշադրություն դարձնենք միայն նրանց ձևի վրա, բաց կթողնենք մեր տպավորությունները ավելի վառ դարձնելու համատարած հնարավորությունը: Քանզի այն բավականությունը, որ կարող էր պատճառել ձևը, նյութն արդեն իսկ պատճառած կլիներ, ուստի և արդյունքում այնքան ավելի շահած կլիներ հանրագումարային արժեքը:

Զգայական գեղեցկությունն ազդեցության ամենամեծ կամ ամենակարևոր տարրը չէ, սակայն ամենից նախնականն ու հիմնականն է, ինչպես և ամենահամապարփակը: Գոյություն չունի ձևի ազդեցություն, որը նյութի ազդեցությամբ հնարավոր չլիներ ուժեղացնել, և նյութի այս ներգործությունը, ստորադաս լինելով ձևի ներգործությանը, վերջինիս ավելի մեծ զորությամբ է օժտում, և առարկայի գեղեցկությանը հաղորդում է որոշակի յուրահատկություն, ավարտունություն և անսահմանություն, ինչը հակառակ դեպքում կպակասեր նրան: Եթե Պարթենոնը կառուցված չլիներ մարմարից, իսկ թագավորական թագը` ոսկուց, աստղերն էլ չլինեին կրակից, ապա դրանք խղճուկ և առօրեական կլինեին: Ավելի մեծ իշխանությունը, որ նյութիգեղեցկություննունիմերզգայարանների վրա, խթանում է մեզ այնտեղ, որտեղ ձևը նույնքան վսեմ է և բարձրացնում ու ուժգնացնում է մեր զգացմունքները: Մեզ անհրաժեշտ է այս խթանիչը, եթե մեր ընկալումները պետք է հասնեն ուժգնության ու սրության գագաթնակետին: Ոչինչ չի կարող հիացմունք պատճառել, եթե լիակատար գեղեցկություն չունի:

Մեկ տեսակետ ևս: Զգայական գեղեցկության ավելի լայն տարածումը այն ասես դարձնում է «աղքատի զարդարանք»: Ավելի քիչ գործոններ են անհրաժեշտ այն ստեղծելու համար և պակաս փորձառություն` այն գնահատելու:

Զգայարաններն աշխատանքի կարևոր գործիքներն են, որ զարգացել են կենսական անհրաժեշտության շնորհիվ, սակայն դրանց կատարյալ զարգացումը ներդաշնակություն է ստեղծում օրգանի ներքին կառուցվածքի ու բնազդի և այն գործածելու արտաքին հնարավորությունների միջև, և այս ներդաշնակությունը հաճույքների անվերջ աղբյուր է: Զգացումների ոլորտում, հետևաբար, մարդու որոշակի մշակվածությունն անհրաժեշտ է, ընդ որում, հաճախ իհարկե ավելի մեծ չափով` անկիրթ մարդկանց, կենդանիներին, քան նրանց, որոնց հուզող հարցերն ավելի լայն ընդգրկում ունեն և որոնց մտքերն ավելի վերացական են: Հետևաբար առանց պահանջելու, որ մարդ բարձրանա իր դիրքից, կամ զարգացնի ունակություններ, որոնք նա, պայմաններից ելնելով, հազվադեպ է կիրառելու, մենք, այնուամենայնիվ, կարող ենք հագեցնել նրա կյանքը էսթետիկական հետաքրքությամբ, եթե նրան զգացական գեղեցկության բավականության հնարավորություն ընձեռենք: Այն կհարստացնի նրան առանց լրացուցիչ աշխատանքի և հաճույք կպատճառի` առանց իր միջավայրից օտարելու:

Ճաշակը, երբ ինքնաբուխ է, միշտ սկիզբ է առնում զգայարաններից: Երեխաներն ու վայրենիները, ինչպես հաճախ ասում են, ուրախանում են վառվռուն և բազմերանգ գույներով, հասարակ մարդիկ սիրում են միտկալե վարագույրների պարզությունը, շողշողացող լաքն ու փայլփլուն ամանեղենը: Գյուղական այգին վառվռուն ծաղիկների մի պարզ խճանկար է, առանց այն զսպվածության և սառնության, որ հաղորդում են տարածությունն ու բազմությունը: Մանկական երաժշտությունը միայն աղմուկ ու աշխուժություն է պարունակում, իսկ պարզագույն երգերը կառուցվածքով մի քիչ են ավելի, քան պահանջվում է մի քանի միալար ռիթմեր ստեղծելու համար: Այս սահմանափակության համար չարժե ափսոսալ, դրանք անկեղծության ապացույց են: Այսօրինակ պարզությունը ոչ թե ճաշակի բացակայություն է, այլ դրա սկիզբը: Ճշմարիտ էսթետիկական ընկալումներ ունեցող մարդիկ ստեղծում են ավանդական ձևեր և պատկերում են այդ կյանքի պարզ պաթոսը չփոփոխվող, սակայն բազմանշանակ թեմաներով, որոնք կրկնվում են սերնդե սերունդ: Երբ անկեղծությունը կորչում է, և փոխարինելու է գալիս փառասիրական-պճնամոլական պատվասիրությունը, ի հայտ է գալիս վատ ճաշակը: Դրա էությունը էսթետիկական արժեքների փոխարինումն է ոչ էսթետիկականով: Ապակե ուլունքներ սիրելը, որովհետև դրանք գեղեցիկ են, գուցեև պարզունակ է, բայց գռեհիկ չէ, թանկարժեք իրեր սիրելը միայն այն բանի համար, որ դրանք արժեքավոր-թանկ են, գռեհիկ է, իսկ մղումով անտեղի դավաճանությունը` ճաշակի վիրավորանք է: Ստուգում ենք միշտ նույն կերպ. իրականում արդյո՞ք առարկան ինքնին բավականություն է պատճառում: Եթե այո, ապա ձեր ճաշակն անկեղծ է. այն կարող է տարբերվել մյուսներից, սակայն հավասարապես հիմնավորված և ամրագրված է մարդկային էությամբ: Եթե ոչ, ապա ձեր ողջ դատողությունը կեղծ է, և դուք մեղավոր եք ոչ թե հերետիկոսության մեջ, ինչը էսթետիկայի պարագայում ինքնին օրթոդոքսալ է, այլ երեսպաշտության, որը ինքնաբանադրանք է գեղագիտության ոլորտում:

Եվ ահա, այս երեսպաշտության առանձնահատուկ նշանը անզգայունությունն է զգայական գեղեցկության հանդեպ: Երբ մարդիկ անտարբեր են ձևանում նախնական և հիմնական ներգործությունների նկատմամբ, երբ նրանք անկարող են շրջանակներից դուրս նկարներ տեսնել կամ մեծ վարպետների գործերից բացի այլ գեղեցկություն, մենք իրավացիորեն կարող ենք կասկածել, որ նրանք թութակներ են, և նրանց բառային ու պատմական գիտելիքները թաքցնում են գեղագիտական զգացողության բնատուր պակասը: Մինչդեռ, ընդհակառակը, գեղեցկության բարձր ձևերի նկատմամբ անընկալունակությունը չի բացառում բնական սերը ավելի ցածրերի նկատմամբ, մենք բոլոր հիմքերն ունենք քաջալերելու. ահա ճշմարիտ ու առողջ ճաշակ, որը կատարելագործելու համար անհրաժեշտ է միայն փորձառություն: Եթե մարդ կարիք ունի լույսի, ձայնի և փայլի, նա ապացուցում է, որ ունի գեղագիտական հաստատունություն, որ արտաքինը, որպես այդպիսին, հետաքրքրում է նրան և որը նա կարող է կասեցնել` գիտակցված ընկալումը վայելելու համար: Մենք պարզապես պիտի բազմազան դարձնենք նրա տեսադաշտը, մեծացնենք նրա մտահորիզոնը, բազմապատկենք նրա տարբերակումները, ինչը լիովին ի զորու է անելու կրթությունը, և այդ նույն էսթետիկական հակումը նրա համար կբացահայտի գեղեցիկի յուրաքանչյուր նրբերանգը: Իսկ եթե այդպես չլիներ և պարզվեր, որ զգայապես օժտված մարդն, այնուամենայնիվ, երևակայությունից թույլ է, ծայրահեղ դեպքում նա գոնե կկարողանար որսալ տպավորության էական ու տարածված տարրը: Նյութի գեղեցկությունն, այսպիսով, ողջ բարձր գեղեցկության գրավականն է. թե՛ առարկայի, որի ձևն ու իմաստը պետք է ամփոփվեն որևէ զգայական ձևի մեջ, և թե՛ մտքի, որտեղ զգայական գաղափարներն, առաջինը հայտնվելով` նաև առաջինն են, որ կարող են բավականություն առաջացնել:

 

Անգլերենից թարգմանությունը`

Աշխեն Բախչինյան

The Sense of Beauty, George Santayana