2/10/2006

Գիտություն և կրոն

 

Մաս I Պրինստոնի աստվածաբանական դպրոցում ելույթից 1939 թ, մայիսի 19, հրապարակվել է Out of My Later Years-ում, Նյու-Յորք, Փիլիսոփայության գրադարան, 1950: Մաս II` Science, Philosophy and Religion: Գիտության վերաբերյալ կոնֆերանսի հրապարակած ժողովածու, Փիլիսոփայությունը և Կրոնը դրանց` ժողովրդավարական ապրելակերպի նկատմամբ փոխհարաբերության մեջ, ինկորպ., Նյու-Յորք, 1941:

I

Անցյալ և դրան նախորդող դարի մի մասի ընթացքում լայնորեն ընդունված տեսակետ էր, որ իմացության և հավատքի միջև գոյություն ունի անհաշտ հակամարտություն: Առաջավոր մտածողների մոտ գերաիշխում էր այն տեսակետը, որ ժամանակն է հավատքը ավելի ու ավելի շատ փոխարինելու գիտելիքով. այն հավատքը, որ չի հենվում գիտելիքի վրա, սնոտիապաշտություն է և որպես այդպիսին պետք է հանդիպի դիմադրության: Այս հայացքի համաձայն` կրթության միակ դերը ճանապարհ բացելն է մտածողության և գիտելիքի առջև, իսկ դպրոցը, որպես մարդու կրթության կարևորագույն օրգան, պետք է ծառայի այդ նպատակին:

Հավանաբար դժվար է, եթե ընդհանրապես հնարավոր է, այսպիսի կոպիտ ձևակերպման մեջ գտնել տրամաբանական հենակետ, քանի որ ցանկացած նրբանկատ մարդ միանգամից կտեսնի, թե որքան միակողմանի է դիրքորոշման նման ձևակերպումը: Սակայն նույնքան արդարացված է թեզը ձևակերպել կտրուկ և հստակ, եթե ցանկանում ես պարզորոշ կերպով ներկայացնել հարցի էությունը:

Ճիշտ է այն, որ համոզմունքը կարող է լավագույնս հիմնավորվել փորձով և անպաճույճ մտածելակերպով: Այստեղ պետք է անվերապահորեն համաձայնել ծայրահեղ ռացիոնալիստի հետ: Նրա հայեցակետի թույլ կետը, սակայն, այն է, որ համոզմունքները, որոնք անհրաժեշտ և որոշիչ են մեր վարքի և մտածողության համար, չեն կարող գոյություն ունենալ բացառապես միայն այս կուռ, գիտական մոտեցման շրջանակներում:

Քանի որ մեզ գիտական մեթոդը այն բանից դուրս, թե փաստերն ինչպես են փոխառնչվում իրար և պայմանավորվում իրարով, ոչինչ չի կարող սովորեցնել: Ձգտումն առ այսպիսի օբյեկտիվ իմացություն ներկայացնում է այն ամենաբարձրը, ինչին մարդն ընդունակ է, և կարծում եմ չեք մտածում, թե ցանկանում եմ փոքրացնել այս ասպարեզում մարդու նվաճումներն ու հերոսական ջանքերը: Սակայն նույնքան պարզ է, որ գիտելիքն այն մասին, թե ինչն ինչ է, անմիջականորեն դուռ չի բացում դեպի այն, թե ինչն ինչ պետք է լինի: Կարելի է ունենալ շատ պարզ և լիակատար իմացություն, թե ինչն ինչ է, սակայն դրանով հանդերձ չկարողանալ այդտեղից ստանալ, թե ինչը պետք է լինի մեր մարդկային ձգտումների նպատակը: Օբյեկտիվ գիտելիքը տալիս է հզոր գործիքներ որոշակի խնդիրներ լուծելու համար, սակայն ինքը` վերջնական նպատակը, և դրան հասնելու ցանկությունը պետք է տրված լինեն ուրիշ աղբյուրից:

Եվ դժվար թե անհրաժեշտություն կա վիճարկելու այն տեսակետը, որ մեր գոյությունը և մեր գործունեությունը իմաստ են ձեռք բերում միայն` դնելով այդ նպատակը և համապատասխան արժեքները: Ճշմարիտն իմանալը ինքնին հրաշալի է, սակայն դա այնքան քիչ է ընդունակ գործելու որպես ուղեցույց, որ չի կարող նույնիսկ հիմնավորել այդ` դեպի ճշմարիտն իմանալու ձգտման անհրաժեշտությունն ու արժեքը: Հետևաբար այստեղ գործ ունենք մեր գոյության զուտ ռացիոնալ հայեցման սահմանների հետ:

Սակայն չպետք է ենթադրել, թե բանական մտածողությունը չի կարող որևէ դեր խաղալ նպատակի և կամային որոշումների կայացման մեջ: Երբ մեկը հասկանում է, որ որոշակի նպատակի հասնելու համար տվյալ միջոցներն օգտակար են, դրանով միջոցները դառնում են նպատակ: Բանականությունը մեզ համար պարզ է դարձնում միջոցների և նպատակների փոխկապվածությունը: Սակայն զուտ մտածողությունը չի կարող տալ վերջնական և հիմնարար նպատակի զգացումը:

Այս հիմնարար նպատակների և արժեքների պարզաբանումը և անհատի զգացմունքային կյանքում դրանց ամրագրումը, ինձ թվում է, մարդու սոցիալական կյանքում հենց այն ամենակարևոր գործառույթն է, որ պիտի կատարի կրոնը: Եվ եթե հարց տրվի, թե հոգևորականությունը որտեղից պետք է գտնի այդ հիմնարար նպատակները, եթե դրանք չի կարելի հռչակել և արդարացնել լոկ բանականությամբ, կարելի է միայն պատասխանել. դրանք գոյություն ունեն առողջ հասարակության մեջ որպես հզոր ավանդույթներ, որոնք ազդում են անհատների վարքի, իղձերի և մտքերի վրա. դրանք գոյություն ունեն և դա նշանակում է, որ դրանք ապրում են, և անհրաժեշտություն չկա արդարացում գտնել դրանց գոյության համար: Դրանք կյանք են առնում ոչ թե ի ցույց ամենի, այլ ինքնաբացահայտմամբ, հզոր անձնավորությունների կարող շերտի միջոցով: Չպետք է փորձել արդարացնել դրանք, այլ, ավելի շուտ, պարզ և հասարակ ձևով զգալ դրանց էությունը:

Մեր իղձերի և մտքերի բարձրագույն սկզբունքները մեզ տրված են հրեա-քրիստոնեական կրոնական ավանդույթներով: Դա շատ բարձր նպատակ է, որը մեր թույլ կարողություններով կարող ենք ի կատար ածել միայն ոչ համարժեք ձևով, ինչը, սակայն, մեր իղձերին և արժեքներին տալիս է ամուր հիմք: Եթե այդ նպատակն առանձնացնենք նրա կրոնական հիմքից և նայենք միայն նրա մարդկային կողմին, ապա կարելի է, միգուցե, այն ձևակերպել այսպես. անհատի ազատ և պատասխանատվության ոգով զարգացում, այնպես որ նա կարողանա իր ընդունակությունները ազատ և պատրաստակամ ձևով ի սպաս դնել ողջ մարդկությանը:

Այստեղ տեղ չկա որևէ ազգի, դասակարգի, էլ չասենք անհատի աստվածացման համար: Մենք բոլորս մի հոր երեխաներ չե՞նք, ինչպես ասվում է կրոնական լեզվով: Իրականում նույնիսկ ողջ մարդկության` որպես վերացական ամբողջականության աստվածացումը չէր համապատասխանի այդ իդեալի ոգուն: Միայն անհատին է հոգի տրված: Եվ անհատի բարձրագույն կոչումը ծառայելն է, և ոչ թե իշխելը կամ իրեն մեկ այլ ձևով վեր դասելը:

Եթե ուշադրություն դարձնենք ոչ թե ձևին, այլ բովանդակությանը, ապա կարելի է այս բառերն ընդունել որպես հիմնովին ժողովրդավարական դիրքորոշման արտահայտություն: Իսկական ժողովրդավարն իր ազգին կերկրպագի նույնքան քիչ, որքան աստվածավախ մարդը, բառի մեր հասկացած իմաստով:

Իսկ ո՞րն է այս ամենում կրթության և դպրոցի դերը: Դրանք պետք է երիտասարդին օգնեն մեծանալու այնպիսի ոգով, որ այս հիմնարար սկզբունքները նրա համար լինեն իր շնչած օդի նման: Միայն ուսուցումը դա չի կարող անել:

Եթե այս սկզբունքներն աչքի առաջ ունենանք և համեմատենք մեր ժամանակների կյանքին և ոգուն, ապա հստակ կտեսնենք, որ քաղաքակիրթ մարդկությունը ներկայումս գտնվում է լուրջ վտանգի առաջ: Ամբողջատիրական պետություններում հենց իրենք` իշխողներն են իրականում ջանում կործանել մարդկության ոգին: Նվազ վտանգված տեղերում ազգայնամոլությունն ու անհանդուրժողականությունը, ինչպես նաև տնտեսական հարցերում անհատի հարստահարումն սպառնում են խեղդել այս շատ թանկ ավանդույթները: Գիտակցումը սակայն, թե որքան մեծ է վտանգը, աճում է մտածող մարդկանց շրջանում, և առկա է դրա առաջն առնելու միջոցների մեծ փնտրտուք, միջոցներ ազգային և միջազգային քաղաքանության ասպարեզում, օրենսդրության կամ հասարակության կազմակերպման մեջ ընդհանրապես: Այս ջանքերն, անկասկած, խիստ անհրաժեշտ են: Դեռևս հնադարում գիտեին որոշ բաներ, որոնք, կարծես, մենք մոռացել ենք: Բոլոր միջոցներն ընդամենը բութ գործիքներ են, եթե իրենց ետևում չունեն կենդանի ոգի: Բայց եթե նպատակին հասնելու ցանկությունը ուժգնորեն կենդանի է մեր մեջ, ապա չի զգացվի միջոցներ գտնելու կորովի պակաս այդ նպատակին հասնելու և այն իրական գործերի վերածելու համար:

 

II

Դժվար չէ համաձայնության գալ այն հարցում, թե ինչ ենք հասկանում գիտություն ասելով: Գիտությունը դարեր շարունակ գործադրված ջանքերն են այս աշխարհի ընկալելի երևույթները կարգավորված մտածողության միջոցով հնարավորինս ավելի ընգրկուն միասնականության հանգեցնելու: Համարձակորեն կարելի է ասել, որ դա գոյության ետին թվով վերակառուցումն է մտածողական պրոցեսի միջոցով: Սակայն երբ ինքս ինձ հարցնում եմ, թե ինչ է կրոնը, չեմ կարողանում այդքան հեշտությամբ պատասխան գտնել: Եվ նույնիսկ պատասխան գտնելուց հետո էլ, որով կարող եմ բավարարվել այս ներկա պահին, դեռ մնում եմ համոզված, որ երբեք, ցանկացած հանգամանքներում, չեմ կարող նույնիսկ չնչին չափով ի մի բերել բոլոր նրանց մտքերը, ովքեր այս հարցը լուրջ դիտարկման առարկա են դարձրել:

Այդ պատճառով, ինչ է կրոնը հարցը տալու փոխարեն կնախընտրեի հարցնել` ինչով են բնութագրվում այն անձնավորության մղումները, որն ինձ վրա թողնում է հավատացյալ մարդու տպավորություն: Կրոնով լուսավորված մարդն ինձ թվում է մեկը, ով կարեցածի չափով իրեն ազատել է սեփական եսամոլական ցանկությունների կապանքներից և համակվել այնպիսի մտքերով, զգացմունքներով և իղձերով, որոնց կառչել է դրանց վերանձնական արժեքի պատճառով: Ինձ թվում է, կարևորն այդ վերանձնական բովանդակության ուժն է և համոզմունքի խորությունն առ նրա անհաղթահարելի իմաստությունը, անկախ այն բանից` փորձ արվում է միավորելու այդ բովանդակությունը աստվածային Գոյի հետ, թե ոչ, այլապես հնարավոր չէր լինի Բուդդհային և Սպինոզային համարել կրոնական անձնավորություններ: Համապատասխանաբար, հավատացյալ մարդն առաքինի է այն իմաստով, որ կասկած չունի այդ վերանձնական օբյեկտների նպատակների կարևորության և վեհության վերաբերյալ, որոնք ոչ՛ կարոտ են և ոչ՛ էլ ենթակա տրամաբանական հիմնավորման: Դրանք գոյություն ունեն նույն անհրաժեշտությամբ և ակնհայտությամբ, ինչ ինքը: Այս իմաստով կրոնը մարդկության հնամենի ջանքն է` պարզորոշ և լիակատար ձևով գիտակցելու այս արժեքների և նպատակների գոյությունը և անընդհատ ուժեղացնելու ու տարածելու դրանց ազդեցությունը: Եթե կրոնն ու գիտությունն ընկալվեն այս ձևակերպումներին համապատասխան, ապա հակամարտությունը նրանց միջև, թվում է, կլինի անհնար: Որովհետև գիտությունը կարող է միայն որոշակիացնել, թե ինչը ինչ է, բայց ոչ թե ինչը ինչ պիտի լինի, և իր տիրույթից դուրս գտնվող ամեն տեսակի արժեքային գնահատականները մնում են անհրաժեշտ: Կրոնը, մյուս կողմից, գործ է ունենում միայն մարդու մտքերի և գործողությունների արժևորման հետ, այն չի կարող անաչառ կերպով խոսել փաստերի և դրանց միջև փոխհարաբերությունների մասին:

Այս մեկնաբանությունների լույսի տակ կրոնի և գիտության միջև անցյալում ծագած հայտնի հակամարտությունները պետք է վերագրել նկարագրված իրադրության թյուրըմբռնմանը: Օրինակ` հակամարտություն է ծագում, երբ կրոնական համայնքը պնդում է, թե Կտակարանում արձանագրված բոլոր իրադարձությունները բացարձակ ճշմարտություններ են: Սա նշանակում է կրոնի միջամտություն գիտության ոլորտի մեջ, սա է այն տեղը, որտեղից գալիս է Գալիլեոյի և Դարվինի հայեցակարգերի դեմ Եկեղեցու պայքարը: Մյուս կողմից, գիտության ներկայացուցիչները հաճախ են փորձեր արել գիտական մեթոդի հիման վրա դատողություններ անել արժեքների և նպատակների մասին և այդկերպ իրենց հակադրել են կրոնին: Այս հակամարտություններն առաջ են եկել ճակատագրական սխալների հետևանքով:

Ներկայումս, չնայած կրոնի և գիտության տիրույթները իրարից պարզորոշ կերպով սահմանազատվել են, այնուամենայնիվ երկուսի միջև գոյություն ունեն ուժեղ փոխհարաբերություններ և փոխկապվածություններ: Չնայած կրոնը թերևս այն է, ինչը որոշում է նպատակը, այնուամենայնիվ նա գիտությունից, լայն իմաստով, սովորել է, թե որ միջոցները պետք է դեր խաղան իր դրած նպատակների նվաճման գործում: Սակայն գիտությունը կարող են արարել միայն նրանք, ովքեր ամբողջովին համակված են ճշմարտությանու իմացության տենչով: Զգացմունքի աղբյուրը, սակայն, գտնվում է կրոնի ոլորտում: Այստեղ է նաև հավատն առ այն, որ գոյության աշխարհի օրինաչափությունները տրամաբանական են, այսինքն մատչելի են բանականությանը: Չեմ կարող պատկերացնել իսկական գիտնականի, որը խոր հավատ չունի: Այս իրավիճակը կարելի է ներկայացնել հետևյալ պատկերի միջոցով. Գիտությունն առանց կրոնի կաղ է, կրոնն առանց գիտության` կույր:

Չնայած վերևում պնդում էի, թե իրականում չի կարող գոյություն ունենալ օրինական հակամարտություն կրոնի և գիտության միջև, պետք է այնուամենայնիվ կրկին վերագնահատեմ այս միտքը պատմականորեն գոյություն ունեցած կրոնների իրական բովանդակության կարևոր դիտակետից: Այս վերագնահատումը կապված է Աստծո հասկացության հետ: Մարդկության հոգևոր կրթության պատանեկան շրջանում մարդու երևակայությունը ստեղծեց աստվածներ մարդու կերպարանքով, որոնք իրենց կամքի գործադրմամբ ենթադրաբար կարող էին կառավարել կամ առնվազն ազդել երևույթների աշխարհի վրա: Մարդը ձգտում էր կախարդանքի կամ աղոթքի միջոցով փոխել աստվածների վերաբերմունքը հօգուտ իրեն: Ներկայումս ուսուցանվող Աստծո գաղափարը աստվածների հին գաղափարի մաքրազտումն է: Նրա մարդակերպ բնույթը երևում է, օրինակ, այն բանում, որ մարդիկ աղոթքով դիմում են Աստվածային Գոյին`աղերսելով իրենց իղձերի իրականացումը: Իհարկե ոչ մեկը չի հերքի, որ մի ամենազոր, արդար և ամենայն բարեգթությամբ լեցուն Աստծո գաղափարն ունակ է մարդուն մխիթարության, օգնության և ուղղորդման արժանացնել, ավելին` իր պարզության շնորհիվ այն մատչելի է ամենաչզարգացած ուղեղին: Բայց մյուս կողմից, հենց այս գաղափարի մեջ կան վճռական նշանակություն ունեցող թույլ կողմեր, որոնք ցավալիորեն զգալ են տվել իրենց հենց պատմության սկզբից: Օրինակ, եթե այն ամենազոր է, ապա մարդու ամեն գործողություն, մարդու ամեն միտք և մարդու ամեն զգացում ու իղձ նույնպես Նրա աշխատանքի արդյունքն է, ուրեմն ինչպե՞ս կարելի է մարդուն պատասխանատվության ենթարկել իր արարքների և մտքերի համար այդպիսի ամենազոր Գոյի առաջ: Պատժով կամ խրախուսանքով այն որոշակի չափով գնահատում է հենց Իրեն: Ինչպե՞ս կարելի է սա համատեղել Նրան վերագրվող բարության և արդարամտության հետ:

Գիտության և կրոնի ոլորտների միջև ներկա հակամարտությունների հիմնական աղբյուրն ընկած է անձնավորված Աստծո գաղափարի մեջ:

Գիտության նպատակն է` հաստատել այն ընդհանուր օրենքները, որոնք կորոշեին առարկաների և դեպքերի միջև փոխադարձ կապը ժամանակի և տարածության մեջ: Այս կանոնների կամ բնության  օրենքների  համար  համընդհանուր ճշգրտություն է պահանջվում, բայց ոչ ապացուցում: Դա միայն ծրագիր է, իսկ սկզբունքորեն դրա իրականացման հնարավորության նկատմամբ հավատը հիմնված է մասնակի հաջողությունների վրա: Բայց դժվար թե գտնվի մեկը, ով կհերքի մասնակի հաջողությունները և դրանք կվերագրի մարդու ինքնախաբեությանը: Այն փաստը, որ այս օրենքների հիման վրա որոշակի տիրույթներում կարող ենք մեծ ճշտությամբ և որոշակիությամբ կանխատեսել երևույթների ժամանակային վարքը, խոր նստած է ժամանակակից մարդու գիտակցության մեջ, չնայած հնարավոր է, որ նա շատ քիչ բան ըմբռնի այդ օրենքների իմաստից: Նրան բավական է աչքի առաջ ունենալ, որ մոլորակների ընթացքն արեգակնային համակարգությունում նախապես կարող ենք հաշվել մեծ ճշգրտությամբ  սահմանափակ  թվով պարզ օրենքների հիման վրա: Նման ձևով, չնայած ոչ նույն ճշգրտությամբ, հնարավոր է նախապես հաշվել էլեկտրաշարժիչի, փոխանցման համակարգի կամ ռադիոսարքավորման գործողության կարգը, նույնիսկ երբ գործ ենք ունենում նոր մտահղացումների հետ:

Ավելի ճիշտ, երբ երևութաբանական համախմբում դեր խաղացող գործոնների թիվը շատ է մեծանում, գիտական մեթոդը մեզ անհաջողության է մատնում: Կարելի է հիշատակել եղանակը, երբ կանխատեսումը, նույնիսկ մի քանի օր առաջ, անհնար է: Այնուամենայնիվ, ոչ ոք չի կասկածում, որ գործ ունենք պատճառային կապի հետ, որի պատճառային բաղադրիչները հիմնականում մեզ հայտնի են: Այս ասպարեզում իրադարձությունները կանխատեսման համար մեզ անմատչելի են խաղին մասնակցող բազմազան գործոնների պատճառով և ոչ որովհետև բնության մեջ օրինաչափություններ չկան:

Մենք շատ ավելի քիչ ենք թափանցել կենդանի օբյեկտների թագավորություն այնտեղի օրենքներն ուսումնասիրելու նպատակով, սակայն դա արել ենք բավարար չափով` առնվազն զգալու համար, որ գործում է խիստ անհրաժեշտության օրենքը:

Բավական է հիշատակել թեկուզ ժառանգականության կամ կենդանի օրգանիզմների վրա թույների, օրինակ, ալկոհոլի ազդեցության հետ կապված համակարգային օրինաչափությունը: Ինչ այստեղ չունենք, դա համընդհանուր խոր կապերի ըմբռնում է, բայց ոչ՛ օրինաչափության իմացություն որպես այդպիսին:

Որքան մարդ ավելի շատ է խորանում բոլոր երևույթների կանոնավոր օրինաչափությունների մեջ, այնքան ավելի ամուր է դառնում նրա համոզվածությունը որ այս կանոնավոր օրինաչափությունները չեն կարող տեղ թողնել այլ բնույթի պատճառների համար: Նրա համար ոչ՛ մարդու ստեղծած օրենքը և ոչ՛ էլ աստվածային կամքի օրենքը չեն կարող լինել բնական երևույթների համար անկախ պատճառ: Եթե ճիշտն ասենք, անձնավորված Աստծո` բնական երևույթներին միջամտելու հայեցակետը երբեք չի կարող հերքվել գիտության կողմից բառիս իսկական իմաստով, քանի որ այդ հայեցակետը միշտ կարող է թաքստոց գտնել այն տիրույթներում, որտեղ գիտական իմացությունը դեռևս չի կարողացել ոտք դնել:

Բայց համոզված եմ, որ կրոնի ներկայացուցիչների նման գործելակերպը ոչ միայն անպատշաճ կլիներ, այլ նաև ճակատագրական: Որովհետև, եթե որևէ հայեցակետ չի կարող գոյություն պահպանել պարզ լույսի տակ, այլ` միայն խավարում, կարող է պատեհ պահին կորցնել ազդեցությունը մարդկության վրա, ինչն անչափ վնաս կհասցներ մարդկության առաջընթացին: Բարոյական բարու համար մղված պայքարում կրոնի ուսուցիչները պետք է առաքինություն ունենան հրաժարվելու անձնավորված Աստծո հայեցակետից, այսինքն հրաժարվելու վախի և հույսի այդ աղբյուրից, որն անցյալում այդքան լայն իշխանություն է ընձեռել կղերականներին: Նրանք պետք է տքնեն իրենց մեջ գտնել այն ուժը, որը կարող է մշակել Բարին, Ճշմարիտը և Գեղեցիկը հենց մարդկության մեջ: Սա, հաստատ, ավելի դժվար, բայց անհամեմատ ավելի արժանավոր խնդիր է: Երբ կրոնի ուսուցիչներն ավարտեն մաքրման նշված ընթացքը, նրանք հաստատապես հրճվանքով կհամոզվեն, որ իսկական կրոնը ազնվացել է և դարձել ավելի խորը շնորհիվ գիտական իմացության: Կրոնի նպատակներից մեկն է մարդկությանը, որքան հնարավոր է, ազատել եսամոլական ձգտումներից, ցանկություններից և վախից, իսկ գիտական մտածողությունը կրոնին կարող է օգնել մեկ այլ տեսանկյունից: Չնայած ճիշտ է, որ գիտության նպատակն է` գտնել օրենքներ, որոնք կկապեին և կկանխատեսեին փաստերը, բայց սա նրա միակ նպատակը չէ: Այն նաև ձգտում է հայտնաբերված առնչությունները հանգեցնել հնարավորին չափ իրարից անկախ հայեցակարգային փոքրաթիվ տարրերի: Բազմազանության այս տրամաբանական միասնականացման ձգտման մեջ են նրա խոշորագույն հաջողությունները, չնայած այս ձգտման մեջ է նաև պատրանքի զոհ դառնալու մեծագույն վտանգը: Սակայն ով այս ասպարեզում հաջող առաջընթացի փորձառություն է ձեռք բերել, խոր ակնածանքով է համակված գոյության դրսևորած տրամաբանության նկատմամբ: Ըմբռնման ճանապարհով նա հասնում է անձնական հույսերի և ցանկությունների կապանքներից հեռահաս ազատագրման և դրանով գալիս մտքի այն խոնարհ վիճակին` գոյության մեջ մարմնավորված տրամաբանության վեհության հանդեպ, որն ամենախոր հատակին հասնելու իմաստով անմատչելի է մարդուն: Այս դիրքորոշումը, սակայն, թվում է կրոնական` բառիս ամենաբարձր իմաստով: Եվ այսպիսով, ինձ թվում է, որ գիտությունը ոչ միայն մաքրում է հավատքի մղումը նրա մարդակերպության ավելորդություններից, այլ նաև նպաստում կյանքի` մեր ըմբռնման ոգեղենացմանը:

Որքան ավելի առաջ է ընթանում մարդկության հոգևոր զարգացումը, այնքան ինձ ավելի որոշակի է դառնում, որ դեպի ճշմարիտ կրոն տանող ճանապարհը անցնում է ոչ թե կյանքի կամ մահվան նկատմամբ վախի կամ կույր հավատի, այլ դեպի տրամաբանական իմացություն տանող ջանքերի միջով: Այս իմաստով համոզված եմ, որ հոգևորականը պետք է դառնա ուսուցիչ, եթե ցանկանում է արդարացնել կրթելու իր բարձր առաքելությունը:

 

 

Անգլերենից թարգմանությունը`

Սոս Հարությունյանի