2/10/2006

Մովսես Խորենացու «Պատմութիւն Հայոց»-ը և Պատմության գոյավորության առանձնահատկությունները1

 

«Եւ հասարակաց յոյսն մի շահ է. զի առաջինքն ուրախ լինին ի վերջնոցն բարեգործութիւնս. եւ վերջինքս հաստատին յառաջնոցն կատարելութիւն յուսոյն: Եւ առաքինութիւնք առաջնոցն ժառանգութիւն առնի վերջնոցս. զի մնացուածք բարի գործոց առաջնոցն առնու լրումն` ի վերջնոց աստի»:

Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ «Յաճախապատում»

«Իւրին գիտաստ լինելով` Հայը պիտի զինքն ճանաչէ եւ այդ գիտաստութեամբ է` որ Հայը պիտի կարենայ հայի նմանիլ` որպէս ամենքի ինքնաճանաչութեան հետևանք բաղձանքն է: Այդ գիտաստութեան աղբիւրն է Հայոց պատմութիւնն, որ ոչ թե պատահարների, այլ Հայ ազգի պատմութիւնն է»:

/Արշակ Տեր-Միքելեան «Հայաստանեայց Եկեղեցին եւ Բիւզանդական ժողովոց պարագայք»

 

  1. Մ. Խորենացու «Պատմութիւն Հայոց» աշխատությունը նպատակաբանական (թելեոլոգիական) պատմություն է, և նրան հատուկ է դիտավորությունների մի համակարգ` ի մի բերված ու կարգավորված միասնություն: Նրա հիմնական դիտավորությունն է` պատմել իմաստություն, որը նշանակալի է մարդու, անհատի, ազգի, սոցիումի համար` կարգելու նրա գոյությունը, այն է` ուղղելու, առաջնորդելու և հաստատելու ի փրկություն:

«Պատմություն Հայոց»-ում պատմվում է ճշմարտությունն (տեսականը) ու բարին (գործնականը)2, որոնք այդպիսի դիտավորության տեսադաշտում նշանակալի են մարդկային, անհատական ու ազգային կեցողության համար: Խորենացին ունի էական մի մտահոգություն-խնդիր` պատմելով համապատասխան իմաստություն, մասնակցաբար օժանդակել կարգ հաստատելու այն ամենում և հենց բարեկարգելու բոլորը, ինչն ունի դրա կարիքը3: Այս տեսակետից նրա պատմությունը սոսկ անցյալում կատարվածի` եղելությունների ու գործերի նկարագրական հաղորդում չէ:

«Անցյալ» և «պատմություն» հասկացություններն այստեղ էապես տարբեր են: «Անցյալ» հասկացությունը մի վերագրություն է, որը կատարվում է սոսկ եղածի վերաբերմամբ: «Անցյալ» հասկացությունը որպես անցած բնորոշելով մինչ տվյալ «այժմյան» ներկայում պատահած բոլոր դեպքերը, ըստ էության տարանջատում է դրանք ներկայից: Իսկ ՙպատմություն՚ հասկացությունը, ընդհակառակը, ուղղված է այդ տարանջատության վերացմանը: Պատմության յուրաքանչյուր ընթերցող «այժմյան» ներկայի մեջ ներմուծում է «եղած» այն բոլորը, ինչը պատմում է, ուստի և այն, ի տարբերություն «անցյալի», իրագործում է պատմվող որոշակի եղածի «միացում» տվյալ ներկային: Ինչպե՞ս և ի՞նչ պատճառով է այդ տեղի ունենում:

«Պատմություն» հասկացությամբ ըմբռնվող ֆենոմենի այդ ի՞նչ առանձնահատկության շնորհիվ է, որ պատմությամբ իրագործվում է որոշակիորեն կազմակերպված միասնականություն: Սկզբունքային հարցն այսպիսով ՙպատմություն՚ գոյավորի վերաբերյալ հարցն է:

Ըստ Ս. Արևշատյանի, Խորենացու «աշխատության կարևորագույն առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ նրանում պատմական շարադրանքը ենթարկված է որոշակի հայեցակարգի»4: Իսկ ինչպիսի՞ն է այդ հայեցակարգը, ո՞րն է նրան բնորոշ առանձնահատկությունը: Նրա «Պատմութիւն Հայոց» աշխատությունում առկա է քրիստոնեական կուռ պատմա-փիլիսոփայական հայեցակարգ: Նրա պատմությունն իրագործում է անցյալի` ի կարգ հաստատում: Սակայն Խորենացու համար խնդիրը սոսկ անցյալը չէ որպես ինքնին նպատակ, այլ, ընդհանրապես, ըստ հոգևոր հիմնադիր սկզբունքի` ուղիղ հայեցվածքով անցյալը ներկայացնել որպես ներքուստ կարգավոր կառուցվածքով ի մի բերված, այսինքն, ըստ էության պատմել նրա հոգևորությունը` հղելով5 այն ներկային ու ապագային: Ինչու՞ էր շեշտվել առաքինի հոգևորություն պատմելու խնդիրը: Դա պայմանավորված էր Խորենացու ժամանակաշրջանին բնորոշ` հոգևորության համատարած անկմամբ: Այս իրավիճակը առաջնային պլան էր մղում հայ քրիստոնեական իմաստասիրության` հոգևորության վերականգնմանն ուղղված մտակողմնորոշումը:

«Միտքը տեսականացնում էր անցյալը և ներկան`փորձելով մոդելավորել ցանկալի ապագան»6: Սակայն հոգևորության անկումը մասնավոր, սոսկ տվյալ կոնկրետ ժամանակաշրջանին բնորոշ իրավիճակ չէր: «Հոգևոր կարիքը», որի ճանաչումն է տալիս Խորենացին իր «Ողբ»-ում, առավել ունիվերսալ է, այս կամ այն չափով, բայց և սկզբունքորեն բնորոշ է բոլոր ժամանակաշրջաններին:

Մասնավոր, միմիայն իր ժամանակաշրջանին վերաբերող խնդրի լուծմանը չէ, որին հետամուտ է սուրբ հայրը` գրելով իր պատմությունը: Խորենացու համար խնդիրը ունիվերսալ է. ըստ որոշակի նպատակադրող ու հիմնարար հոգևոր սկզբունքի` նկատել տալ ինչպես անցյալի հոգևորությունը, այնպես էլ նրա ամենաէական նշանակալիությունը ներկայի ու ապագայի կարիքի համար, և այս կերպով կարգել արդեն ոչ միայն անցյալը, այլև սկզբունքորեն ժամանակը` Անցյալը, Ներկան ու Ապագան` ի հայտ ցուցելով նաև նրանց միաբանությունը, ըստ այդ միավորող հոգևոր սկզբունքի: Նրա պատմությունը ի Մի է կարգում ժամանակները որպես մի ֆենոմեն, որն ընդգրկված է եզակի թվով արտահայտված «ժամանակ» հասկացությամբ: Ժամանակն այստեղ սոսկ տևողություն ու քանակականություն արտահայտող և մարդկային գոյության նկատմամբ չեզոք հասկացություն չէ: Ժամանակն անմիջականորեն առնչված է մարդկային գոյության ֆենոմենին: Խորենացու պատմությունում ժամանակներն ի մի են հյուսվում որպես նպատակային խնդիր ունենալով մարդու (մարդկանց)` նախնիների, ապրողների, սերունդների «հոգևոր ներկայության» հաստատումը (ըստ էության` Եկեղեցի և Աստծո ժողովուրդ):

2.         Մ.Խորենացու պատմությունը հյուսված է ոչ որպես անցյալի բոլոր եղելությունների ու կատարված գործերի, այլ որպես նշանակալի անցյալի պատմություն: «Հեղինակը, գրում է Ստեփանյանը, անցյալի հոսքից, որպես կանոն, ընտրում է նշանակալի իրադարձությունները7»: Ոչ միայն Խորենացու, այլ ընդհանրապես միջնադարյան հայրական գրականությունը և յուրաքանչյուր աշխատություն հասկանալու համար առանձնահատուկ կարևորություն ունի պարզել, թե ինչն է որպես «նշանակալի» նրանց (հայրերի) համար:

3.         Մ.Խորենացու աշխատությունում պատմական նյութի ընդգրկումը սկզբունքորեն իրագործվել է որոշակի ընտրողական մոտեցմամբ: Ընտրության սկզբունքը առնչված ու ենթակարգված է պատմության դիտավորությանը, ինչը կնշանակի, որ կատարվել է ուղղորդված որոնում: Նրա պատմությունը ունեցել է պատմական նյութի ընտրության նախապատրաստական փուլ: Նախապես հավաքվել է բազում մատյաններում պատմվածից ու բանավոր ավանդություններից պատմելիք նյութը: Խորենացին Մար Աբաս Կատինայի մատյանում պատմվածից իր պատմությունում որոշակի նյութ ընդգրկելու կապակցությամբ ասում է. «Բազում ինչ զկնի այսորիկ պատմի ի մատենին. այլ մեք` որ ինչ պիտոյն մերոյ հաւաքմանս է շարեսցուք8»: Այս միտքը հասկանալու համար դեռ պետք է նախապատրաստվել, սակայն արդեն իսկ նկատելի է, որ նա պատմությունն ըմբռնում է որպես որոշակիորեն ընտրված հավաքում: Այն, որ պատմությունը, ըստ էության «հավաքում» է, նա նշում է նաև այլ տեղում, երբ ի ցույց է դնում մեզ, թե ինչպիսի իմաստուն այրերի ու նրանց պատմածի նմանությամբ և որպես աղբյուր ունենալով է գրել իր պատմությունը. «յորոց մեք արդարապէս ջանացաք հաւաքել զհնագրութիւնս9»:

«Հավաքելու» ֆենոմենը դիտվում է ոչ միայն պատմության տեքստում, այլ նաև նախապատրաստական փուլում, որպես պատմելիքի առանձնացում. ինչը իրականացնում է Պատմահայրը քննությամբ և ընտրողությամբ` այլ մատյաններում ու բանավոր ավանդությունում պատմված նյութից: Իրոք, այն, ինչ անվանում են պատմություն` անցյալի եղելությունների ու գործերի սոսկ կուտակություն չէ` պատահական ու անկազմակերպ, այլ նրանում ի մի են բերվում և միմյանց ու տեքստի ամբողջության նկատմամբ կարգավոր հարաբերությամբ դասավորված ներկայանում են այն բոլորը, ինչը իմաստալի է դիտվում մատենագրել ու պատմել սերունդներին:

Իսկ քրիստոնյա հայրերը ունեին այն ամբողջական ուսմունքը, հանձին քրիստոնեության, որը առաջնորդում, լույս ու տեսադաշտ էր ապահովում բոլոր եղելությունների ու գործերի քննության և իմաստավորման համար: Եվ մեր խնդիրն է` պարզել, թե ինչպես է այդ ուսմունքը կոնկրետանում Մ. Խորենացու հայացքներում, որպես քրիստոնեական պատմաբանություն:

4.         Անցյալի գործերից պատմելիքի ընտրությունը նա կատարում է որոշակի սկզբունքներով առաջնորդվելով: Հարցը հետևյալն է. ինչպիսի՞ն է պատմական գոյավորը, ինչը անցյալի եղելություններից և գործերից առանձնացվում է որպես պատմելիք: Որպես պատմելիք նյութ է առանձնացվել և ի մի հավաքվել այն բոլորը, ինչը համարվել է արժանի հիշատակության. «արժանի գրոյ յիշատակի»10: Էական է այստեղ նկատել, որ ՙարժանացումը՚ չի իրագործվում սոսկ էպիստեմոլոգիական մակարդակում, այլ` ունի նաև գոյաբանական հիմնադրություն: Որպես պատմելիք ընտրված «իրը» և «գործը» չպետք է դիտել ապագային ուղղված նշանակալիությունից զատ, որպես չեզոք եղելություն:

Անցյալում կատարվածը անմասն չէ մեզ հղվածությունից, ընդհակառակը, այն այնքանով է որպես «կատարված» կամ «պատահած» որևէ «իր», որքանով ասելիք ունի և հղվածություն «զկնեացն»: Իրողությունների և գործերի նշանակալիությունն ու հղվածությունը առ ի՞նչն ուղղվածությամբ են տեսանելիություն ընձեռում բնորոշելու դրանք որպես այդպիսին: Այս հարցի նկատմամբ նախնական ու հիմնարար է մեկ այլ հարց, որը թերևս վերականգնելով Հայդեգերի` «գոյավորի» ինչությունից անջատ և իբրև նախնական` «գոյության» հարցմամբ կտրված-կորցրածը, նաև որոշակի էական վերաիմաստավորմամբ վերադառնալով Պլատոնի` գոյության անթաքչությունը հենց իդեային առնչվածությամբ միայն որպես այդպիսին (անթաքչություն), ապաև ճշմար(ի)տություն բացահայտող տեսակետին, կարելի է ձևակերպել հետևյալ կերպ. առ ի՞նչն առնչված գոյությամբ են այդ իրողությունները իրենց, զորությամբ էացած, (գոյության) անթաքչությունում և հենց բանականության խոհեմությանն ու լույսին տեսանելի դառնում որպես նշանակալի ու հղվածությամբ օժտված: Հիմնային այս հարցին, նկատի ունենալով նրա դժվարությունն ու հանգամանորեն անդրադառնալու անհրաժեշտությունը, այս հոդվածների շրջանակում բացահայտ քննության չի առնվի, թերևս միայն անուղղակի մասնակիորեն և «խնդրի բերումով»: Առայժմ անհրաժեշտ է միայն ասել, որ այդ իրողություններն ու գործերը վերաբերողական հնարավորության իրենց բացվածքում նշանակալիություն են ցուցաբերում ինքնության` խորհրդով, բանիվ և գործով ի մի, գոյության ճշմարտության նկատմամբ: Այդպիսին է նաև պատմությունը, որը «զբանս իրաց և գործոց» հյուսելով իր պատմումի մեջ, այլևս, ինչպես և բնաբանում է ասված, սոսկ պատահարները չէ, որ պատմում է, այլ ազգի հոգևոր, մտավոր և մարմնավոր` որպես առաքինի կարգավոր լինելության համար նշանակալի իրողություններն ու գործերը, ուսանելի նշանակալին, կրթական նշանակություն ունեցող հիշմանն արժանին, և այսկերպ է այն «հիշողություն» և «մենք» կազմակերպում: Ահա այսպիսի պատմությունն է, որ իրոք ընկալվում է և իսկությամբ` է որպես «հայ ազգի պատմություն», ինչպես և այն անվանում է Արշակ Տեր-Միքելյանը և հենց այդ որպիսությամբ է Մովսես Խորենացու «Պատմութիւն Հայոց»-ը` «ազգաբանություն», ինչպես և անվանում է մեր սուրբ Պատմահայրը:

Իսկ ո՞րն է արժանի դիտվում պատմել կամ ընդգրկել պատմությունում: «Թողելով զոչ կարևորագոյնսն ի բանից ասասցուք որ ինչ հարկավորն է»11: Մեկ այլ տեղում ևս Խորենացին, պատճառաբանելով Սահակ իշխանի հապճեպությունը և նշելով Իլիականին ու Մակեդոնացուն առնչվող նշանակալի դեպքերն իր պատմությունում ընդգրկելու և ըստ պատշաճի խոսելու հնարավորության սահմանափակության մասին, ասում է. «զայնոսիկ այժմ ուրեմն զկնի հեղուսելով բանս, զկարևորսն և մերոյս արժանի շարագրութեանս (ընդգծումը` Ռ.Ք.)»12: Պատմական նյութի ընտրության ու պատմելիքի ի մի հավաքման նրա նախապատրաստումի մեջ կա դասակարգում: «Կարևորագոյնսն» ու «հարկաւորն» են արժանի հիշատակության, և արդյունքում պատմությունից դուրս է թողնվում անցյալի եղելություններից ու գործերից ոչ այդպիսիները: Նկատելի է դառնում, որ որոշակի մի պրոցեդուրայով (կամ կառուցվածքով) է անցյալում կատարված կամ ներկայում կատարվող ամբողջի մի մասը` էականն ու նախընտրելին պատմության մեջ մուտք գործում և որպես «պատկանաւոր»13 կարգվում: «Կարևորագույն» և «հարկաւոր» հասկացությունները որպես պատմական գոյավորության բնորոշում` արժևորող վերագրություններ են: Իսկ այդ նշմարելի է դարձնում կատարված որևէ բան որպես պատմական գոյավոր կարգող հիմնարար գործոնն ու սկզբունքը: Ի՞նչ սկզբունք է դա:

5.         Գոյություն ունի սկզբունք, ըստ որի կատարվում է արժևորումը: Խորենացին և մյուս հայրերը այդ սկզբունքն արտահայտում են «Պիտո» հասկացությամբ: Պատմությունը որպես գոյավոր կարող է լինել միմիայն մարդու համար ու առավել ևս վերոնշյալ արժևորումով, որպես այդպիսին, բնորոշվել կարող է նրա կամ նրա կարիքի նկատմամբ: Պատմությունը մարդու համար է և որևէ բան կարևորագույն կամ հարկավոր է նկատվում մարդու գոյության համար այլ գոյավորի բացվածքն ու էականությունը որոշող սկզբունքի տեսանկյունից: Մարդու կարգավոր գոյության համար որևէ բանի էականության չափը սահմանող սկզբունքը քրիստոնյա հայրերի ուսուցման մեջ կարևոր տեղ գրավող «պիտո»-ի ըմբռնումն է: Պիտոն է հիմնական չափանիշը եղելությունների և գործերի` որպես կարևորագույն ու հարկավոր բնորոշման և ի պատմումն առանձնացման: Պիտոյականությաննայդ սկզբունքի մասին Պատմահայրը նշում է բազմաթիվ անգամներ: Վերոբերյալ հատվածում, խոսելով Մար Աբաս Կատինայի մատյանից իր պատմելիք նյութի առանձնացման մասին, նա բացահայտում է ՙհաւաքման՚ սկզբունքը` գրելով. «Բազում ինչ զկնի այսորիկ պատմի ի մատենին. այլ մեք` որ ինչ պիտոյն (ընդգծումը` Ռ. Ք.) մերոյ հաւաքմանս է, շարեսցուք»14: Իսկ ինչպե՞ս հասկանալ պիտոն: Այն առնչված է մարդու գոյությանը: Մարդու կարգավորված լինելիությունը, այն է` «առ ի լինել պատկեր Աստուծոյ»15 գոյավորությունն ու աստվածանմանության ուղղվածությունը ունենալով որպես դիտավորություն, Խորենացին, իբրև պատմական է կարգում «կատարվածից» այն, ինչը ըստ այդպիսի դիտավորության «պիտոյ» է մեզ: Որպես պատմելիք է ժողովվում պիտանացուն, այն, ինչը իբրև օգտակար է ճանաչվում վերոհիշյալ կարգավոր լինելիությանը, ինչպես ընդհանրապես մարդու համար, այնպես էլ` հայի, ժամանակակցի, սերունդների` «զկնեացն»: Խորենացու պատմության «ազգաբանություն»16 լինելը և, այս առումով «ի հայս» ազգային պատմություն հիմնելը ունի կոնկրետացման` հային վերաբերելու և նրա լինելիությունը ի կարգ հաստատելու դիտավորություն, ուստի պիտանավորը իր բովանդակությունում ունի ինչպես համամարդկային, այնպես էլ անհատական ու ազգային կոնկրետայնություն: Իր պատմման մեջ հիշատակելու համար նշանակալին ժողովելու առնչությամբ նա մեջ է բերում Կեփաղիովի խոսքը, թե ինչն է իմաստալից գրել «ի ազգաբանություն»: «Այլ առաք հրաման ի թագավորաց զաննշանից և զվատաց արանց ի հնոյն զյիշատակն և գրել միայն զքաջս և զիմաստունս և զաշխարհակալս նախնիս, և մի յանպետս զժամանակս մեր ծախել»17: Այս տեսակետը նախընտրելի է Խորենացու համար: Ցուցանելով Կեփաղիով պատմիչի վերաբերմունքը պատմական նյութի նկատմամբ, թե որը պիտանավոր է և իմաստավոր` ընդգրկել շարադրանքում, նա ի ցույց է դնում, որ այդպիսին է նաև իր տեսակետը, երբ վստահություն ցուցաբերելով այդ չափանիշի նկատմամբ` իր պատմության մեջ է վերապատմում Բելի մասին խոսվածը: Այսպիսով, Խորենացու համար պատմակազմման սկզբունք է անցյալի եղելություններից և տարբեր մատյաններից նրանց մասին մեզ հաղորդված տեղեկություններից իր «Պատմության» համար պատմական նյութի «կացուցանումը»` այն կազմակերպող ընտրողականությամբ, զտողական հավաքմամբ: Պատմական նյութի «կացուցանումն» իրագործվում է երկակիորեն` և՛ նյութի պատմողականության կազմակերպմամբ և՛ արդեն իսկ բավարար չափով պատմողականություն ցուցաբերող նյութի ընտրությամբ:

Պատմական նյութն ընտրված է հավաքման նախապես առաջադրված սկզբունքով` պիտոյով: Անցյալից այս պիտանավորն էր ներկայություն ստանում մեզ համար: Իրոք, պատմությունը մեզ ի ներկայություն հղված պիտանացու անցյալն է և այսպես է` փորձառություն:

6.         Ի տարբերություն այլ ռեալ գոյավորների, այդ թվում նաև անցյալում կատարված գործերի, պատմության մեջ պատմվածի գոյության կարգը էապես փոխված և յուրահատուկ է: Պատմվածությամբ նրանց կերպավորվածությունը, ուստի և որպես պիտանացու նախընտրվածությունը նկատել է տալիս, որ նրանք կան որպես իմաստավորված:

Իսկ որպես ի՞նչ է պատմվողը (պատմական գոյավորը) իմաստավորված: Պատմված բովանդակության գոյավորությունը իմաստավոր է որպես պիտանավոր ներկայություն, ինչը իբրև այդպիսին` «ասելիք» (noema) ունի մեզ: Պատմմամբ սերունդներին են ավանդված այս ասուն գործերը: Պատմությունը որպես իմաստավոր կացուցանելով իրերն ու գործերը, տեսադրում է նրանց այդպիսի լինելիությունը, պիտանավոր էականությամբ «յանդիման կացուցանում» և ուղիղ դրվածքով դարձնում դեպի մեզ` ընկալելու և փորձառելու:

Ռեալ գոյավորը դեպի «պատմական գոյավորի» կարգը ընտրողաբար անցկացնելու համար սկզբնորոշ «պիտո»-յի ըմբռնումը ինչպիսի՞ էականությամբ է այն կանգնեցնում հայեցողության առաջ: Ի՞նչ «դռնով» է բացում մեզ համար պատմական գոյավորը, կամ ի՞նչ հորիզոնում է տեսանել տալիս նրանում միայն տեսադրված պատմելիքի գոյությունը` դեպի այդ տեսածիրն ուղղելով մեր հասողության կարողությունն ու ձգտումը: Աշխարհ և մարդ հարաբերությունում այս հարցն ունի երկու կողմ. նախ` պիտոյականության սկզբունքով բացահայտվում է գոյավորի բուն էությունը, ներկայության մեջ է հաստատվում իսկությունը և, երկրորդ` պիտոյականությունը սահմանված է մարդու` հենց որպես մարդ գոյության նկատմամբ օգտակարությամբ: Պատմական գոյավորը պիտանավոր է մեզ` դեպի ու՞ր ուղղելով, կողմնորոշելով և «ավելացնելով»: Պիտո է այն, ինչը ի բարին և ի բարեկարգություն նշանակալի է մարդուն, և՛ ներկային (Խորենացու ժամանակակցին), և՛ «զկնեացն»: Նաև մեզ է հղված պատմությունում ասվածը` ի ուսանումն պիտոյի, որ պիտանի է մեզ, քանզի և մենք ենք մտնում այն մարդկանց, նկատառյալ այն «բազմաց» մեջ, որոնց համար ի գիր պատմել ՙփոյթ անձին կալաւ՚ Պատմահայրը:

Պիտոն այն է, ինչը մեզ պետք է, անհրաժեշտ և օգտակար է` անկարգությունից ի կարգ հաստատման համար, նշանակալի է հոգու եռամասնյա կազմությանը` որպես բանական, ցասմնական և ցանկական, համապատասխան առաքինություններով զարդարելու համար: Այս սկզբունքով որպես պատմելիք է ընտրվում այն, ինչը որպես խորհուրդ, բան և գործ նշանակալի է բանականին` խոհեմության, ցասմնականին` արիության և ցանկականին` ողջախոհության առաքինություններով զարդարելու և հոգու այսպիսի կարգավորությունը արդարության առաքինությամբ ներդաշնորեն բարեմասնելու և իբրև բարեկարգ հաստատելու համար, ըստ հոգու մասին հայրերի ուսմունքի18:

Անցյալի գործերից Խորենացին որպես «պատմական» նյութ է առանձնացնում սկզբունքային ևս մի չափանիշ, նաև այն բոլորը, ինչը նշանակալի է առաքինության համար: Ի մի է հավաքվում որպես պատմելիք` պատմության կազմություն-բաղադրություն, ինչն ի հայտ է բերում ներկայի և ապագայի նկատմամբ դեպի առաքինի կարգավորություն ուղղելու կարողություն-լիցք կամ նշանակալիություն:

Որպես պիտոյական է ըմբռնվում այն նշանակալիությունը, որ ունեն եղելություններն ու գործերը մարդու հոգևոր լինելիությունն ի կարգն առաքինության հաստատելու համար: Իրենց այդպիսի «իմաստախոս» էականությամբ նրանք սնում են մարդու հոգևորությունը: Այսպիսով, անցյալից որպես պատմելիք է ընտրվում ուսանելին, օրինակելին ու կրթականը: Խորենացու «Պատմութիւն Հայոց»-ի ամբողջ տեքստը հենց այդ է ցուցանում: Նրանում, որպես արժանի մատենագրության ու հիշատակության, պատմվում է հայոց մեծաց ու նրանց գործերի մասին, և՛ «զուստ»-ը` ծագումնաբանությունը, և՛ «զիարդ»-ը` ինչպես լինելը, այսինքն` գործերը, որոնք լեցուն են խոհեմության և իմաստության, քաջության և այլ առաքինություններով: Նա իր ամբողջ պատմության ընթացքում միշտ շեշտում է, թե ինչպիսի անձանց մասին է որպես նպատակային ու իմաստավոր դիտում գրել. իմաստության օժանդակությունը խորհող, ուստի բոլոր նախորդներից վեհագույն ճանաչվող ու բարձրագույն գովության արժանի19, «աջ և արգասաւոր ոչ միայն ի բանս և պիտանաւոր խոհականություն, այլ և ի բազում գործս արժանափառս»20, «արս քաջս և աղեղնաւորս»21, «արք քաջք և անուանիք»22, «աշխատասէր և հայրենասէր»23 և այլն: Տեքստում նկատելի է նաև, թե ինչպիսի գործերի պատմելն ու ինչպես գործելն է նա նախընտրում և ըստ մարդկային կարողության իրագործում` «զգործս իմաստութեան»24, «գործք քաջության»25 կամ «արութեան»26, «քաջության և ամենայն իմաստութեան հոգ տանելն» ու առաքինի վարքի խրատին անսալը27, մտքի և հասողության կարողության չափով գործելը28: Առաքինությունների առումով «խոսուն» գործերն ու եղելություններն են պիտանի մարդուն և այսպիսի պատմությունն է, որ հարկավոր է գրել:

Դա նկատվում է նրա այն տողում, որտեղ թվարկելով Տիգրանի առաքինությունները և բոլորն ի մի բերելով, ասում է «առաքինություն-պիտանի-լինելիություն-մարդ» հարաբերությունների բարդույթի բացորոշման համար նշանակալի մի միտք. «լինել... յամենայն որ ինչ մարդկութեան պիտանի»29: Նրա պատմությունը սկզբունքորեն մտահղացված ու իրագործված է, որպես մարդու համար պիտոյական նշանակալիություն ունեցող եղելությունների ու գործերի միահյուսություն: Այդ է ի ցույց դնում յուրաքանչյուրին, մեր սուրբ հայրը զարմանալի, իմաստուն, պարզ ու խորագետ իր խոսքում` «սկսայց քեզ... ի Հիւսման պատմութենէ Պիտոյից»30:

Քննողական ընտրությունը, որով «Պատմութիւն Հայոց»-ի համար առանձնացվում և ժողովվում է պատմական նյութը, կազմակերպված է ոչ միայն առաքինության գործոնով ու չափանիշով: Առկա է ևս մեկ էական չափանիշ: Խորենացու պատմությունը ոչ միայն ընտրական է ի առաքինություն, այլև` քննական ի ճշմարտություն:

Պատմության գոյության առանձնահատկությունը կազմակերպված է այդ գոյությունը հիմնադրող դիտավորության կատարումն ապահովող պիտոյականությամբ: Ե՛վ պատմելիքի ընտրությունը (բովանդակությունը), և՛ պատմումը (հյուսման եղանակը) ուղղված են դիտավորության կատարմանը: Պատմության գոյության առանձնահատկության բացահայտումը նախ` հիմնադիր դիտավորության, ապա նաև երկրորդ` պատմելիքի և երրորդ` պատմումի կազմակերպման խնդիրների կարիքով առչնվում է «պատմություն-հավաստիություն-ճշմարտություն» փոխհարաբերությունների բացահայտման խնդրին:

Անցյալի հիշողություններից, գործերի մասին բազում հաղորդվածից ընտրվում է հավաստին: «Զհաւաստին որչափ կարացեալ ի բազմացն ընտրեալ բանից` կարգեցաք»31 (ընդգծումը` Ռ.Ք.): Այս մտքում ակնհայտ երևում է Խորենացու ինչպես ընտրողական մոտեցումը, այնպես էլ հավաստին պատմելու սկզբունքը: Թե ինչքան է կարևոր նրա համար հավաստին` նկատելի է բերված մտքում. արդեն իսկ ընտրվածից է առանձնացվել-ժողովվել հավաստին: Հավաստին, անսուտը գտնելու, համոզվելու և «զազգիս մերոյ կարգել զպատմութիւն ճշդիւ»32 դժվարին ու տքնաջան քննախույզ աշխատանքի վերաբերյալ Խորենացին նշում է բազմիցս33 ինչպես իր, նույնպես և այլ պատմիչների վերաբերյալ, որոնք «իմաստութեան ջանք` փոյթ յանձին կալան ավանդել»34: Եվ հենց «արք անուանիք և իմաստութեան պարապեալք»35, «վարժ ամենայն իմաստութեամբ»36, գովելիք և ամեն առաքինություններով զարդարված37 է համարում բոլոր նրանց, որոնք հաղորդեցին հավաստին ու օգտակարը, ինչպես նաև նրանց (թագավորներին ու իշխաններին), որոնք նպաստեցին, հոգացին ու օժանդակեցին այդ գործին: Նրա բազմաթիվ նշումները աղբյուրներում պարունակվող ստությունների, անունների, պատմվածի և ժամանակի փոփոխությունների առկայության38, նրանցում Սուրբ Գրերից շեղումների, ինչպես նաև բազմաթիվ մատյանների համեմատումը պատմելիքը ժողովելու և իր պատմությունում հյուսելու և շարակարգելու համար, ինչպես նաև դրական վերաբերմունքի, ուրախության արտահայտումը եղելությունների վերաբերյալ հավաստի պատումներ հայտնաբերելիս` ահա այս բոլորից նկատելի է թե որչափ է Խորենացին կարևորում ու անհրաժեշտ համարում` պատմելիքի դասը կարգել միմիայն հավաստին: Իսկ որո՞նք են հավաստիությունը պարզելու նրա միջոցները: Խորենացին ասում է. «Բայց զուգութիւն բարբառոց և հաւասարութիւն թուոյ կարգի պատանեացն` զճշմարտութիւն աշխատասիրութեանս մերոյ ակնարկէ»39: Սրանով նա նշում է պատմումի հավաստիության, ճշմարտության համար օգնական պարագաները: Նա պատմական աղբյուրները քննելիս և նրանցից ճշմարտացի պատմական նյութն անջատելիս, զտելիս դրանք համեմատում է միմյանց հետ: Այլ աղբյուրների հետ համեմատության դեպքում, երբ ի հայտ է բերվում «զուգութիւն բարբառոց» և «հաւասարութիւն թուոյ կարգի պատանեացն», այսինքն` կրկնողություն, երբ մեկ այլ աղբյուր կրկնում է միևնույն իրողության մասին և առկա է ժամանակի (տեղի) մեջ պատահելու վերաբերյալ թվականի հավասարություն` ժամանակագրական համընկնում, ապա այդ արդեն վստահելի տեղեկություն, պատմություն է և ճշմարիտ է: Հարկավոր է այստեղ նկատել, որ այդքանը սկզբունքորեն բավական չէ ճշմարտացիության համար: Սակայն Խորենացու համար խնդիրը միայն ճշմարտացի վերահաղորդելը չէ այն, ինչը ճշմարտացի է, զի վկայված է կրկնակի և ավել, այլ` այն, որ պատմվածը լինի ճշմարտություն մեկ այլ առումով ևս և հենց էականորեն: Նշված երկուսը` տեղեկությունը ստուգող և եղելականությունը հավաստող, լոկ քանակական պարամետրեր են, իսկ այդ բավական չէ տվյալ

եղելությունը կամ գործը որպես պատմական գոյավոր դիտելու և պատմելիք կարգելու համար: Կա նաև որակականը, որը նախնական ու հիմնադիր է եղելությունը որպես պատմական գոյավոր, այսինքն` էապես ճշմարտացի կարգելու խնդրում: Կրկնակի վկայմամբ հավաստումը հենց սկզբունքորեն չի ապահովում ճշմարտացիությունը և չի սպառում նրա խնդիրը: Ճշմարտացի լինել` կնշանակի լինել ըստ ճշմարտության:

Հայրերի ավանդությանն առնչվելիս միշտ ու նաև Մ. Խորենացու դեպքում գործ ունենք ճշմարտության քրիստոնեական ըմբռնման հետ, որը դուրս է գալիս քանակական չափելիության սահմաններից և այդչափ տեսականության կարողությամբ կազմակերպված գիտականության շրջանակներից ու նրա քննության իրավասությունից: Ճշմարտության այս ըմբռնումը այլ «մտահորիզոնում» է իմաստավոր ու ներկա մարդու համար: Ս. Ներսես Շնորհալին ասում է. «Եւ որում ո՛չ հասեր մտացդ քննութեամբ, հասցես վաղվաղակի հաւատոցդ քաջութեամբ. մի՛տ դիր գրելոցն իմաստութեամբ, և ո՛չ մոլորիս` ի հաւատոցն ճշմարտութեան...»40: Այստեղ գործ ունենք քրիստոնյա մեր հայրերի ՙհավատի ճշմարտության՚ ըմբռնման հետ: Մարդը հավատով իմացության հնարավորություն ունի` կոչված իսկ լինելով նրան: «Ճշմարտութիւն հաւատոյ լույս է աչաց մտացն», ասում է Ս. Գրիգոր Լուսավորիչը («Յաճախապատում»): Այսպիսով, ո՞րն է, ըստ այսպիսի ըմբռնման, ճշմարտությունը, որին առնչված է պատմական գոյավոր կարգելու խնդիրը: Որևէ բան պատմելի է և որպես պատմվող` ճշմարտացի է, որքանով որ պիտոյական է ու բառիս բուն իմաստով ուղղում է մարդուն «առ ի լինելն պատկեր Աստուծոյ» և աստվածանման լինելիության, այսինքն` դեպի ճշմարտության` ըստ քրիստոնեական ըմբռնման, որ է` Տեր Հիսուս Քրիստոս: Պատմելիքի համար սկզբնորոշ պիտոյականությունը սահմանված է ճշմարտության նկատմամբ, և այս հիմնադրությամբ է այն չափվում  իր,  որպես  օգտակար  տեսնվող անթաքչությունում մարդու առաքինազարդ լինելիության նկատմամբ: Որևէ իրողություն որպես պատմական է կարգվում, որքանով ցուցաբերում է ի ճշմարտություն մարդու գոյությունն ուղղելու տեսակետից օգտակար նշանակալիություն, իսկ քանի որ մարդու այդպիսի լինելիությունը բնորոշելի է որպես հոգևոր, ուստի պատմական գոյավորի նշանակությունն էլ ճշմարտության այդ լուսավորությամբ նկատվում է որպես հոգևոր:

Խորենացու պատմությունը նյութեղեն տեղի ունեցածի ամբարում չէ, այլ` եղելությունների ու գործերի հոգևորության և հենց մարդու, անհատի ու ազգի համար ի ճշմարտությո՛ւն հոգևորության տեսադրություն` «յանդիման կացուցանում»: Այս տեսակետից ճշմարտությունը հիմնադիր է պատմության համար, նախնական ու որոշիչ, իսկ հետո`այս ճշմարտապահությամբ արդեն հավաստիության որոշման քանակական միջոցներ, «գործիքներ», օժանդակող չափանիշներ, պարամետրեր են կիրառվում նախնականորեն որպես պատմելի նկատված նյութի ընտրության, առանձնացմանհավաքման համար: Խորենացու տեսակետում կարգավոր միասնությամբ ի մի են բերված (համակարգված են) ճշմարտության և հավաստիության հասկացությունները, աստվածաբանական սկըզբունքն ու գիտության միջոցները: Ստուգելիության միջոցները կանխակայված և կազմակերպված են ճշմարտությամբ` նրանով և դեպի նա: Թվարկված երկուսը գիտական չափանիշներ են, որոնք նրա տեսակետում իրավասահմանված և նրանց կիրառությունները իրենց դերերի մասնաբաժիններում կազմակերպված են աստվածաբանական սկզբունքով: Նրանք վերաիմաստավորված են իրենց որոշիչ դերում, այլ ոչ թե մնացել են սոսկ անտիկ հունական գիտականությամբ սահմանված ճշմարտության, հավաստիության չափանիշներ: Բոլոր այսպիսի միջոցները Խորենացու պատմափիլիսոփայական հայեցակարգում պատահական չեն, առկա է տեսական կուռ ուսմունք, որում միջոցների ընտրությունն ու կիրառությունը տեսականորեն կազմակերպված է:

Նրա պատմությունում այն, ինչը դիտվում է որպես պատմության սկզբունքային նպատակ, այն է` պատմել ճշմարտությունը, հիմնարար է պատմելիքի համար: Ճշմարտությամբ է չափված և որպես այդպիսին հաստատված պատմելիքը:

Խորենացու համար սկզբունքային է պատմելիք բովանդակության հոգևորությունը, ինչպես առաքինուսույց նշանակալիությունը, այնպես էլ ճշմարտացիությունը: Անցյալում կատարվածից և մատյաններում պատմվածից իր աշխատությունում որպես պատմելի նյութի իր նախընտրությունը սուրբ հայրը իրագործում է առաջնորդվելով «փեսայի հետ հանդիպմանը» անհրաժեշտաբար նախապատրաստվելու` հոգու զարդարման, տեսակետից պատմվող նյութի նշանակալիության սկզբունքով` իբրև պատմություն հյուսելով առաքինուսույց և ճշմարտացի պիտոյականը:

Պատմությամբ անցյալում կատարվածից յուրաքանչյուր դեպքում, ինչպես տվյալ այժմյան, այնպես էլ գալիք «ներկա»-ների համար պատմվում է նախընտրելի էականը: Եվ պետք է նկատի ունենալ նաև այն, որ առաքինուսույց նախընտրելին պատմվում է նպատակայնորեն, նախնական որոշակի այն դիտավորությամբ, որ նաև յուրաքանչյուր ընթերցող սերնդի ներկայում իրագործվի նախընտրելին: Խորենացու` աստվածաբանություն իմաստասիրող և ուսումնասեր ընթերցողին աստվածանմանությանն ուղղորդող պատմաբանական հայեցակարգում նախընտրելիի տեսանկյունից հյուսվում է միասնություն ժամանակային առումով անցյալի, ներկայի ու ապագայի միջև:

 

 

1 Գրվել և Օշականում կազմակերպված կոնֆերանսում որպես զեկուցում կարդացվել է 1999թ.:

2 Ճշմարտությունը որպես տեսական և բարին որպես գործնական ըմբռնելու և միմյանցից տարբերելու մասին տե՛ս Դաւիթ Անյաղթ, Սահմանք իմաստասիրութեան-Երկասիրութիւնք փիլիսոփայականք, Եր., 1980, էջ 85-86:

3 Այս մասին մանրամասն տե՛ս А.А.Степанян, Развитие исторической мысли в древней Армении, Ер., 1991, էջ 134-189:

4 С.С.Аревшатян, Формирование философской науки в древней Армении (V-VI вв.),Ер., 1973, с. 254.

5 Հղման և յուրաքանչյուր ընթերցողի համար «ասելիք» պարունակող էական առանձնահատկությամբ է պայմանավորված այն, որ Ալեքսանյանը Խորենացու պատմության համար կառուցվածքային տեսակետից որպես հիմնարար է դիտում նամակային իրադրությունը և պատմությունն ամբողջովին մեկնաբանում որպես ուղերձ (տե՛ս Ա.Ալեքսանյան, Հայ միջնադարյան նամակը, Եր., 1997, էջ 41-57):

6 А.А.Степанян, Развитие исторической мысли в древней Армении, Ер., 1991, c. 136.

7 Նույն տեղում, էջ 156:

8 Մ. Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց, Եր., 1991, էջ 37:

9 Նույն տեղում, էջ 57: Շարունակելով` նաև այլոց գրածներն է նա անվանում «հավաքում». «ըստ որոց հաւաքումն` Աստուծոյ լինել յայտնիս...» (նույն տեղում):

10 Նույն տեղում, էջ 10, տե՛ս նաև էջ 88:

11 Նույն տեղում, էջ 64:

12 Նույն տեղում, էջ 88:

13 Նույն տեղում, էջ 6:

14 Նույն տեղում, էջ 37:

15 Նույն տեղում, էջ 5-6:

16 Նույն տեղում, էջ 7:

17 Նույն տեղում, էջ 21:

18 Պլատոնի «Պետություն»-ից դեռ սկիզբ առած հոգու և առաքինությունների մասին այս ուսուցման հարցում միաբան են բոլոր քրիստոնյա հայրերը (Մ.Խորենացի, Դ.Անհաղթ, Գր.Տաթևացի և այլն)`այն ընդգրկելով և վերաիմաստավորելով իրենց աշխատություններում (տե՛ս Դ.Անյաղթ, Սահմանք իմաստասիրութեան, էջ 70-71):

19 Մ. Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց, Եր., 1991, էջ 6:

20 նույն տեղում, էջ 6-7:

21 նույն տեղում, էջ 35,43:

22 նույն տեղում, էջ 38:

23 նույն տեղում, էջ 43:

24 նույն տեղում, էջ10:

25 նույն տեղում, էջ 6, 36-37, 42,47:

26 նույն տեղում, էջ 10:

27 Տե՛ս նույն տեղը, էջ 30:

28 Տե՛ս նույն տեղը:

29 նույն տեղում, էջ 73:

30 նույն տեղում, էջ 57:

31 Նույն տեղում, էջ 22:

32 Նույն տեղում, էջ 11:

33 Տե՛ս նույն տեղը, էջ 7, 12, 17, 31, 57 և այլն:

34 Նույն տեղում, էջ 8, 10:

35 Նույն տեղում, էջ 8:

36 Նույն տեղում, էջ 9, 20:

37 Տե՛ս նույն տեղը, էջ 20:

38 Նույն տեղում, էջ 22-23:

39 Նույն տեղում, էջ 57:

40 Ներսես Շնորհալի, Թուղթ ընդհանրական, Է., 1865, էջ 346: