2/10/2006

Պատմության մեկնողականությունը եվ Մովսես Խորենացու «Պատմութիւն Հայոց» աշխատության իմաստասիրող առանձնահատկությունը1

 

«Ճշմարտութիւն հաւատոյ լոյս է աչաց մտացն, շարժմանցն խորհրդոց, յիշատակացն զգացեալ զլոյսն գիտութեան եւ զիմաստութեան շնորհաց Հոգւոյն Սրբոյ»:

/Ս. Գրիգոր Լուսավորիչ «Յաճախապատում»/

«Պատմական անցեալն իւրաքանչիւր ազգի վեհագոյն հարստութիւնն է, իսկ ամենայն ազգ կայուն է, եթե նորա անդամները գիտաստ են իւրեանց պատմական անցեալին և շարունակում է մեկ անընդհատութիւն պահպանել անցեալը ներկայով ապագային թողնելու»:

/Արշակ Տեր-Միքելեան «Հայաստանեայց Եկեղեցին եւ Բիւզանդական ժողովոց պարագայք», Մ., 1892թ./

 

1. Պատմության մեկնողական բնույթը

Ժամանակակից գիտության վերաբերմունքն ու անդրադարձը պատմիչներին կարելի է բնորոշել որպես միջնորդավորված` նրանց ու պատմվածի նկատմամբ հաստատվում է հավաստիության խնդրով միջնորդավորված հարաբերություն: Մասնավորապես, պատմագիտությունը իր հետազոտական խնդիրը մեզ ավանդված տեքստերի նկատմամբ, ընդհուպ մինչև այժմ, ձևակերպել ու սահմանափակել է որպես նախկինում պատմված բովանդակության ճշգրտում: Այս խնդիրը սահմանվում և իմաստավոր է ձևակերպվում հենց այն նպատակով, որին ըստ էության հետամուտ էր պատմագիտությունը` վերակազմել տեղի ունեցածի հանրագումար պատմագրական լինելությունը: Սակայն այլ է մեր պատմիչների համար «հավաստին», որն առնչված է հավատի ճշմարտությանը` հիմնավորված ու սահմանադրված նրանով, և այլ` ժամանակակից գիտության հավաստին, որն իր ակունքում ունի դեկարտյան ըմբռնումը` 2 սուբյեկտի բռնահաճ ինքնակամությամբ պայմանավորված գաղափարախոսական այլևայլ սկզբունքներ դրան հավելմամբ: Հայրերի ավանդությանը այսպիսի մոտեցումը բավարար չէ և կարիք ունի ինչպես որոշ ճշգրտումների, այնպես էլ էական վերափոխման:

Փոխվել են նաև պատմագիտությանն առաջադրված խնդիրները, ինչպես նաև դրանց ընկալումները: Ինչպիսի՞ն է այժմյան խնդիրների յուրահատկությունը: Նրանք ամենևին էլ նորահայտ չեն, մշտապես եղել են անցյալում, ունեցել տարբեր ընդգրկումներ, ասպեկտներ, լուծումներ, սկզբունքորեն վերաբերել և վերաբերում են բոլոր ազգերին, պատմական և այժմյան քաղաքակրթություններին ընդհանրապես, այսինքն` բնույթով ունիվերսալ են: Պետք է նկատի ունենալ նաև այն, որ խնդիրները սահմանվում են ներկայի կարիքով և խնդիրների ունիվերսալությունն արդեն ի հայտ է բերում դրանց հոգևոր բնույթը: Ժամանակն իր յուրահատուկ կարիքով և խնդրի դրվածքով «ի խորհուրդ, ի բան, ի գործ» է կոչում պատմությանը: Այս առումով ինչպիսի՞ բնույթով և առանձնահատուկ գոյությամբ է բացահայտվում պատմությունը:

1.         Կարգավոր լինելության սկզբունքների որոնման արդի խնդիրն է, իր մշակութային դրսևորմամբ, ձևակերպվում որպես պատմության հետազոտության թեմա: Պատմությունը մասնակից է դառնում ինքնության լինելությանը` մտքերին, ուսմունքներին, գործերին: Այն ներկային իր մասնակցությամբ է ժամանակակից, նշանակալից և ասելիք ունեցող: Պատմության գոյությունը դառնում է ներկա: Այս դեպքում պատմությունը մարդու համար իրոք կա՛ և հենց այնպես, ինչպես որ պետք է լիներ, ինչին կոչված էր: Այն պատմվել էր սերունդներին հղելու համար, նրանց որպես մոտ և մերձավորագույն կարգելու համար խորհրդակից ասելիք` ընթերցող յուրաքանչյուրի համար օգտակար և պիտանի իմաստավորությամբ:

2.         Այժմեական նշանակալին խորհելու, ասելու և ըստ այդմ ցուցելու կամավոր հանձնառությունը պատմությունն ինքնագիտակցում է որպես իր իսկ վերաիմաստավորման և վերակազմության խնդիր: Ինքն իրեն ժամանակակից իրողություններին մերձավոր տեսնելու` պատմության միտումը իր իսկ ներսում ձևակերպում է «պատմության կարիքի» ֆենոմենը, նորովի վերապատմվելու, նորոգվելու խնդիրը, պատմումի մեջ անցյալում եղածը այնպիսի դիրքով կարգելու, որ ի հայտ բերվի դեպի ներկան նրա հղվածությունը, հայտնվի այս կերպով յուրաքանչյուր ընթերցող ներկայի նկատմամբ «ասուն» պատմության նշանակալի  խորհուրդը:  Մշակութային այս երևույթն ի հայտ է բերում նրա «ճկունությունը» իմաստի գիտողությունում: Այսպիսի իրադրություններում պատմությունն ի հայտ է բերում սկզբունքային հարաբերակցությունն իմաստության նկատմամբ ու ընկալունակությունը և վերակարգվում որպես իմաստավոր (նաև տվյալ ներկա ժամանակի նկատմամբ):

3.         Այսպիսով, ժամանակակից պատմությունն անմիջականորեն մասնակից է պատմությանը, իր իսկ վերաիմաստավորմամբ` անցյալ, ինչպես նաև ներկա և հետագա ձևավորմանը: Պատմությունն այլևս սոսկ ինքնագիտակցում ու տեսական գիտություն չէ և դառնում է նաև յուրահատուկ գործնական:

4. Ներկայի բնույթով և կարիքով պայմանավորված տեսադաշտում անհատի, ազգի, մարդկային հանրության անցյալը բացահայտվում է որպես նշանակալի անցյալ: Ինքնության կարգավոր գոյության խնդրի տեսակետից պատմությունը մեր նկատմամբ ի հայտ է բերում նշանակություն և դառնում մեկնաբանության թեմա:

5. Պատմությունը ներկայանում է որպես հասկացման ենթակա փորձառություն, ցուցանում է նշանակալի խորհուրդ և ընթերցմամբ հասկացվում է` իմաստություն: Այն, որպես «հասկացող» և «մեկնող», ուղղորդվում է իմաստի ընկալմանը և իմաստնացմանը: Պատմությունը, որպես ժամանակակից, իր բնույթով իսկ մեկնողական է, և ոչ որպես առանձին, ուրույն գիտակարգ սոսկ կոմունիկատիվ հերմենևտիկայի նկատմամբ: Որպես մեկնողական` այն մեկնում է լինելություն և ... զարմանալի է, իհարկե, նաև հիացական` մեկնում է հենց պատմություն: Այս զարմանալի իրողությունը ՙպատմություն՚ կոչվածը որպես ի՞նչ գոյավոր և ինչպիսի՞ գոյության մոդուսում է ի հայտ բերում մեր մտքի ՙդիտողության՚ հանդիման: Պատմությունը մեզ ներկայանում է, որպես գոյութենական ֆենոմեն3:

6. Մեկնողականությունը պատմության սկզբունքային հատկությունն է: Նրանում` հայրերի մեզ ավանդված ժառանգությունում, արդեն իսկ առկա է կարիքի, ժամանակների, տեղի ունեցածի, աշխարհի, մարդկային և աստվածային իրողությունների մեկնություն: Մարդկային լեզուն իսկ երկնայինի և երկրայինի մեկնություն է: Իսկ պատմությունը, իհարկե լեզվով, պատմում է նաև այս մեկնությունը` իր յուրահատուկ շարակարգությամբ: Պատմությունը սկզբունքորեն տեղի ունեցածի «լեզուն» է, ամբողջական տիեզերական իրադարձության մեկնություն: Պատմությունը, ըստ էության, իրենում պատմվող, ներկայավորվող «աշխարհ» եղելումի հասկացություն է և մեկնություն: Ամեն մի մասնավոր պատմություն, այսինքն` բանի որպես յուրահատուկ շար կարգավորություն` շարակարգություն, տվյալ եղելումի լեզուն է, որում հայտնվում է տեղի ունեցածի իմաստը, եղածի հոգևորությունը: Այսկերպ` հոգևորությամբ կամ իմաստով է պատմությունը նման տեղի ունեցածին, այլ ոչ վերջինիս հատուկ նյութական թանձրացականությամբ կամ մարմնավորությամբ: Տեղի ունեցածում կամ աշխարհում մարմնավորված և այսպես` մարդուն, պատմիչին ի հայտ հոգևորը կամ իմաստը փոխում է իր գոյավորության կարգը և պատմվում: Պատմության մեկնողականությունն են մեզ ի հայտ բերում և ուսուցանում հայրերը և հենց մեր սուրբ հայրը` Մովսես Խորենացին: Պատմությունն ընդհանրապես իր բնույթով մեկնողական է, իսկ պատմության մեկնությունը, կողմնորոշվելով Ս. Հովհան Որոտնեցու բանաձևով, որ նա տալիս է Արիստոտելի ՙՅաղագս մեկնութեան՚ աշխատության վերաբերյալ, մեկնության մեկնություն է4:

Ներկայի կարիքով պատմությանն առաջադրված խնդրի ունիվերսալությունը ի հայտ է բերում հայրերով մեզ ավանդված ժառանգության ժամանակակից, ինչպես նաև մշտական, «մինչև ի կատարած աշխարհի» (Մատ. ԻԸ, 20), նշանակալիությունը: Եվ այս առումով առինքնող ու նշանակալի է, նաև բոլոր ՙներկա՚ ժամանակներին Ժամանակակից` Ս. Մովսես Խորենացու պատմության քրիստոնեական ուսմունքը, որը հյուսված է ըստ աստվածաբանական սկզբունքների: Այս հիմնադրությամբ նրանում պատմվողը ի մի է բերված ու հաստատված որոշակի կարգավորությամբ: Խորենացու աշխատությունը կարգավոր պատմություն է` պատմության դիտավորության, նյութի ընտրության ու շարադրման հիմքերի, անհատի և ազգի կարգավորման խնդիրների նկատմամբ իր նշանակության տեսակետից կազմակերպված կայացումով:

Իսկ ինչպե՞ս մեկնել հայրերի ժառանգությունը, որպեսզի լեզվական նոր ձևակերպումի կամ վերասման մեջ իրենց ուղիղ դրվածքով ի հայտ բերվեն նրանց պատմություններում հայտնվա՛ծ իմաստները, ապահովվի հոգևորությամբ, իմաստով նմանությունը: Հայրերի ժառանգությունն օգնություն է ցուցաբերում նաև այս հարցում: Մեզ ավանդված են նրանց մեկնողական ուսմունքների կամ մոտեցումների, նրանցում ասվածի` պիտանավոր նշանակալիությամբ ասելիքի մեկնությունները: Ս. Դավիթ Անհաղթը, այս առումով, որպես «զսովորականն պատմողաց», այսինքն` ընդունված կարգ, նշում է ութ գլուխ` «դիտավորութիւն, պիտանացուն, պատճառք մակագրութեան, հարազատութիւն, բաժանումն գլխոցն, կարգն, վարդապետական եղանակն, առ ինչ մասն վերաբերումն»5:

Տեքստի իմաստասիրական քննության խնդրով առաջնորդվելով, հոդվածաշարով կներկայացվի Մ. Խորենացու պատմափիլիսոփայական ուսմունքի դիտավորության, պիտանացուի, մասնակիորեն` վարդապետական եղանակի, ինչ մասին վերաբերելու հիմնահարցը, ինչպես նաև պատմության գոյավորության և գոյության կարգերի բացահայտման խնդիրները, այս հոդվածում սահմանափակվելով միայն դիտավորության հարցով: Կներկայացվի նաև պատմության փիլիսոփայության քննության համար նշանակալի հասկացությունների որոշակի մի համակարգ: Պետք է նաև կատարել երեք էական ուղղում սրբերի, քրիստոնյա հայրերի և նրանց ավանդության նկատմամբ ժամանակակիցներիս մոտեցման ու անդրադարձի վերաբերյալ: Առաջին. ճշմարտությունը  նրանց  համար հավատի ճշմարտությունն է: Այս տեսակետից, պետք է միշտ նկատի ունենալ մեր սուրբ հայրապետի` Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի արտահայտած միտքը /տե՛ս բնաբանը/: Ըստ էության, նույն այս հարցին է վերաբերում Ա. Տեր-Միքելյանի հետևյալ նկատումը. «Մինչեւ անգամ միմիայն մեր ամբողջ պատմութիւնը դիտելով տեսնում ենք, որ նախնեաց փառաւոր գործունեութիւնը միշտ հաստատուած է եղել քրիստոնեական ճշմարիտ հայեցողութեան վրա. այդ հայեցողութիւնը նոցա հավատքն է եղել, որից և սփռուել է նոցա գործունեութեան ոյժն և ուղղութիւնը: Նոցա անձնական և հասարակական կենցաղը, իտեալական ձգտումները ու յավերժական վաստակները միահամուռ ծնունդ են եղել այդ հաւատքից: Հաւատքը, որ է մարդու աշխարհայեցողութեան սկզբունքն ու ամփոփումը, նոցա կեանքի կողմնացոյցը, յառաջավարն, կազդուրիչն է եղել»6:

Երկրորդ. նրանց բոլորի նկատմամբ ընդհանուր է այն, որ գրով ավանդվում էր իմաստություն ի ուսանում: Իսկ ո՞րն է իմաստության խնդիրը: Քրիստոնյա մեր հայրերի համար սա պարզագույնն ու կարևորագույնն էր, հոգու համար ամենաէական ու առաջնային կարիքը` փրկությունը: Այդ մասին բազմիցս ասվում է Սուրբ Գրքում, այդ թվում` Գիրք Սաղմոսացում, Սողոմոնի Առակներում, Սողոմոնի Իմաստությունում, Սիրաքի Գրքում, Պողոս Առաքյալի թղթերում և այլն: Հոգին ամենից առավել կարոտ է (և մարդու համար ամենաանհրաժեշտն է) ուսանել Աստծո արդարությունն ու    իրավունքը, ուսանելու այն իմաստությունը, որը կուղղի ու կառաջնորդի ի փրկություն: Իմաստության այս դերը ամենից պարզն ու մերձավորագույնը լինելով մեր հայրերի համար, նրանց ավանդությանը մեր գիտական անդրադարձում հիմնականում անտեսվում կամ երկրորդական է համարվում, և առաջադրվում են այլ հիմնախնդիրներ կամ ձևակերպվում այլ հետաքրքրություններ նրանց նկատմամբ: Այս կերպ մեր մոտեցումը համապատասխան չէ ավանդված տեքստերին, ժամանակակից է գիտության նախապաշարումների  (կանխադատությունների) առումով, և գրով ասված ու մեզ հղված ասելիքն իր դիտավորության և պիտանության մեջ` իսկությամբ հասկացման հնարավորություն չի ընձեռում: Սակայն պատկերն այլ է, երբ հասկացողական որոնումը կազմակերպվում է ըստ հայրերի ուսուցման, որպես ուսանություն, ի տարբերություն ժամանակակից փիլիսոփայական հերմենևտիկայում առկա նաև այլ տեսակետների: Նրանց ավանդությանը հասու լինելու համար արգասավոր է այնպիսի հասկացողական որոնումը, որը կազմակերպվում է վերոնշյալ հոգևոր սկզբունքին` «փրկությանը», համապատասխան և այն նկատի ունենալով որպես քրիստոնյա հայրերի տեքստերի նկատմամբ «բանալի»:

Երրորդ. սուրբը, որպես այդպիսին, չի կարող միտումնավոր աղավաղել ու կեղծել. քրիստոնեական հավատն է և աստվածանմանությունն է7 նրան որպես այդպիսին կատարելագործում: Սա էական է նկատի ունենալ ոչ միայն մեկնողական, այլև վերը որպես բովանդակության ճշգրտում բնորոշված ժամանակակից պատմագիտության մոտեցմամբ հետազոտություններ իրականացնելիս: Լիովին այլ է, երբ նա ինքն է նշում իր պատմության որոշ հատվածների մոտավոր կամ սխալական լինելը` ելնելով պատմվող ժամանակաշրջանների վերաբերյալ աղբյուրների սղությունից և անստույգ լինելուց: Իսկ աղավաղման ու կեղծության մեղադրանքներ և անպատշաճ վերաբերմունք բազմիցս արտահայտվել են մեր սրբերից շատերի և հատկապես Ս. Մովսես Խորենացու նկատմամբ անցյալ (XIX) դարից սկսած մինչև այսօր: Այսպիսի մոտեցումները սկզբունքորեն իսկ մեզ անհաղորդ են պահում հայրերի ժառանգությանը, և այլևս նկատելի չէ ասվածի նշանակալի բացվածքը` իմաստը և իմաստությունը: Այդկերպ հետազոտողը մնում է ժամանակակից գիտական ըմբռնումների, ինչպես նաև նրան բնորոշ կանխադատությունների սահմաններում: Չկա այն «ջանքը», որի մասին ասում է Խորենացին, որը և, կարծես ճեղքելով, ուսումնասիրողին դուրս կբերեր իր սովորական պատկերացումների շրջանակից, որ նաև ժամանակակից ներկային իր բնորոշությամբ է որպես այդպիսին (սովորական) սահմանված, և կուղղորդեր պատմվածի նկատմամբ մեր հարաբերության մեկ այլ կողմնորոշման: Որպես այդպիսին է նկատվում մեկնողական մոտեցումը, ըստ որի, առավելապես նշանակալի ու էական է դիտվում պատմությամբ հղված ու հաղորդված ասելիքը քննության առնվող յուրաքանչյուր ժամանակին, մասնավորապես V դ. պատմիչի ասելիքը իր ժամանակակցին, կամ, մասնավորապես, ընթերցողին ու պատմիչին, ինչպես նաև այժմյան ներկային:

 

2.       Հասկացման իրադրությունը և պատմության ընթերցողը

Ինչպե՞ս կողմնորոշվել դեպի հայրերի ավանդությունը` այս նույնպես ուսուցանում է մեզ Խորենացին: Նա ասում է. «Իսկ դու, ո~վ ուշիմ ընթերցասերդ, հայեաց... և զարմացի՛ր»8: Հարկավոր է ուշիմ կերպով ընթերցասիրել, ընկալելու համար «անսուտ»9 իմաստը: Սա, ըստ էության, հոգևոր նախապատրաստություն է, և այսպիսի կազմակերպվածությամբ նա կանչվում է հայելու, պատմվածով ի հայտ եկողը ոչ զգայական աչքով, այլ առանձնահատուկ ձևով դիտելու, նկատելու, և, որի դեպքում նա կզարմանա: Ուղղորդված կազմակերպվածությունը դեպի իմաստ ընկալելը կբերի զարմացման, որ սկիզբն է իմաստասիրության /Պլատոն/:

Այս առաքինությունների մասին Խորենացին նշում է նաև մեկ այլ տեղ. «Այլ այսպէս զսա կարգեալ գտաք ի ուշմագունէ և յընթերցասիրէ ումեմնէ Ասորւոյ և հավատարիմ թուեցաւ մեզ ասացեալն»10: Ուշիմության և ընթերցասիրության առաքինությունների  առավելագույն  աստիճանով զարդարված անձի /Մար Աբաս Կատինայի/ ասածը Խորենացին բնորոշում է որպես ճշմարտությանը հավատարիմ: Նա նկատել է տալիս նաև այլ առաքինություններ` ճանաչելով «վեհագոյն և բարձրագունից արժանաւոր գովութեանց» նրան /Սահակ Բագրատունուն/, որը խորհում է «օժանդակութիւնս իմաստից»11, բնութագրելով նաև նրանց, որոնք իմաստության նկատմամբ անհոգություն կամ «անսիրելութիւն» ցուցաբերեցին12, որպես «առ ի իմաստն տխմարութիւն, և անկատարութիւն ոգւոյն բանականի»13: Սուրբ հոր համար գովելի են ամենքը, որ այսպիսի բաղձանքով առաջնորդվելով կարգվեցին որպես «վարժ ամենայն իմաստությամբ» /Բերոսոս/14 և ապա` «իմաստութեան ջանք` փոյթ անձին կալան աւանդել»15 և որը «պետ յանձին կալավ մատենագրել»16: Առաքինությունների այս հոգեկան կարգավորությամբ է բնորոշում Խորենացին իմաստություն պատմող և ուսանող անձանց, նրանց վերաբերյալ նշելով հետևյալ առաքինությունները, որոնք պետք է ունենալ` ուշիմ, ընթերցասեր, ջանասեր, ուսումնասեր, դառնալու համար վարժ և ապա գիտակցելով հանձնառելու պիտոյականություն` իմաստություն պատմել և ուսուցանել «զկնեացն»: Նշանակալի է ջանքի դերը, որն ուղղորդելով մարդուն կհաստատի ընթերցասիրության այնպիսի մոդուսով, որը կարելի է բնորոշել որպես պատմությամբ հայտնվածի նկատմամբ ընկալող միտում: Ընթերցասեր լինելով` մոտենում ենք, ուսումնասեր լինելով` ակնկալում, «ջանիւ»` ընդարձակում նախկին մեր սովորականը, ուշիմությամբ` ընկալունակ հաղորդվող իմաստն «ի միտ առնելուն» և այս բոլորով` պատմվածով ուսուցումն ուսանում:

Խորենացին շատ կարևոր է դիտում հոգեկան այնպիսի կարգավորությունը, որը բերում է ասվածի նկատմամբ շնորհակալ վերաբերմունքին: «Այլ եթե շնորհակալ և մերոյս տքնութեանց և ջանից լինիցիս, ո՛վ ուսումնասէր դու և յայսոսիկ զմեզ աշխատեցուցանող»17: Խոսքն այստեղ լոկ երախտագետ լինելու մասին չէ, այլ` «շնորհը կալող լինելու», որով և` պտղավոր առ Աստված, բարի պտուղներ առաքինության և գործերի իրականացնելով կյանքում, պատմվածի «լուսավորությամբ» լուսավորվելով` ապրել լույսի մեջ, սփռել և բազմապատկել այդ իմաստը: Սա իսկ է երախտագիտություն` ուսանել, չկորցնել այդ, այլ` պահպանել, լինել ուսյալ և ուսուցմամբ փոխանցել: Էական է նաև այս մտքի արտահայտման ձևը: Մեր իմաստուն հայրը ընթերցողին կոչում է առաքինության, նրան ուղղելով խոսքը որոշակիորեն, ասելով ու շեշտելով` «ո՛վ ուսումնասէր դու»: Սա հռետորական որոշակի ձև է` ասածի նկատմամբ կենտրոնացնելու և ըմբռնել տալու, որ անձամբ հենց նրան է ուղղված խոսքում ասվածը` յուրաքանչյուրին, ով ընթերցում է այդ տողը: Կազմակերպվում է ոչ միայն հերմենևտիկական իրադրություն /հերմենևտիկայի ժամանակակից ըմբըռնմամբ/, այլ այստեղ ընթերցողը մտերիմ հորդորումով կանչվում է հասկացման, և նրա այդ ուղղվածությունում ներկա են նաև իմաստուն ուսուցչի վարդապետությունը ուսանել սկսող «մանուկ» հոգու պարզություն, սեր և իմաստության տենչ, բաղձանք և մատուցվող ճշմարտության նկատմամբ հավատով ակնկալություն ու վստահող անսացում, որն իհարկե տարբեր է հասկացողական մեկ այլ ուղղորդվածությունից, ըստ Գադամերի բնորոշման, ասվածին սոսկ որպես հնարավոր ճշմարտության վերաբերող հասկացողական կեցողությունից18, նույնպես դրական, բայց որը, նկատի ունենալով, թերևս, կյանքում առկա, ինչպես նաև մշակույթից փոխանցվող մոլորեցնող մտքերի, վարք ու բարքի հնարավորությունը, առավել զգուշավոր, ասվածի նկատմամբ հեռավորություն պահող կեցվածք է: Ոչ միայն այդպիսի տեսական ու մտային, այլև սիրելով, ձգտմամբ նմանվելով կամ կերպարանելով` ի կատարումն ուղղված հասկացման այս իրադրությունը յուրահատուկ է նաև նրանով, որ Խորենացին ստեղծում է հոգեհարազատ, անմիջական իրադրություն, հալեցնելով տեքտում ասվածի նկատմամբ դիստանցիա պահող (Մ. Վեբեր) և ընթերցումը դեպի քննադատող մոտեցում կողմնորոշող «սրտի սառույցը»: «Բայց սակայն սկսայց, թէպէտ և ջանիւ. միայն թէ շնորհակալ ոք մերոյս գտանիցի աշխատութեանցս»19:

Այստեղ ի հայտ է բերվում այն, որ սերունդներին հղված ասելիքը գրվել է տքնութեամբ ու ջանքով,  որի նկատմամբ Խորենացին սրտի խորքից բխած և ընթերցողին «ջերմացնող» ու մերձեցման մղում առաջացնող ըղձանքով էական դիրքորոշման և վերաբերման է կանչում (ընթերցողին), այն է` շնորհակալության: Սա է ուղղում և հիմնում խոնարհություն «հայրական ջանքի» ու ասվածի նկատմամբ, և դրանով իսկ ընթերցողը պատվում է ասացյալը և նրանով հաղորդված խորհուրդը, որը իմաստն է և բերում է իմաստության:

Այսպիսով, Խորենացին կազմակերպում է ունկնդիր, և հենց այդպիսի «որդի», լսարան նկատի ունի իր պատմության համար սուրբ հայրը. հաստատվում է ընթերցողի որոշակի, ճշմարիտ ուղղվածություն և վերաբերում իմաստության նկատմամբ: Նա է «աշխատեցուցանողը» և նրա համար է նախատեսված պատմությամբ ասվածը, իսկ ընթերցանության այլ կերպով առաջնորդվելիս անհաղորդ ենք մնում պատմված իմաստին: Պատմված իմաստն այսպես կազմակերպված «ընթերցող» ինտենցիոնալությանը նկատելի է դառնում որպես ներկայի կարիքների համար սկզբունքորեն ուսանելի, ինչը բխում է կարիքների և խնդիրների, իրենց հիմնային դրվածքում անժամանակային, ունիվերսալ բնույթից: Այսպիսով, առաքինություններով կարգավոր հոգևորությամբ բացված ընթերցողությունը դեպի պատմվածն է ուղղորդված ուսանելիի սպասումով, տեսանումով, ընկալումով, և այս դեպքում է ասվածը յուրաքանչյուր ժամանակի, ինչպես նաև մեզ համար վարդապետություն, ուսուցողություն և մենք` ուսումնասեր:

 

3.         Պատմության դիտավորությունը

Խորենացու պատմությունը նպատակաբանական /թելեոլոգիական/ է: «Պատմություն Հայոց» աշխատությունը նպատակային կամ դիտավոր է բազում իմաստներով: Բոլոր այս իմաստները ի հայտ են կացուցված մի առանցքի վրա և նրան միահյուս ամբողջական և մեկ-միասնական դիտավորություն են կազմում: Ո՞րն է այն: Առանցքը` առաջադրանք-դիտավորությունն է: Խորենացին ասում է` «զորդի ի հորէ ծննդաբանելով ազգաբանիցեմք զբովանդակն, իսկ զՀայաստանեայցս նախարարութիւն  զամենեցուն  զուստն և զզիարդն յայտնելով համառոտ և հաւաստի»20:

Ազգաբանության ի հայտ բերելը` ծնունդը և ինչպիսին լինելը ցուցանելն է առաջադրանքը, այն, ինչը և խոստացված անելիքն է Խորենացու. «զյայտարարութիւն մերոյ ազգաբանութեանս խոստացաք յանդիման կացուցանել»21:

Դիտավորությունը կազմող մնացած իմաստները ի հայտ են գալիս, երբ հարց է տրվում, թե ինչպիսին է այն արվածում և այսպիսի հարցով ի հայտ բերվում անելիքի և արվածի /նոեմայի և նոեզիսի/ փոխհարաբերակցությունում: Դիտավորության մեկ-միասնական իմաստը ի հայտ է ցուցված նրա պատմության հյուսվածքում: Պատմությունը Խորենացու համար սոսկ միջոց չէ պատմվող բովանդակությունից առանձին կամ ծածկված իմաստներ հաղորդելու համար: Նրա պատմությունը և նրանով ասելիքը կամայածին չէ, ինչպես և ինքն է ասում22: Նա, որպես «ասելիք», պատմությամբ հաղորդում է հենց այն, ինչը պատմության սկզբունքային իսկ դիտավորությունն է: Նրա պատմությունը հյուսված է այդ հիմքի վրա և առանց այդ իմաստային հիմունքի և լուսավորության չէր կարող լինել և պատմությունը, չէր լինի պատմելիքը և պատմումը: «Պատմութիւն Հայոց»-ում, այսպիսով, նպատակային բնույթն իր երկկողմանիությամբ, որպես պատմումի և պատմվածի դիտավորություն, ներկա է միասնականորեն:

Պատմության նպատակը ճշմարտության պատմումն է: Իսկ ինչպե՞ս ընկալել ճշմարտությունը, ինչպիսի՞ն է այն` ի տարբերություն ժամանակակից գիտական ըմբռնման: Ճշմարտությունն ուղղում է փրկության: Փրկության խնդիրն առանցքային է մեր քրիստոնյա հայրերի ուսմունքներում: Դիտավորությունների այս համակարգը, ըստ էության, համընդհանուր և հիմնադիր է բոլոր պատմությունների համար, որոնցից յուրաքանչյուրն ունեցել է նաև իր առանձնակի խնդիրը և իրագործել է իր պատմումը սկզբունքային դիտավորությունների այս հորիզոնում: Մովսես Խորենացին ազգաբանությունն ի հայտ բերելու և պատմելու խնդիրն իրագործում է քրիստոնյա մեր հայրերի համար համընդհանուր դիտավորությունների այս համատեքստում:

Ըստ էության, ինչպիսի՞ մտայնությամբ է համակված Խորենացին: Նրա մտահոգություն-խնդիրն է` մասնակցաբար օժանդակել կարգ հաստատել այն ամենում, ինչն ունի դրա կարիքը և հենց բարեկարգել բոլորը: Այս առումով պատահական չէ նրա կողմից «կարգ» հասկացության հաճախակի գործածումը: Իսկ ինչպե՞ս է իրագործում իր մասնակցությունը սուրբ հայրը. աղոթքներ, բազմաթիվ շարականներ, թարգմանություններ, իմաստասիրական և քերականական աշխատություններ, պատմություններ, մարգարեություններ: Այդ կարիքը հոգալուն և այն «լցնող» իմաստության խորհուրդները բացահայտելուն, ի մի բերելուն և պատմողական շարակարգությամբ հաղորդելուն է ուղղված պատմահոր` անցյալի գործերից պատմություն կազմակերպելու ջանքն ու գործունեությունը: Որոնվում էր կորածը, մոռացվածը և նրա գտանումով ի ցույց և հիշման կարգն էր բերվում ներկայի, ինչպես նաև ապագայի համար կարգավոր և այս որպիսությամբ հաստատական կեցողությունը ազգի, նախարարաց, նրանց ինքնության` բոլորի «զուստն և զզիարդն յայտնելով»23, ինչպես նաև պետական, ազգային և այլ` բարեկարգությամբ լինելու կարիքները և պետքերը ցուցելով: Բազում մատյաններից, բանավոր զրույցներից և այլ աղբյուրներից Պատմահայրը իրականացրել է հավաքում: «Դժվարահաւաք և տաժանելի է որպէս գիւտ Ժամանակացն ի սկզբանէ», «առավել ևս գիւտ նախարարականաց ազգաց ծննդոց (ընդգծումները` Ռ.Ք.) յերից որդւոցն Նոյի»24, և այն բոլորը, ինչը կատարել է նա, իրականացված է ըստ իր մարդկային կարողության` «ճառեսցուք որքան է կարողութիւն»25, և «որչափ ջան և յիշողութիւնք բաւեցին` պատմեցաք ստուգապէս»26, խոնարհությամբ խոստովանում է Խորենացին: Նա կոչում է նաև ամենքին` ընթերցող լինելու համար անհրաժեշտ խոնարհության, պատվելով բոլոր նրանց ջանքն ու իմաստությունը, որոնց այլոց մեջ հայտնաբերել էր նա: Այդ կոչելը Խորենացին իրագործում է անկեղծ ջերմությամբ ու նաև հռետորական հնարքով27, գովելով ընթերցողներից յուրաքանչյուրին, «որք ընկալան և պատուեցին զայսպիսի գիւտս իմաստից»28:

Կարգավորելու կամ ի կարգ հաստատելու խնդիրն ունիվերսալ է, և «Պատմութիւն Հայոց»-ում այն վերաբերում ու ընդգրկում է բոլոր ոլորտները. կարգի բերել ժամանակը29, մարդուն, հայի կենցաղավարությունը, աշխարհը հայոց30 և այս բոլորը առինքնող պատմության` պատմվածի ու պատմելու միջոցով31: Այս առումով, նրա պատմությունը նշանակալի պատմություն է և խորհուրդ է պարունակում: Այն սերունդների, յուրաքանչյուր ժամանակի ու ընթերցողի նկատմամբ ցուցաբերում է նշանակություն և մեզ համար «խորհուրդ պահող» իր լինելությամբ անհրաժեշտորեն դառնում մեկնության թեմա: Խնդիրը, այսպիսով, նրա խորհրդավոր պատմության մեկնությունն է:

Պատմություններն իմաստության աղբյուր են, իմաստության` մարդկային փորձառության: Այս տեսադաշտում նկատելի է դառնում, որ պատմության սկզբունքային դիտավորությունը իմաստության հաղորդումն է, նրանով ճշմարտության ու բարության ցուցումն ի ուսանություն: Տեսական և գործնական այս առումներով, Մ. Խորենացու «Պատմութիւն Հայոց»-ը իմաստասիրող պատմություն է:

Ինչո՞վ է պայմանավորված պատմության այսպիսի նպատակաուղղվածությունը` պատմելով իրողություններ ու գործեր, նրանցում և նրանցով ուսուցանել ճշմարտություն և բարին` պատմածում ի ցույց դնելով այս առումով բոլոր պիտանին:

Պատմությունները  որպես  հարացույց ունեն Աստվածաշունչը և կարգված են որպես դիտավորություն ունեցող` նրա՛ դիտավորությունն ընդօրինակելով: Իմաստությունը մարդուն իր գոյության կարգավորման խնդրում ուղղում է դեպի իր գոյության ճշմարտությունը, ինչն արտահայտվում է Խորենացու «առ ի լինել պատկեր» հասկացությամբ32 և դեպի աստվածանմանություն կազմակերպված ուղղորդվածությամբ: Այսպիսին է Ս. Դավիթ Անհաղթի իմաստասիրության չորրորդ սահմանումը. «Իմաստասիրութիւն է նմանութիւն Աստուծոյ ըստ կարողութեան մարդկան»33: Պատմության դիտավորությունն է` պատմելով ճշմարտությունը /տեսական/ և բարությունը /գործնական/34 կոչել մարդուն` ուղղել իր ընթացքն ի կարգ աստվածանմանության: Իսկ այդ ինչպե՞ս է հնարավոր դառնում պատմել ճշմարտությունն ու բարությունը` պատմության մեջ ընդգրկելով և պատմելով մարդկային գործերը: Իրոք, էական հարց է, թե ինչպիսի գործերն է պատմում և ինչ ոլորտ է ընդգրկում պատմությունը, թե առարկայական ինչպիսի տիրույթում է գործում այն: Նրանում ներկայացվում են ոչ միայն մարդկային գործերը, և հենց նրանք էլ պատմվում են ոչ որպես սոսկ մարդկային: Պատմությունը հետամուտ է այնպիսի պատմումին, որի դեպքում պատմվող եղելություններում և գործերում ներկա է աստվածայինը: Պատմությունը պատմելով տեղի ունեցածը պատմում է` նկատել տալով Աստծո բարությունը, գիտությունը, կարողությունը, այսինքն` այն, ինչով, ասում է Դավիթը, կերպարանում է Աստված. բարությունը, զի բարությամբ է խնամում, գիտությունը, զի ամեն ինչ համանգամայն գիտե, կարողությունը կամ անսահման զորությունը, զի այն ինչ կամենում է` կարող է և այն ինչ կարող է` կամենում է35: Խորենացու պատմության և ընդհանրապես քրիստոնեական միջնադարում պատմության դիտավոր կազմակերպվածության ուրույն և առանցքային բաղադրիչներից մեկն էլ այն է, որ պատմությամբ նաև ի հայտ է ցուցվում Աստծո բարեխնամ կամքը, որ ոչ միայն արարել է, այլև բարերարությամբ յուրով մշտապես խնամում է: Ըստ Խորենացու, պատմությամբ մեզ ի հայտ է դառնում աստվածային տեսչությունը, ընդսմին, մի առանձնահատկությամբ` մարդու համար հասանելիի սահմաններում: Աշխարհում այն բոլորը, ինչը կատարվում է, և հենց պատմությունը մարդո՛ւ համար է` նախատեսումով: Անցյալի եղելությունների կամ կատարված գործերի մեջ ի հայտ կացուցված աստվածային ընկալումը իրագործվում է ըստ մարդկային կարողության, և մարդը կերպարանվում է այն բոլորով, ինչով և Աստված` բարությամբ, գիտությամբ, կարողությամբ` ըստ մարդկային կարողության36:

Պատմությունը դիտավորություն ունի իմաստը հաղորդել ուղիղ դրվածքով: Ի՞նչ է սա նշանակում: Պատմությունը նշանակալի իրողությունների ներկայությունն է ի հիշում, ի իմաստացում: Իսկ նշանակալի են այն իրողությունները, որոնցում ի հայտ է Աստծո տեսչությունը: Պատմությունը պատմում է Աստծո հայտնությունը. սա է նրա սկզբունքային և մշտական դիտավորությունը Աստվածաշնչում և նրան նմանող, նրա ուղղությամբ ուղղորդվող մեր սուրբ հայրերի գրվածքներում: Իսկ ինչի՞ մեջ է տեսանելի Աստծո հայտնությունը. պատմվող խորհրդի, խոսքի և գործի իմաստներում, որոնք պիտանավոր նշանակալիություն են ցուցաբերում և ուղղում են մարդու լինելիությունը առաքինի կարգավորության: Իսկ առաքինի կարգավորությունը` եռամասնյա հոգու զարդարումն է չորս առաքինություններով37: Այս նույնպես Ս. Դավիթ Անհաղթը դիտում է որպես իմաստասիրության դիտավորություն. «Իմաստասիրութիւն դիտաւորութիւն ունի զհոգիս մարդկան զարդարել»38:

Իսկ եղելությունների և գործերի պիտանավոր նշանակալիությունը ներկայացնելու համար հարկավոր է դրանք ի ցույց դնել որոշակի դիրքով: Եվ սա հնարավոր է դառնում պատմումի այնպիսի հյուսումով, որը կայացնում է պատմվածի ուղիղ դրվածքը և որպես ուղիղ «կացուցված» /կանգնեցված/` ներկա է դարձնում ընթերցողին: Սա պատմվածի այնպիսի կարգավորված կերպումն է, որում մարդկայնորեն /ըստ մարդկային կարողության/ տեսանելի, ընկալելի է Աստծո հայտնությունը, որպես պատմվողի` ի պիտոն ու պիտանավորություն ցուցաբերվող խորհուրդ և իմաստ: Ընթերցողի ուշիմ խոհականությունը այն հասողությամբ, որով հաստատվում է նրա համար պատմվող գործի ներկայությունը, հասու է լինում այդ հայտնությանը, Աստծո կամքին ու խնամածությանն ի փրկություն, որն և` է բարին: «Զի ամենայն տուրք բարիք եւ ամենայն պարգեւք կատարեալք ի վերուստ են իջեալ առ ի Հօրէն լուսոյ», ասում է առաքյալը /Հակ.,Ա.,17/: Պատմությունը հղված է մարդուն` կոչելով նրան այս կերպով հասու լինել Աստծո ճանաչողությանը, տեսական և գործնական իմաստասիրությամբ ուղղվել խորհրդով, բանիվ և գործով, եռամասնյա հոգին զարդարել չորս առաքինություններով: Իսկ լինել առաքինի, ըստ Խորենացու, կնշանակի լինել` մշտապես ուղղորդվելով աստվածանմանության: Այս տեսակետից նրա «Պատմութիւն Հայոցը» աստվածաբանող պատմություն է: «Առ ի լինել պատկեր Աստուծոյ» և աստվածանմանության սկզբունքներով կարգավորված լինելությունն է մարդու համար նախընտրելի և էութենական կեցողություն` հասնելու աշխարհում իր անցավոր կյանքում մարդու համար գերագույն նպատակին` փրկությանը, այդուհանդերձ, ինչպես նշում են Ս. Հովհան Ոսկեբերանը, Գրիգոր Նարեկացին, Գրիգոր Տաթևացին և բոլոր մեր սուրբ հայրերը, հուսալով նրան արժանանալ ոչ թե մարդկային իր գործերով, այլ` «շնորհօք և մարդասիրութեամբ Տեառն մերոյ եւ Փրկչի, Յիսուսի Քրիստոսի, որին ընդ Հաւր և ընդ Հոգւոյն Սրբոյ փառք յաւիտեանս յաւիտենից. Ամէն»:

 

1 Հոդվածը գրվել և Օշականում կազմակերպված կոնֆերանսում որպես զեկուցում կարդացվել է 1998թ.:

2 Նոր ժամանակից ի վեր եվրոպական գիտության համար հիմնադիր այս ըմբռնման` Հայդեգերի և Գադամերի մեկնաբանության մասին տե՛ս Ռ. Խ. Քոչարյան, Փիլիսոփայությունը և իսկության խնդիրը, Բանբեր Երևանի Համալսարանի /հաս. գիտ./ 1988, հ. 1 /94/, էջ 198209:

3 Հուսեռլյան այս հասկացությունը, որը հոդվածում գործածված է Հայդեգերի վերաիմաստավորմամբ, հայերեն, թերևս, կարելի է փոխանցել «ինքներևույթ» (ինքն իրեն երևակող, հայտնող, ցուցադրող երևույթ), կամ «բներևույթ» (բուն երևույթ) բառերի միջոցով:

4 Հովհան Որոտնեցու այս բնորոշման մասին մանրամասն տե՛ս Անուշ Մինասյան, Արիստոտելի «Կատեգորիաներ» և «Մեկնության մասին» երկերի Հովհան Որոտնեցու մեկնությունները Աշխատություններ Փիլիսոփայության և Իրավունքի Ինստիտուտի, Եր., 1988, պր.1, էջ 73:

5 Տե՛ս Դ. Անյաղթ, Վերլուծութիւն «Ներածութեանն» Պորփյուրի-Երկասիրութիւնք փիլիսոփայականք, Եր., 1980, էջ 107-109: Այս մասին նաև տե՛ս Մեկնութիւն ՙՍտորոգութեանցն՚, էջ 220-225:

6 Ա. Տեր-Միքելեան, Յառաջաբան-Հայաստանեայց Սուրբ Եկեղեցու Քրիստոնեականը, Տփխիս, 1900, էջ 12 (մեջբերումներում ընդգծումները այստեղ և հետագայում` Ռ. Ք.):

7 Սուրբը աստվածանմանությանն ուղղվածությամբ է ընկալվում որպես այդպիսին, արդարը` մարդկանց /էակների/ նկատմամբ հավասար վերաբերմունքով /տե՛ս Դաւիթ Անյաղթ, Սահմանք իմաստասիրութեան-Երկասիրութիւնք փիլիսոփայականք, էջ 70/:

8 Մ. Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց, Ե., 1991, էջ 17:

9 Նույն տեղում:

10 Նույն տեղում, էջ 20:

11 Մ. Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց, Ե., 1991, էջ 6:

12 Տե՛ս նույն տեղը, էջ 6 և էջ 11:

13 Նույն տեղում, էջ 10:

14 Նույն տեղում, էջ 9:

15 Նույն տեղում, Էջ 8:

16 Նույն տեղում, էջ 10:

17 Նույն տեղում էջ 12 և 22:

18 Տե՛ս Х.Г. Гадамер, Истина и метод, М.,1988, էջ 440:

19 Նույն տեղում, Էջ 12:

20 Մովսես Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց, Ե., 1991, էջ 7:

21 Նույն տեղում:

22 Տե՛ս նույն տեղում, էջ 57:

23 Նույն տեղում, էջ 7:

24 Նույն տեղում, էջ 17:

25 Նույն տեղում:

26 Նույն տեղում, էջ 257:

27 Խորենացու տեքստում առկա են բազմաթիվ հռետորական հնարներ, և յուրահատուկն այստեղ այն է, որ հռետորական հնարները գործածվել են նրա ներքին համոզմունքին և անկեղծ մտածումին համապատասխան, որպես արտաքին հարդարում ու արտահայտչաձև, որը նույնպես իր հերթին ուղղված է սկզբունքային դիտավորության ի կատար ածմանը: Այս հանգամանքը դժվարացրել է միշտ նրա «Պատմութիւն Հայոց»-ում նկատել հռետորական առումով ուսյալ և «վարժ» պատմումը, նաև, իհարկե, այն պատճառով, որ հռետորական արվեստ ու փորձառություն վարժվել ենք նկատել այն դեպքում, երբ ասված իմաստի և ձևի (ասելու եղանակի) մեջ կա շեղում կամ հավելում` պերճացման, «շուք»-ի, ճոռոմության կամ այլ ֆենոմեններ: Էական է նաև նկատել, որ տեքստի իմաստասիրական քննությունը իմաստային բնույթով պայմանավորված նոր հնարավորություններ և տեսադաշտ է ապահովում եկեղեցական ավանդությամբ Մովսես Խորենացուն վերագրված տեքստերի միջև փոխառնչությունների բացահայտման ու «պատմային ինքնության» խնդիրներում կողմնորոշվելու համար:

28 Նույն տեղում, էջ 9:

29 Տե՛ս նույն տեղը, էջ 10 12:

30 Այս մասին տե՛ս А. Степанян, Развитие истрической мысли в древней Армении, Е., 1991, с.137-158:

31 Մովսես Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց, էջ 258:

32 Նույն տեղում, էջ 5,6:

33 Տե՛ս Դաւիթ Անյաղթ, Սահմանք... , Էջ 55, 66-71:

34 Նշվում է ճշմարտությունը և բարությունը` նկատի ունենալով այն բաժանումը, որ ուսուցանում է մեզ Ս. Դավիթ Անհաղթը` իմաստասիրությունը բաժանելով տեսականի ու գործնականի և յուրաքանչյուրի մասին ասելով. «կատարումն տեսականին ճշմարտութիւն է, իսկ կատարումն գործնականին` բարին» նույն տեղում, էջ 85:

35 Տե՛ս նույն տեղը, էջ 47-48, 67-69:

36 Տե՛ս նույն տեղը:

37 Այս տեսակետի մասին, որը նախապես արտահայտվել էր Պլատոնի «Պետություն»-ում և որին համերաշխ են բոլոր քրիստոնյա հայրերը, տե՛ս Դաւիթ Անյաղթ, Սահմանք..., էջ 70-71:

38 Նույն տեղում, էջ 85: