1/9/2006

Ոգեգիտությունը և լեզուն

 

Անչափ հետաքրքիր է ոգեգիտության տեսանկյունից դիտարկել մարդկային էության տարբեր դրսևորումները` այնպես, ինչպես այստեղ նկատի ունի ոգեգիտությունը: Դիտարկելով մարդկային կյանքը, ինչպես որ եղել է այս զեկուցումների ընթացքում, տարբեր կողմերից, մենք կարող ենք մի ընդհանուր տպավորություն ստանալ այդ մասին: Այսօր կխոսենք մարդկային ոգու այն ունիվերսալ դրսևորման մասին, որը տեսնում ենք լեզվի մեջ, իսկ հաջորդ անգամ «Ծիծաղ և լաց» խորագրի տակ կքննենք մարդկային, այսպես ասած, արտահայտչաունակության մի տարատեսակ, որը թեև կապված է լեզվի հետ, բայց և հիմնովին տարբեր է նրանից:

Երբ խոսքը մարդկային լեզվի մասին է, մենք թերևս բավականաչափ զգում ենք, թե որքան սերտորեն է կապվում այն, ինչ անվանում ենք լեզու, մարդու ամբողջ նշանակության ու արժանապատվության, նրա ողջ էության հետ: Մեր ամենախորքային ներքին կյանքը, մեր բոլոր մտքերը, զգացումներն ու կամային մղումները ասես հեղվում են դեպի մեր մերձավորները, կապելով մեզ նրանց հետ լեզվի միջոցով: Այսպես լեզվի միջոցով մենք զգում ենք մեր էության ընդարձակման անսահման ունակությունը, շրջապատի մեջ այդ էության ճառագման հնարավորությունը: Մյուս կողմից, նույն այդ մարդը, որն ի վիճակի է թափանցելու որևէ նշանավոր անհատականության ներքին կյանքի մեջ, կարող է զգալ, որ մարդկային լեզուն այդուհանդերձ մի տեսակ բռնակալ է, մի ուժ, որ իշխում է մեր ներքին կյանքի վրա: Մենք զգում ենք դա, երբ ուզում ենք արտահայտվել մեր զգացումների ու մտքերի մասին, այն ամենի, ինչն իր ողջ ներանձնականությամբ ու յուրահատկությամբ անցնում է հոգու միջով, բայց կարողանում ենք այդ ամենն արտահայտել բառի, լեզվի մեջ լոկ խղճուկ ու նվազ կերպով: Նաև զգում ենք, որ այդ լեզուն, որի մեջ ենք մենք, մեզ նույնիսկ որոշակի մտածողություն է պարտադրում: Կա՞ արդյոք մեկը, որ չիմանա` որքան կախյալ է մարդը լեզվից մտածողության առումով: Բառերը, որոնց ամրացվում են մեր հասկացությունները, բազմաթիվ են, և մարդը, զարգացման անկատար վիճակում, հեշտորեն կարող է բառը կամ այն, ինչ ներշնչում է բառը, շփոթել հասկացության հետ: Այստեղից է որոշ մարդկանց անկարողությունը կառուցելու իրենց համար հասկացությունների մի աշխարհ, որն իրենց շրջապատում ընդունված բառերից անդին է: Եվ մենք անշուշտ գիտենք նաև, որ մի ընդհանուր լեզվով խոսող ցանկացած ժողովրդի բնավորությունը որոշակիորեն կախված է այդ լեզվից: Համենայն դեպս ժողովուրդների, լեզուների տարբեր բնույթներն իրենց փոխկապվածության մեջ ի մոտո դիտարկողը պետք է իմանա, թե ինչպես է այն ձևն ու կերպը, որով մարդը դրոշմում է իր հոգում եղածը հնչյունների մեջ, կրկին անդրադառնում և ազդում նրա բնավորության թույլ և ուժեղ կողմերի, նրա խառնվածքի դրսևորման, անգամ նրա ողջ կենսաըմբռնման վրա: Եվ գիտակ մարդը կարող է ժողովրդի լեզվի կոնֆիգուրացիայից որոշ բաներ քաղել: Բայց քանի որ լեզուն ժողովրդի համար ընդհանուր է, ապա ամեն ոք կախված է մի ընդհանրությունից, ժողովրդի մեջ իշխող ինչ-որ միջին աստիճանից: Այդպիսով նա որոշ չափով բռնության տակ է, հանրության իշխանության տակ: Բայց երբ մարդը զգում է, որ լեզվի մեջ, այսպես ասած, տեղավորվել է մի կողմից` մեր անհատական, մյուս կողմից` հանրությունների ոգեկյանքը, նրան առանձնակի նշանակություն ունեցող մի բան է թվում այն, ինչը թերևս կարելի էր անվանել լեզվի գաղտնիք: Կարելի է ասել, որ մարդու հոգևոր կյանքի մասին իսկապես հնարավոր է որոշ բաներ իմանալ, եթե դիտարկվեն այն դրսևորումները, որ անմիջապես լեզվի մեջ ի հայտ է բերում այդ մարդ էակը:

Որոշակի մասնագիտական ոլորտների համար տարբեր ժամանակներում առեղծված է եղել լեզվի գաղտնիքը, նրա ծագումն ու զարգացումը:

Բայց և չենք կարող ասել, թե այդ մասնագիտական ոլորտները մեր օրերում առանձնակի հաջողության են հասել լեզվի գաղտնիքի բացահայտման գործում: Հետևաբար անհրաժեշտ է, որ մենք այսօր, թեև համառոտակի և ուրվագծորեն, ոգեգիտության տեսակետից, ինչպես սովորաբար անում ենք մարդու և նրա զարգացման խնդիրները շոշափելիս, որոշակի լույս սփռենք լեզվի, նրա զարգացման, մարդու հետ ունեցած նրա փոխկապվածության վրա:

Երբ մենք բառով նշանակում ենք որևէ առարկա, իր, իրողություն, դա ինքնին արդեն գաղտնախորհուրդ մի բան է մեզ թվում: Ինչպե՞ս է կապվում այն յուրօրինակ հնչյունաշարը, որ կազմում է բառ կամ նախադասություն, այն բանի հետ, ինչը բխում է մեզանից և որպես բառ նշանակում առարկա: Արտաքին գիտության դիրքերից այլևայլ փորձեր են արվել ամենատարբեր կոմբինացիաներ կազմելու: Սակայն դիտարկման նման եղանակի անբավարարությունը նույնպես զգացվել է: Թերևս պարզ, բայց պատասխան գտնելու համար բավականին բարդ մի հարց է ծագում` ինչպե՞ս է մարդը հասել նրան, որ արտաքին աշխարհում ինչ-որ բանի հանդիպելիս հենց իրենից, ասես արձագանքելով այս կամ այն առարկային կամ իրողությանը, արտաբերում է հատկապես այս կամ այն հնչյունը:

Որոշակի տեսակետից այս խնդիրը ոմանց բավական պարզ է թվացել: Օրինակ, կարծել են, թե լեզվի ձևավորումը բխում է այն բանից, որ մեր խոսքային օրգանների նմանակելու ներքին ունակության շնորհիվ մենք ընդօրինակում ենք այն, ինչ արտաքուստ արդեն լսվում է իբրև որևէ կենդանու կամ հարվածից առաջացած ձայն, գրեթե ինչպես երեխան է շան հաչոցը լսելիս «հաֆ-հաֆ» կոչում նրան նմանակելով: Այդպիսի բառագոյացումը կարելի էր թերևս անվանել օնոմատոպեական, ձայնի նմանակում: Այդպիսի նմանակումն ընկած է, ինչպես պնդում էին որոշակի տեսակետից, հնչյունների ու բառերի նախասկզբնական գոյացման հիմքում: Բնականաբար, պատասխան չի ստանում այն հարցը, թե այդ դեպքում մարդն ինչպես է անվանում ոչ մի ձայն չարձակող, լուռ էությունները: Ինչպե՞ս է նա որևէ կենդանու կամ իրողության կոնկրետ ձայնային արտահայտությունից, որ լսելի է, բարձրանում դեպի անլսելին: – Վերը նշված այդ տեսությունը մեծ լեզվաբան Մաքս Մյուլլերը հեգնորեն անվանել է «հաֆ-հաֆ տեսություն», քանզի հասկացել է, որ նման սպեկուլյացիաները չեն կարող բավարարել մեզ: Փոխարենը նա առաջադրել է մեկ այլ տեսություն, որը նրա հակառակորդներն իրենց հերթին անվանել են «միստիկական», օգտագործելով այդ բառը անընդունելի իմաստով: Ըստ Մաքս Մյուլլերի` յուրաքանչյուր առարկային, այսպես ասած, ներհատուկ է հնչողության պես մի բան: Ամեն ինչ որոշակի ձևով ինչ-որ հնչողություն է պարունակում` ոչ միայն բաժակը, որ կարող է ընկնել, ոչ միայն զանգակը, որ կարելի է զարկել, այլ ամեն բան: Եվ այդ` ասես ներքին էության նման առարկայի մեջ գտնվող հնչողության և իր հոգու միջև կապ ստեղծելու մարդու ունակությունն է, որ առաջ է բերում այդ ներքին հնչունային էությունն արտահայտելու հնարավորությունը, մոտավորապես ինչպես կարելի է արտահայտել զանգակի ներքինը` վերջինիս ձայնը վերապրելով «բիմ-բամ»-ի մեջ: Մաքս Մյուլլերի այս տեսությունը նրա հակառակորդները նույնքան հեգնորեն անվանեցին «բիմ-բամ տեսություն»: Եթե նույնիսկ շարունակելու լինենք մեծ եռանդով արվող նման համադրումների թվարկումը, անբավարարվածության զգացումը մեզ, միևնույն է, չի լքի, քանզի ակներև է, որ նման մակերեսային ձևով ձգտում են բնութագրել այն, ինչ մարդն ասես հնչեցնում է իբրև իր հոգու արձագանք իրերի էությանն ընդառաջ: Քանզի այստեղ ակնառու է մարդու ներքինն առավել խորը ներթափանցելու անհրաժեշտությունը: Ոգեգիտության համար մարդն ըստ էության շատ բարդ էակ է: Մեր առջև կանգնած մարդը նախ ունի իր ֆիզիկական մարմինը, որում գործում են նույն օրենքներն   ու սուբստանցականությունը, ինչ գտնում ենք հանքային աշխարհում: Ըստ ոգեգիտության` մարդն ունի նաև եթերային մարմին կամ կենսամարմին որպես իր էության երկրորդ, ավելի բարձր կարգի անդամ: Այնուհետև աստրալ մարմինն է` այն անդամը, որը մենք հաճույքի և տառապանքի, բերկրանքի և ցավի, տենչերի, ցանկությունների և կրքերի կրող ենք անվանում: Ոգեգիտության համար սա մարդու բնության նույնպես ռեալ անդամ է, նույնիսկ ավելի ռեալ, քան այն, ինչ կարելի է տեսնել աչքով, շոշափել ձեռքով: Մարդու էության չորրորդ անդամը մենք անվանում ենք Ես-ի կրող: Բացի այդ, մենք տեսել ենք, որ մարդու զարգացման ներկայիս աստիճանն այն է, որ նա, ելնելով իր Ես-ից, աշխատում է իր էության մյուս երեք անդամների փոխակերպման վրա: Նաև ակնարկել ենք, որ հեռավոր ապագայում մարդկային Ես-ն այնպես է փոխակերպելու այդ երեք անդամները, որ այլևս ոչինչ չի մնա այն ամենից, ինչ բնությունը կամ բնության մեջ գտնվող ուժերը ստեղծել են այդ երեք անդամներից:

Աստրալ մարմինը` հաճույքի և տառապանքի, բերկրանքի և ցավի, տարուբերվող բոլոր պատկերացումների, զգացումների և ընկալումների կրողը, ի սկզբանե գոյացել է առանց մեր մասնակցության, այսինքն առանց մեր Ես-ի աշխատանքի: Իսկ այժմ Ես-ն աշխատում է նրա վրա և աշխատում է այնպես, որ զտում-մաքրում, իր իշխանության տակ է առնում այն ամենը, ինչ աստրալ մարմնի հատկություններն ու գործողություններն են: Քանի դեռ Ես-ը քիչ է աշխատել աստրալ մարմնի վրա, մարդը մնում է իր կրքերի և ցանկությունների գերին, իսկ երբ նա այդ կրքերն ու ցանկությունները զտի և վերածի առաքինությունների, երբ տրամաբանության թելով կարգավորի թափառող մտքերը, այդժամ աստրալ մարմնի մի մասը կվերափոխվի, և այն, ինչի վրա Ես-ը մինչ այդ չէր աշխատել, կդառնա Ես-ի արդյունք: Երբ Ես-ն այդ աշխատանքն իրականացնում է գիտակցաբար, ինչի միայն սկիզբն է դրված մարդկային զարգացման այսօրվա փուլում, աստրալ մարմնի գիտակցաբար վերամշակված այդ մասը մենք անվանում ենք ինքնոգի կամ արևելյան փիլիսոփայության արտահայտությամբ` մանաս: Երբ Եսը մեկ այլ` առավել ինտենսիվ ձևով աշխատում է ոչ միայն աստրալ, այլև եթերային մարմնում, Ես-ի կողմից եթերային մարմնի վերամշակված այդ մասն անվանում ենք կենսոգի կամ արևելյան փիլիսոփայության արտահայտությամբ` բուդդհի:

Եվ վերջապես, երբ Ես-ն այնքան է զորեղանում,– ինչը միայն հեռավոր ապագայի հարց է,– որ վերափոխում է ֆիզիկական մարմինը և կարգավորում նրա օրենքներն այնպես, որ նա ամենուր է և տերն է այն ամենի, ինչ ապրում է ֆիզիկական մարմնում, մենք Ես-ի տիրապետության տակ առնված ֆիզիկական մարմնի այդ մասն անվանում ենք ոգեմարդ կամ նաև, քանի որ այդ աշխատանքը սկսվում է շնչառության պրոցեսի կարգավորումով, արևելյան փիլիսոփայության ատման բառով, ինչը կապվում է Atmen-ի [գերմ.` շնչառություն] հետ:

Այսպիսով, մարդուն մենք նախ և առաջ դիտում ենք իբրև քառանդամ էություն` կազմված ֆիզիկական մարմնից, եթերային մարմնից, աստրալ մարմնից և Ես-ից: Եվ ինչպես որ ունենք անցյալից եկող մեր էության այդ երեք անդամները, այնպես էլ կարող ենք,– Ես-ի աշխատանքի շնորհիվ,– խոսել մարդու երեք անդամների մասին, որ զարգանալու են ապագայում: Բայց եթե ֆիզիկական, եթերային, աստրալ մարմինների և Ես-ի հետ մեկտեղ հաշվի առնենք նաև ինքնոգին, կենսոգին և ոգեմարդուն, ապա կարելի է խոսել մարդկային էության յոթնանդամ բնության մասին: Եվ թեպետ այս վերջին երեք անդամները դիտում ենք որպես մարդկային զարգացման հեռավոր ապագա, պետք է ասենք նաև, որ մարդն արդեն այսօր որոշակի կերպով նախապատրաստված է այդ զարգացման համար: Գիտակցաբար մարդն իր Ես-ից վերամշակելու է այդ երեք անդամները` ֆիզիկական մարմինը, եթերային մարմինը և աստրալ մարմինը, միայն հեռավոր ապագայում: Սակայն ենթագիտակցորեն, այսինքն առանց գիտակցության լիակատար մասնակցության, Ես-ը աղոտ գործունեությամբ արդեն իսկ փոխակերպել է իր էության այդ երեք անդամները: Դա արդեն առկա է որպես արդյունք: Նախորդ զեկուցումներում հիշատակած մարդու էության ներքին անդամները կարող էին գոյանալ միայն այն դեպքում, եթե Ես-ն արդեն աշխատել է այդ երեք անդամների վրա: Այն բանից, ինչ անվանում ենք աստրալ մարմին, նա իր աշխատանքով մշակել է զգայական հոգին որպես զգայական մարմնի ասես ներքին հայելապատկեր: Երբ զգայական մարմինը միջնորդում է, որ ունենանք այն, ինչ հաճույք ենք կոչում,– զգայական մարմինն ու աստրալ մարմինը մարդու համար միևնույն բանն են, առանց զգայական մարմնի մենք չէինք կարողանա հաճույք ունենալ,– այդ հաճույքը ներսում, հոգեկանում հայելանում է որպես ցանկություն, և ցանկությունները մենք վերագրում ենք հոգուն: Այսպիսով, այս երկուսը` աստրալ մարմինը և փոխակերպված աստրալ մարմինը, կամ զգայական հոգին, կապվում են միմյանց, ինչպես հաճույքն ու ցանկությունը: Նույն ձևով Ես-ն անցյալում արդեն աշխատել է եթերային մարմնի վրա: Այդ աշխատանքը հանգեցրել է մարդու ներսում, հոգեկանում այն բանին, որ նա իր մեջ կրում է դատողական հոգի կամ բնութահոգի, այնպես որ դատողական հոգին,– միաժամանակ հիշողության կրողը,– կապվում է Ես-ից իրականացվող եթերային մարմնի անգիտակցական վերամշակման հետ: Եվ վերջապես, մարդու ներկայիս կերպարանքը հնարավոր դարձնելու համար Ես-ն անցյալում աշխատել է նաև ֆիզիկական մարմինը փոխակերպելու վրա, և այն, ինչ գոյացել է այս միջոցով, անվանում ենք գիտակցական հոգի, որի շնորհիվ մարդն իմացություն է ձեռք բերում արտաքին աշխարհի իրերի վերաբերյալ:

Այսպիսով մենք կարող ենք խոսել նաև յոթնանդամ մարդու մասին, երբ ասում ենք. Ես-ի նախապատրաստական, ենթագիտակցական գործունեության շնորհիվ առաջացել են երեք հոգեանդամներ` զգայական հոգի, դատողական հոգի և գիտակցական հոգի: Այս ամենը, սակայն, անգիտակցական կամ ենթագիտակցական աշխատանք է, որ Ես-ը կատարել է իր թաղանթների նկատմամբ:

Այժմ հարցնենք ինքներս մեզ. արդյո՞ք բարդ էություններ չեն այս երեք անդամները` ֆիզիկական մարմինը, եթերային մարմինը և աստրալ մարմինը: – Օ~հ, ինչ հրաշալի կառույց է այս ֆիզիկական մարմինը: Բավական է այն զննել ի մոտո, և կտեսնենք, որ ֆիզիկական մարմինը շատ ավելի բարդ է, քան այն մասը, որը Ես-ն իր աշխատանքով գիտակցական հոգի է դարձրել և որը մենք կարող ենք անվանել գիտակցական հոգու կրող: Եթերային մարմինը ևս շատ ավելի բարդ է, քան այն, ինչ անվանում ենք դատողական հոգու կամ բնութահոգու կրող: Նույնն է և աստրալ մարմինը, որն ավելի բարդ է, քան այն, ինչ անվանում ենք զգայական հոգու կրող: Բոլոր այս մասերը ուղղակիորեն խեղճ են այն բանի համեմատ, ինչ կար, մինչ մարդը Ես ունեցավ: Ուստի ոգեգիտության մեջ ասում ենք` մարդն այնպիսի զարգացում է անցել, որ հեռավոր անցյալում ծագել են,– ընդ որում ոգեղեն էություններից,– ֆիզիկական մարմնի առաջին սաղմերը: Հետո հավելվել է եթերային մարմինը, իսկ ավելի ուշ` աստրալ մարմինը և միայն ամենավերջում` Ես-ը: Հետևաբար մարդու ֆիզիկական մարմինը զարգացման չորս աստիճան է անցել: Սկզբում ֆիզիկական մարմինը ոգեկան աշխարհի հետ եղել է անմիջական կապի մեջ: Հետո միահյուսվելով եթերային մարմնի հետ և ներազդվելով նրանից, մշակվել է և ավելի բարդացել: Այնուհետև է՛լ ավելի է բարդացել, երբ ներթափանցվել է աստրալ մարմնով: Հետո միացել է Ես-ը: Եվ միայն ֆիզիկական մարմնի վրա վերջինիս աշխատանքն է ձևավորել ֆիզիական մարմնի այն մասը, որը նրան դարձրել է կրողը նրա, ինչ անվանում ենք մարդկային գիտակցություն` արտաքին աշխարհի մասին իմացություն ձեռք բերելու ունակություն: Սակայն մեր զգայարանների և ուղեղի միջոցով արտաքին աշխարհի մասին մեզ իմացություն տալուց զատ ֆիզիկական մարմինը շատ ուրիշ անելիքներ ունի. նա պետք է մի շարք գործողություններ անի, որոնք, գիտակցության հիմքը լինելով, լիովին ընթանում են ուղեղի ոլորտից դուրս: Նույնը վերաբերում է նաև եթերային մարմնին և աստրալ մարմնին:

Եթե մենք պարզել ենք, որ այն ամենը, ինչ շրջապատում է մեզ արտաքին աշխարհում, ոգի է և, ինչպես բազմիցս շեշտել ենք, ոգին է ընկած ամեն նյութականի, ամեն եթերայինի և աստրալի հիմքում, ապա պետք է մեզ այսպես ասենք. ինչպես Ես-ն ինքը որպես ոգեղեն [էություն] աշխատում է ներսից դեպի դուրս, ինչի շնորհիվ մարդը զարգանում է իր երեք էութենական անդամների մեջ, նույնկերպ աշխատանք պետք է կատարած լինեին ոգեկան էությունները կամ ոգեկան գործունեությունները,– կարևոր չէ` ինչպես դրանք կանվանենք այստեղ,– մեր ֆիզիկական մարմնում, եթերային մարմնում և աստրալ մարմնում, մինչև որ Ես-ը սկսեց գործել ու փոքր-ինչ առաջ տարավ այդ աշխատանքը: Այսպիսով, մենք հետադարձ հայացքով դիտում ենք այն ժամանակները, երբ, այսպես ասած, ծավալվում էր նույնպիսի գործունեություն մեր աստրալ մարմնի, եթերային մարմնի և ֆիզիկական մարմնի նկատմամբ, ինչ այսօր անում է Ես-ը, գործելով ներսից դեպի դուրս, այդ երեք անդամների մեջ: Հետևաբար մենք պետք է ասենք, որ ոգեկան ստեղծարարումը, ոգեկան գործունեությունը ծավալվել է այն ամենի հանդեպ, ինչով պարուրված ենք, և տվել է ձև, շարժում, կերպարանք, ամեն ինչ, մինչև որ Ես-ն ի վիճակի է դարձել հաստատվելու այդ ամենում: Մենք ասում ենք, որ մարդու մեջ եղել են Ես-ի գործունեությանը նախորդող ոգեկան գործունեություններ, և մենք կրում ենք մեր մեջ այդ ոգեկան գործունեությունները, որոնք Ես-գործունեության համար նախադրյալ լինելով` առկա են եղել, մինչև որ Ես-ը կարողացել է միջամտել: Ուստի, եթե մի պահ հեռացնենք այն ամենը, ինչ իբրև զգայական հոգի, դատողական կամ բնութահոգի և գիտակցական հոգի մշակել է Ես-ը այդ երեք անդամներից, և դիտարկենք մարդկային էության այդ երեք թաղանթների կառուցվածքը, ներքին շարժումն ու գործունեությունը, ապա անկասկած կասենք, որ Ես-ի գործունեությունից առաջ ինչ-որ ոգեկան գործունեություն է իրականացվել մեր հանդեպ:

Ահա ինչու ոգեգիտության մեջ ասում ենք, որ մարդու պարագայում, ինչպիսին որ նա է այսօր, մենք գործ ունենք անհատական հոգու` Ես-ով ներթափանցված հոգու հետ, ըստ այդմ յուրաքանչյուր մարդ ինքն իր մեջ ներփակ անհատականություն է: Եվ մենք ասում ենք, որ մարդը մինչ նման ներփակ Ես-էություն դառնալը եղել է մի խմբային հոգու, հոգեընդհանրության արդյունք. այդ հոգին ճիշտ այն խմբային հոգուն է նման, ինչի մասին խոսում ենք կենդանական աշխարհի պարագայում: Ուստի մենք ասում ենք. այն, ինչ որպես անհատական հոգի մենք մարդու դեպքում փնտրում ենք յուրաքանչյուր առանձին էակի մեջ, կենդանու պարագայում գտնում ենք այն բանի մեջ, ինչ կենդանական աշխարհում ընկած է տեսակի, ցեղի հիմքում: Կենդանական ամբողջ մի տեսակ ունի մեկ ընդհանուր կենդանական հոգի: Ինչն անհատական հոգի է մարդու պարագայում, տեսակի հոգի է կենդանու դեպքում:

Այսպիսով, մինչ մարդն անհատական հոգի է դարձել, նրա էության երեք անդամներում աշխատել է մեկ այլ հոգի,– այսօր այդ մասին մենք տեղեկանում ենք միայն ոգեգիտությունից,– որը մեր սեփական Ես-ի նախորդն է եղել: Մեր Ես-ի այդ նախորդը` մարդու խմբային կամ ցեղային այդ հոգին, Ես-ին է փոխանցել իր մշակած երեք էութենական անդամները` ֆիզիկական մարմինը, եթերային մարմինը և աստրալ մարմինը, որպեսզի Ես-ը շարունակի մշակել դրանք, աշխատել է նույն եղանակով, իր ներքինից, իր հոգեկանից փոխակերպել է, մշակել ու ենթարկել իր օրենքներին ֆիզիկական, եթերային, աստրալ մարմինները: Եվ այն վերջին գործունեությունը, որ ընկած է մարդ էակի հիմքում, մինչ նա Ես-ով է օժտվել, վերջին ազդեցությունները, որ եղել են Ես-ի ծնվելուց առաջ, այսօր տեղ են գտել այն բանի մեջ, ինչն անվանում ենք մարդկային լեզու:

Հետևաբար, երբ ելնում ենք մեր գիտակցական, դատողական-բնութային, մեր զգայական կյանքից և դիտարկում այս ամենի նախադրյալները, մենք գալիս ենք մեր Ես-ի ազդեցությունը դեռ չկրած մի հոգեկան աշխատանքի, որի արդյունքը կգտնենք այնտեղ, ինչն այսօր արտահայտվում է լեզվի մեջ:

Ի վերջո որտե՞ղ է արտաքնապես գտնվում այն, ինչ բնորոշում ենք որպես մարդկային էության չորս անդամ: Ինչպե՞ս է դա արտահայտվում ֆիզիկական մարմնի մեջ զուտ արտաքնապես: Ցանկացած բույսի ֆիզիկական մարմինն իր տեսքով տարբերվում է մարդու ֆիզիկական մարմնից: Ինչո՞ւ: Քանի որ բույսի մեջ կան միայն ֆիզիկական մարմինը և եթերային մարմինը, մինչդեռ մարդու ֆիզիկական մարմնում գործում են նաև աստրալ մարմինը և Ես-ը: Ինչ գործում է ներսում, դա էլ համապատասխանաբար ձևավորում, կերպավորում է ֆիզիկական մարմինը: Ի՞նչ ծայր առավ ֆիզիկական մարմնում, երբ այն ներթափանցվեց եթերային կամ կենսամարմնով:

Այն, ինչ կոչում ենք անոթային կամ գեղձերի համակարգ, մարդու, ինչպես նաև կենդանու մոտ եթերային կամ կենսամարմնի արտաքին արտահայտությունն է, այսինքն` այդ համակարգի ճարտարապետը կամ կազմավորողը եթերային մարմինն է: Աստրալ մարմինն իր հերթին նյարդային համակարգի կերտողն է: Ուստի նյարդային համակարգի մասին տեղին է խոսել էակի մեջ աստրալ մարմնի առկայության դեպքում միայն: Իսկ մարդու պարագայում ի՞նչն է նրա Ես-ի արտահայտությունը: Արյան համակարգը, հատկապես մարդու մոտ այն, ինչ մենք անվանում ենք ներքին կենսաջերմության ազդեցության տակ գտնվող արյուն: Այն ամենը, ինչ Ես-ն անում է մարդու մեջ, ինչ պետք է կառուցի ֆիզիկական մարմնում, գործում է շրջանցորեն` արյան միջոցով: Ահա թե ինչու արյունը միանգամայն հատուկ հեղուկ է:

Երբ Ես-ն իր աշխատանքով ստեղծում-մշակում է զգայական հոգին, դատողական հոգին և գիտակցական հոգին, ապա նրա ձևավորածն ու կազմավորածը ներթափանցում է ֆիզիկական մարմին միայն այն բանի շնորհիվ, որ նա ի վիճակի է արյան միջոցով, շրջանցորեն, մուտք գործել ֆիզիկական մարմին: Մեր արյունը աստրալ մարմնի, Ես-ի և վերջիններիս ողջ գործունեության միջնորդն է:

Ո՞վ կարող է այժմ կասկածի տակ առնել, մարդկային կյանքի նույնիսկ արտաքին դիտարկման դեպքում, այն, որ մարդն իր Ես-ից նման ձևով աշխատելով գիտակցական հոգում, դատողական հոգում և զգայական հոգում` վերափոխում, փոխակերպում է նաև իր ֆիզիկական մարմինը: Ո՞վ կարող է ֆիզիոգնոմիական արտահայտության մեջ չտեսնել որոշակի դրոշմն այն բանի, ինչ գործում և ապրում է մեր ներսում: Եվ ո՞վ կարող է չընդունել, որ երբ մտային աշխատանքը ներառում է ամբողջ հոգին, դա կարող է վերափոխել մեր ուղեղը արդեն իսկ մարդկային կյանքի ընթացքում: Մեր ուղեղը հարմարվում է մեր մտածողությանը. սա մի գործիք է, որ ձևավորվում է համաձայն մեր մտածողության: Սակայն երբ դիտում ենք, թե ինչ կարող է մշակել մարդը ելնելով իր Ես-ից, ասես գեղարվեստորեն ձևակերտել արդեն այսօր իր արտաքին էության մեջ, տեսնում ենք, որ շատ քիչ բան կարելի է անել արյան միջոցով` այն շարժման մեջ դնելով ներքին ջերմությամբ:

Ավելին են կարողացել անել այն ոգեղեն էությունները, որոնք նախորդել են Ես-ի աշխատանքին: Քանզի նրանք, այսպես ասած, կիրառել են առավել գործուն միջոց, և իրենց ազդեցությամբ մարդկային ձևը կազմավորվել է այնպես, որ ամբողջովին այն բանի արտահայտությունն է, ինչ կերտել են մարդուց մինչև մարդկային Ես-ն աշխատած ոգեղեն էությունները: Իսկ ո՞րն է եղել այդ էությունների օգտագործած միջոցը: Միջոցը, որն օգտագործել են նրանք, օդն է: Ինչպես մենք ենք աշխատում մեր ներքին ջերմության մեջ` զարկահոսել տալով արյունը և գործողության մեջ դնելով այն մեր սեփական ձևի մեջ, այնպես էլ Ես-ից առաջ մեր մեջ աշխատող էությունները գործի էին դնում օդը: Եվ օդի միջոցով այդ էությունների մեր մեջ կատարած աշխատանքի շնորհիվ գոյացել է այն, ինչը մեզ, իբրև մարդկանց, կերպարանք է տվել:

Կարող է տարօրինակ թվալ, երբ մենք այստեղ խոսում ենք այն մասին, որ վաղնջական անցյալում օդի միջոցով իրականացվել են ոգեկան գործունեություններ: Արդեն ասել եմ, որ թերագնահատած կլինեինք մեր ներքինում ընթացող սեփական ոգեկան-հոգեկան կյանքը, եթե դա ընկալեինք սոսկ իբրև պատկերացումներ և չգիտակցեինք, որ դա վերցված է ողջ արտաքին աշխարհից: Պնդել, թե հասկացություններն ու գաղափարները կգոյանային մեր մեջ, նույնիսկ եթե արտաքին աշխարհում ոչ մի գաղափար չլիներ, նույնն է, թե պնդել, որ կարելի է ջուր խմել դատարկ բաժակից: Մեր հասկացությունները փուչ բան կլինեին, եթե լինեին մեկ այլ բան, քան այն, ինչը նաև ապրում է արտաքին աշխարհի իրերում և ինչն առկա է սրանցում որպես իրենց օրենք: Մեր շրջապատից ենք մենք քաղում այն, ինչ կրկին ծնունդ է առնում մեր հոգում: Հետևաբար կարող ենք ասել. այն ամենն, ինչ շրջապատում է մեզ իբրև նյութ, ամբողջովին ներթափանցված ու ներծծված է ոգեղեն էություններով:

Որքան էլ տարօրինակ հնչի, սակայն մեզ շրջապատող օդը սոսկ նյութ չէ, որի մասին խոսում է քիմիան. օդի մեջ գործում են ոգեղեն էություններ, ընթանում ոգեկան գործունեություններ: Ինչպես որ մենք մեր արյան ջերմության միջոցով, որ բխում է մեր Ես-ից,– և դա էական է, – կարողանում ենք փոքր չափով ձևավորել մեր ֆիզիկական մարմինը, այնպես էլ, բայց շատ ավելի հզոր ձևով, մեր ֆիզիկական մարդու արտաքին կերպարանքը ձևավորում էին Ես-ին նախորդած այդ էությունները օդի միջոցով: Մեզ համար սա է էականը: Մենք մարդ ենք շնորհիվ մեր կոկորդի կառուցվածքի, շնորհիվ այն ամենի, ինչը կապված է դրա հետ: Դրսից ձևավորված` կոկորդի այդ հրաշակերտ օրգանը, մյուս ձայնային-խոսքային գործարանների հետ միասին, մշակել է օդի ոգեղեն էությունը: Շատ գեղեցիկ է ասել Գյոթեն աչքի վերաբերյալ. աչքը կերտվել է լույսի միջոցով լույսի համար: – Երբ շոպենհաուերյան իմաստով պնդում են միայն` առանց լուսազգաց աչքի չէր լինի լույսի տպավորություն, ապա սա լոկ կեսճշմարտություն է: Մյուս կեսն այն է, որ մենք աչք չէինք ունենա, եթե վաղնջական անցյալում լույսը անորոշ օրգաններից մեզ ասես աչք քանդակած չլիներ: Ուրեմն լույսի մեջ պետք է տեսնել ոչ միայն այն վերացական էությունը, որն այսօր ֆիզիկայում նկարագրվում է որպես լույս. լույսի մեջ հարկ է փնտրել նաև այն թաքնված էությունը, որն ի զորու է աչք ստեղծել:

Նույնն է նաև այլ ոլորտում, երբ ասում ենք, որ օդում գործող ու ապրող էությունը ինչ-որ ժամանակ ի վիճակի է եղել մարդու համար ստեղծելու կոկորդի մի ճարտար օրգան և այն ամենն, ինչ կապված է վերջինիս հետ: Եվ մարդկային մնացյալ կերպարանքը,– ընդհուպ վերջին մանրուքը,– այնպես է կազմավորվել ու պլաստիկորեն ձևավորվել, որ ներկայիս աստիճանում մարդն ասես հետագա իրականացումը լինի իր խոսքային գործարանների: Խոսքային գործարաններն են մարդկային ձևի բուն չափանիշը: Ուստի հենց խոսքն է մարդուն առանձնացնում կենդանական աշխարհից, որտեղ թեև նույնպես գործել և ձևաստեղծ աշխատանք է կատարել այն ոգեղեն էակը, որին մենք օդի ոգի ենք անվանում, բայց այդ գործունեությունն այլ կերպ է ընթացել և չի հանգեցրել այնպիսի խոսքային օրգանիզմի զարգացման, ինչպիսին ունի մարդը: Ամեն ինչ, բացառությամբ այն բանի, ինչ Ես-ը մշակել է անգիտակցաբար, օրինակ` ուղեղը, ինչ նա կատարելագործել է զգայարանների վրա աշխատելիս, ամեն ինչ, բացառությամբ Ես-գործունեության, մարդկային այդ Ես-գործունեությանը նախորդող մի գործունեություն է, որը նպատակամղված է եղել կազմավորելու մարդու մարմինն այնպես, որ այն լինի այդ խոսքային օրգանի հետագա արտահայտությունը: Այժմ ժամանակ չկա հանգամանորեն խոսելու այն մասին, թե ինչու, օրինակ, թռչունները, իրենց կատարյալ երգեցողությամբ հանդերձ, կանգ են առել այն աստիճանի վրա, ուր նրանք իրենց ձևի մեջ չեն կարող լինել այնպիսի մի օրգանի արտահայտություն, որն ամենալայն իմաստով անվանում ենք ձայնային:

Այսպիսով տեսնում ենք, ինչպես մարդը ներքուստ, արդեն իր խոսքային օրգաններում կազմավորված է եղել մինչև իր այժմյան մտածողությանը, իր հոգուն ու կամքին հասնելը, այսինքն`այն ամենին, ինչ կապված է Ես-ի հետ: Այժմ հասկանալի է, որ օդի հոսանքների, կոնֆիգուրացիաների միջոցով կառուցելով աստրալ, եթերային, ֆիզիկական մարմինները` ոգեկան գործունեությունները կարող էին ձևավորել մարդու ֆիզիկական մարմինն այնպես միայն, որ մարդն ի վերջո դառնալու էր իր խոսքային գործարանների ասես կցորդ-օրգանը: Երբ մարդն ունակ դարձավ իր մեջ մի օրգան ունենալու, որը համապատասխանում է այն բանին, ինչն անվանում ենք օդի ոգեղեն էություն,– ճիշտ ինչպես աչքն է համապատասխանում լույսի ոգեղեն էությանը,– նա արդեն կարող էր իր ներսում ձևավորել այն, ինչ նրա Եսը դրոշմել էր ինքը իրեն իբրև դատողականություն, գիտակցություն, զգայություն, բնույթ: Հետևաբար անհրաժեշտ է ենթագիտակցության մեջ փնտրել ասես Ես-ից առաջ իրականացված եռակի գործունեությունը ֆիզիկական մարմնի, եթերային մարմնի և աստրալ մարմնի հանդեպ: Այստեղ մեզ հենակետ է ծառայում իմացությունը, որ դա եղել է խմբային հոգի, և որ նա, անկատար գործունեությամբ, աշխատել է կենդանու վրա:

Դա՛ պետք է դիտարկենք, երբ անդրադառնում ենք աստրալ մարմնում մինչև Ես-ն իրականացված ոգեկան գործունեությանը: Դրա համար անհրաժեշտ է մտովի բացառել ամբողջ Ես-ը և բևեռել ուշադրությունն այն բանի վրա, թե ինչ է մշակել խմբային Ես-ն ասես մութ ենթահիմքերից:

Աստրալ մարմնում անկատար աստիճանի վրա կա ցանկություն ու հաճույք: Եվ ցանկությունն ասես հոգեղինացել է, վերափոխվել ներքին ունակության, որովհետև մարդու աստրալ մարմնում այն արդեն ունեցել է նախորդ:

Ինչպես աստրալ մարմնում հարաբերվում են հաճույքն ու ցանկությունը, այնպես եթերային մարմնում հարաբերվում են պատկերայնությունը, սիմվոլիկան, արտաքին գրգիռը: Այստեղ կարևոր է նկատել Ես-ից առաջ մեր եթերային մարմնի կատարած գործունեության և եթերային մարմնի ներսում Ես-գործունեության տարբերությունը: Երբ մեր Ես-ը գործում է որպես դատողական կամ բնութահոգի, մարդու այսօրվա զարգացման աստիճանում նա փնտրում է, այսպես ասած, մի ճշմարտություն, որը արտաքին իրերի հնարավորինս հարազատ արտապատկերն է: Այն, ինչը ճշգրտորեն չի համապատասխանում արտաքին իրերին, անվանվում է ոչ ճշմարիտ:

Ես-ի միջամտությունից առաջ եղած ոգեկան գործունեությունները այլ կերպ են ընթացել. դրանք իրագործվել են առավելապես սիմվոլներով, պատկերներով, մոտավորապես ինչպես երազն է գործում: Երազը գործում է, օրինակ, այսպես. մարդը երազում կրակոց է լսում, իսկ արթնանալիս տեսնում է, որ մահճակալի կողքին աթոռ է ընկել:

Արտաքին իրողությունը և արտաքին տպավորությունը` ընկած աթոռը, երազում փոխակերպվում է խորհրդանիշի, հրազենի կրակոցի: Այսպես, խորհրդանշորեն, աշխատել են Ես-ի նախորդ ոգեղեն էությունները, աշխատել են, ինչպես մենք ենք աշխատում, մեր հերթին, երբ ինիցիացիայի կամ ոգեհաղորդության շնորհիվ բարձրանում ենք դեպի ոգեկան վեհ գործունեություն, երբ փորձում ենք, սակայն արդեն լրիվ գիտակցաբար, զուտ վերացական արտաքին աշխարհից մեր գործունեությամբ տեղափոխվել սիմվոլիկայի, պատկերայինի ոլորտ:

Այնուհետև այդ ոգեղեն էություններն աշխատել են նաև մարդու ֆիզիկական մարմնի վրա` դարձնելով մարդուն այն, ինչ կարելի է անվանել համապատասխանություն արտաքին իրողություններին, արտաքին փաստերին և նմանակում: Նմանակումն այն է, ինչ գտնում ենք, օրինակ, երեխաների մոտ, երբ նրանց մյուս հոգեանդամները դեռ բավականաչափ զարգացած չեն: Դա մի բան է, որ պատկանում է մարդու բնության ենթագիտակցական էությանը: Ու քանի որ մարդու մեջ կա նմանակման հակում, որը գործում է որպես բնական բնազդ, դաստիարակությունը սկզբնական շրջանում պետք է հիմնված լինի ընդօրինակման վրա:

Այժմ պարզեցինք, որ արտաքին գործունեության հանդեպ ֆիզիկական մարմնում առկա նմանակման հակումը, արտաքին գրգիռի հանդեպ եթերային մարմնում կատարվող սիմվոլացումը, ինչպես նաև այն, ինչ մենք կարող ենք անվանել ցանկության և հաճույքի համապատասխանություն,– պատկերացնենք, որ այս ամենը, մշակվել է օդի գործիքի օգնությամբ` ստեղծելով մեր մեջ մեր կոկորդի և մեր ամբողջ ձայնային ապարատի ներսում դրա ասես պլաստիկ, գեղակերտ ներքին պատկերը: Հետևաբար կարող ենք ասել. Ես-ից առաջ գործող էությունները օդի միջոցով այնպես են ձևավորել ու հոդաբաշխել մարդուն, որ օդն իր արտապատկերը գտնի մարդու մեջ այս եռակի ուղղությամբ:

Անցնելով բառիս բուն իմաստով խոսքային կարողության դիտարկմանը, մենք պետք է հարց տանք. արդյո՞ք մեր արտաբերածը հնչյուն է: – Ոչ, դա հնչյուն չէ: Մեր Ես-ից մենք շարժման մեջ ենք դնում ու ձևավորում այն, ինչն արդեն ձևավորված ու հոդաբաշխված է մեր մեջ օդի միջոցով: Ճիշտ ինչպես աչքն ենք շարժման մեջ դնում, որպեսզի ընկալենք այն, ինչ դրսից գործում է որպես լույս, որովհետև աչքը հենց այդ ընկալման համար է, այնպես էլ տեսնում ենք, թե ինչպես են մեր մեջ Ես-ից շարժման մեջ դրվում այն օրգանները, որոնք արդեն կազմավորված են եղել օդի ոգեղենությունից: Մենք շարժման մեջ ենք դնում մեր օրգանները Ես-ի միջոցով. խուժում ենք այն օրգանների մեջ, որոնք համապատասխանում են օդի ոգուն, և մենք պետք է սպասենք, մինչև օդի ոգին, որը և կազմավորել է այդ օրգանները, ասես պատասխան ձայն տա մեզ` արձագանքելով մեր գործունեությանը օդում: Մենք հնչյուն չենք ստեղծում, ինչպես որ այն չեն ստեղծում շվիի առանձին մասերը: Մենք մեր միջից ստեղծում ենք այն, ինչ մեր Ես-ը օդի ոգու կազմավորած օրգանների կիրառմամբ կարողանում է ծավալել որպես գործունեություն: Հետո, որպեսզի բառը հնչի, մենք պետք է թողնենք, որ օդի ոգին կրկին շարժման մեջ դնի օդն այն նույն գործելակերպով, որով ստեղծվել էին օրգանները:

Այսպիսով տեսնում ենք, որ մարդկային խոսքը պետք է հիմնվի վերը նշված եռակի համապատասխանության վրա: Սակայն ի՞նչը ինչին պետք է համապատասխանի: Ինչի՞ վրա է հիմնվում նմանակումը ֆիզիկական մարմնում: Այստեղ նմանակումը հիմնվում է այն բանի վրա, որ մենք մեր ձայնային օրգանների շարժումներում նմանակում ենք այն ամենը, ինչն ընկալում ենք որպես արտաքին գործունեություն, արտաքին իրեր, ինչը տպավորություն է գործում մեզ վրա. այն, ինչ նախապես լսում ենք որպես անդրադարձող հնչյուն, մենք արտաբերում ենք, քանի որ ֆիզիկական մարմնի սկզբունքի շնորհիվ մենք ընդօրինակողն ենք մեզ վրա գործած արտաքին տպավորության, ճիշտ ինչպես նկարիչն է ընդօրինակում մի տեսարան, որ բաղկացած է միանգամայն այլ տարրերից, քան ներկն ու կտավը, լուսաստվերը: Ինչպես նկարիչն է ընդօրինակում լուսաստվերի օգնությամբ, այնպես էլ մենք ենք նմանակում այն, ինչն արտաքուստ մոտենում է մեզ, երբ շարժման մեջ ենք դնում մեր օրգանները, այն օրգանները, որոնք կազմվել են օդի տարերքից: Ահա թե ինչու ձայնի մեջ մեր արտաբերածը իրերի էության ճշմարիտ նմանակում է, և մեր բաղաձայններն ու ձայնավորները ոչ այլ ինչ են, քան արտաքուստ մեզ վրա գործած տպավորության անդրադարձ և նմանակում:

Իսկ եթերային մարմնում մենք ունենք պատկերային աշխատանք: Եթերային մարմնում գործում է այն, ինչ կարող ենք անվանել սիմվոլիկա: Մենք պետք է հասկանանք, որ ամեն դեպքում սկզբից գործում է նմանակումը, և նմանակման միջոցով են ստեղծվում խոսքի առաջին տարրերը, որոնք այնուհետև, ասես պոկվելով արտաքին տպավորություններից, զարգանում են և շարունակում մշակվել: Եթերային մարմինը սիմվոլիկայի մեջ, ինչպես երազում, վերամշակում է այն, ինչ այլևս նման չէ արտաքին տպավորություններին, և դրանում է հնչյունի հետագա գործողությունը: Սկզբում եթերային մարմինը վերամշակում է այն, ինչ սոսկ նմանակում է, հետո այդ սոսկ նմանակումը սկսում է եթերային մարմնում վերամշակվել ինքնուրույն` շնորհիվ դրա ձեռք բերելով ինքնուրույնություն: Այդպիսով, այս ներքուստ վերամշակվածը միայն խորհրդանշական, պատկերային ձևով է համապատասխանում արտաքին տպավորություններին: Այստեղ մենք այլևս պարզ նմանակող չենք:

Եվ վերջապես երրորդը: Ցանկությունը, աֆեկտը, այն ամենն, ինչ ապրում է ներսում, արտահայտվում է աստրալ մարմնում, և դարձյալ սա գործում է այնպես, որ շարունակում է փոխակերպել հնչյունը: Այսինքն` ներքին ապրումներն ասես ներսից ճառագում են հնչյունի մեջ: Ցավ և ուրախություն, հաճույք ու տառապանք, տենչ, ցանկություն,– այս ամենը ճառագում է հնչյունի մեջ, և դրա շնորհիվ հնչյուն մուտք է գործում սուբյեկտիվ տարր: Այն, ինչ սոսկ նմանակում է, ինչը հետո ինքնուրույնացած հնչյունային կամ բառային պատկերի մեջ կազմավորվում է իբրև խոսքային սիմվոլիկա, կրկին վերամշակվում է, ներթափանցվելով նրանով, ինչ մարդ վերապրում է ներքուստ իբրև ցավ և ուրախություն, հաճույք և տառապանք, սարսափ և վախ, և այլն: Միշտ պետք է արտաքին համապատասխանություն լինի այն բանին, ինչ հնչյունի մեջ արձակվում է հոգուց: Սակայն երբ հոգին ներքուստ արտահայտում է վերապրածը, թողնում, որ հնչյունի մեջ ասես մարի այդ ապրումը, նա պետք է դրա համար նախ համապատասխան արտաքին ապրում փնտրի: Ուստի պետք է ասենք. երրորդ տարրը, որում ներքուստ, հոգեպես հնչյունի մեջ արտահայտվում են հաճույքն ու տառապանքը, ցավն ու ուրախությունը, սարսափը և այլն, պետք է նախ փնտրի այն, ինչ համապատասխանում է իրեն: Նմանակման դեպքում ընդօրինակվում է արտաքին տպավորությունը. ներքին հնչյունային պատկերը կամ այն, ինչն ի հայտ է գալիս որպես սիմվոլ, հետագա գոյացում է: Սակայն այն, ինչ մարդը հնչել կտար լոկ ներքին ուրախությունից, ցավից և այլն, կլիներ այնպիսի մի ճառագում, որին ոչինչ չի համապատասխանում: Թե ինչ է արտաքին էության և ներքին ապրումի համապատասխանությունը, այսինքն` այն, ինչ տեղի ունի այստեղ, միշտ կարելի է դիտել մեր երեխաների մոտ, երբ նրանք սովորում են խոսել: Կարող ենք տեսնել, ինչպես երեխան հնչյունի է փոխարկում զգացածը: Երբ երեխան առաջին «մա» և «պա» վանկերն է արտաբերում, դա ոչ այլ ինչ է, քան աֆեկտի ներքին զեղում հնչյունի մեջ: Դա լոկ ներքինի արտահայտումն է: Բայց երբ երեխան արտահայտում է իրեն այդպես և դրանից հետո նրան, ենթադրենք, մոտենում է մայրը, նա նկատում է, որ այն բանին, ինչ ներքուստ դրսևորվում է իբրև ուրախություն, փոխարկվելով «մա» հնչյունի մեջ, համապատասխանում է ինչ-որ արտաքին իրողություն: Երեխան, բնական է, չի հարցնում, թե ինչպես է լինում, որ տվյալ դեպքում դա համապատասխանում է մոր մոտենալուն:

Այստեղ միանում են ուրախության կամ ցավի ներքին ապրումն ու արտաքին տպավորությունը և այն, ինչ ճառագում է ներսից, կապվում է արտաքին տպավորության հետ: Դա խոսքի երրորդ գործելակերպն է: Ուստի կարող ենք ասել. խոսքն առաջանում է նույնքան դրսից դեպի ներս նմանակման միջոցով, որքան որ առաջ է գալիս շնորհիվ այն բանի, ինչ կարելի է անվանել արտաքին իրականության միացում մեր ներքին արտահայտմանը: Քանզի այն, ինչը հանգեցրել է «մա», «պա» ներքին դրսևորումից «մամա», «պապա» բառերը կազմելուն, մոր կամ հոր անհամար կրկնված մոտենալուց ծնված բավարարման արդյունքն է: Ամենուր, ուր մարդը տեսնում է, որ իր ներքին դրսևորմանը ինչ-որ բան է հետևում, նրա համար այն, ինչ ներքին էության արտահայտություն է, կապվում է արտաքինի հետ:

Այս ամենը կատարվում է առանց Ես-ի մասնակցության: Ես-ը սկսում է գործել ավելի ուշ: Այսպիսով տեսնում ենք, որ այն, ինչ նախորդում է Ես-ին, աշխատում է այն կոնֆիգուրացիայի վրա, որն ընկած է մարդու խոսքային արտահայտման ունակության հիմքում: Իսկ Ես-ի մուտքով, որ կատարվում է խոսքի հիմունքները ստեղծվելուց հետո, խոսքը հոդաբաշխվում է արդեն Ես-ի էությանը համապատասխան: Ըստ այդմ, այն դրսևորումները, որոնք համապատասխանում են զգայական մարմնին, ներթափանցվում են զգայական հոգով. պատկերներն ու սիմվոլները, որոնք համապատասխանում են եթերային մարմնին, ներթափանցվում են դատողական հոգով: Մարդը զեղում է հնչյունի մեջ այն, ինչ վերապրում է դատողական հոգում, ու նույնպես նաև այն, ինչ վերապրում է բանական հոգում, որ սկզբում լոկ նմանակում է եղել: Այս եղանակով են հետագայում աստիճանաբար ստեղծվել մեր լեզվի այն ոլորտները, որոնք հոգու ներքին ապրումների վերարտադրությունն են:

Լեզվի էությունը հասկանալու համար մենք պետք է պարզորոշ գիտակցենք, որ մեր մեջ, այսպես ասած, ապրում է մի բան, որը գործել է Ես-ից ու Ես-ի ամեն գործունեությունից առաջ, և որ Ես-ը դրա մեջ է ներմուծել այն, ինչ կարող է ձևավորել: Ըստ այդմ մենք նաև չենք կարող պահանջել, որ լեզուն խստորեն համապատասխանի այն ամենին, ինչ ծագում է Ես-ից, որ ճշգրիտ համապատասխանի մեր ոգեկանին, մեր անհատական էության ողջ ներանձնականին. ընդհակառակը, պետք է հստակորեն գիտակցենք, որ լեզվի մեջ մենք երբեք չենք կարող տեսնել Ես-ի անմիջական արտահայտությունը: Օրինակ, եթերային մարմնում լեզվի ոգին աշխատում է խորհրդանշորեն, նշանակմամբ` ֆիզիկական մարմնում, այս ամենն այն բանի հետ միասին, ինչը նա մշակում է զգայական հոգուց, երբ վերջինից դուրս է մղում ներքին ապրումները. ըստ այդմ հնչյունի մեջ մենք ունենք ներքին կյանքի ճառագում: Այս ամենը միասին վերցրած մեզ իրավունք է տալիս ասելու. լեզուն մշակվել է ոչ ըստ այսօրվա իմաստով գիտակցական Ես-ի, այլ, եթե լեզվի մշակումն ուզենանք ներկայացնել համեմատության կարգով, ապա այն համեմատելի է թերևս միայն գեղարվեստական աշխատանքի հետ: Որքան քիչ կարող ենք արվեստագետի տված ընդօրինակությունից պահանջել, որ այն համապատասխանի իրականությանը, նույնքան էլ քիչ կարելի է լեզվից պահանջել, որ նա պատճենի այն, ինչ պիտի նկարագրի: – Լեզվի մեջ մենք ունենք ինչ-որ բան, որ վերարտադրում է արտաքին աշխարհն ինչպես պատկեր, ինչպես որ արվեստագետն է ընդհանրապես վերարտադրում դրսում եղածը: Եվ մենք իրավասու ենք ասելու. մինչ մարդու այսօրվա իմաստով ինքնագիտակից ոգի դառնալը, նրա մեջ գործել է մի արվեստագետ` լեզվի ոգին: – Մենք մեր Ես-ը ներդրել ենք մի տեղ, ուր առաջ իր գործունեությունն է իրականացրել մի արվեստագետ: Ու թեև սա պատկերավոր է ասվում, այնուհանդերձ այս ոլորտի համար ճշմարտություն է: Մենք նայում ենք ենթագիտակցական գործունեությանը և զգում, որ այնտեղ ինչ-որ բան ունենք, որ մեզ դարձրել է խոսող մարդ, կերտել ինչպես արվեստի գործ: Հետևաբար լեզուն նույնպես պետք է ընկալենք արվեստի գործի համաբանությամբ: Ընդ որում չմոռանանք, որ արվեստի ամեն մի գործ կարող ենք ընկալել այնպես, ինչպես որ թույլ են տալիս տվյալ արվեստի միջոցները: Այդ իսկ պատճառով լեզուն ևս մեզ որոշ սահմանափակումներ պետք է պարտադրի:

Եթե սա նկատի առնվեր, թերևս ի սկզբանե կբացառվեր այնպիսի պեդանտ մի աշխատության ի հայտ գալը, որպիսին է Ֆրից Մաութների ՙԼեզվի քննադատությունը՚: Այստեղ լեզվի քննադատությունը բխում է լիովին կեղծ նախադրյալներից, այն է` որ մարդկանց լեզուների դիտարկումն արդեն ցույց է տալիս, որ դրանք ոչ մի դեպքում ճիշտ չեն տալիս օբյեկտիվ իրականությունը: Իսկ արդյո՞ք դա պետք է տրվի: Արդյո՞ք լեզուները կարող են դա տալ: Իրականությունը հաղորդելու համար լեզուն նույնքան քիչ հնարավորություն ունի, որքան նկարը, որը գույներով ու լուսաստվերով կտավի վրա վերարտադրում է արտաքին իրականությունը: Այն, ինչ որպես լեզվի ոգի ընկած է մարդու գործունեության հիմքում, հնարավոր է ըմբռնել միայն գեղարվեստական զգացողությամբ:

Այս ամենը հնարավոր էր ներկայացնել միայն ընդհանուր գծերով: Բայց եթե գիտենք, որ մարդկության մեջ գործում է մի արվեստագետ, որը ձևավորում է լեզուն, ապա կհասկանանք, որ որքան էլ առանձնանում են իրարից տարբեր լեզուները, մարդկության հենց այդ առանձին լեզուների մեջ ամենատարբեր ձևով գործել է գեղարվեստական զգացողությունը: Կհասկանանք, ինչպես լեզվի ոգին,– այժմ անվանենք օդի միջոցով գործող այդ էությունը լեզվի ոգի,– եթե դրսևորվում էր համեմատաբար ցածր աստիճանի վրա, աշխատում էր որպես ատոմիստական ոգի, որը ձգտում է ամբողջը շաղկապել առանձին մասերից: Հնարավոր է, որ լեզուն այնպես կազմակերպված լինի, որ առանձին հնչյունային պատկերներից կազմվի մի ամբողջ նախադասություն:

Եթե, օրինակ, չինարենում մենք ունենք schi և king հնչյունները, ապա սրանք լեզվակազմության երկու ատոմներ են: Առաջին վանկը` «շի» = երգ, երգեցողություն, երկրորդը` նշանակում է գիրք: Երբ այս երկու հնչյունային պատկերները մեկտեղվում են` կազմելով շի-կինգ*, ապա դա նույնն է, եթե մենք գերմաներենում Lied-Buch [երգ-գիրք] կազմենք և նման ատոմացման միջոցով ստանանք մի բան, ինչն այժմ ընկալվում է որպես ամբողջություն` Lieder-Buch [երգարան]: Այս թերևս փոքր օրինակով կարելի է տեսնել, թե ինչպես է իր հասկացություններն ու պատկերացումները կազմում չինարենը:

Եթե մենք այսօր դիտարկվածը մշակենք մեր հոգում, ապա կհասկանանք նաև, թե ինչպես, համաձայն իր ոգուն, պետք է դիտարկել այնպիսի հրաշալիորեն կազմված մի լեզու, ինչպիսին, օրինակ, սեմականն է: Սեմական լեզվում իբրև հիմք մենք ունենք որոշակի հնչյունային պատկերներ, որոնք բաղկացած են լոկ բաղաձայններից: Եվ ահա մարդն այդ հնչյունային պատկերների մեջ դնում է ձայնավորներ: Պարզաբանման համար վերցնենք որպես օրինակ q, t, l բաղաձայնները և դնենք նրանց միջև a և կրկին a: Եթե միայն բաղաձայններից կազմված բառը արտաքին ձայնային տպավորության սոսկ նմանակումն է, ապա ձայնավորների ներմուծմամբ առաջացել է` qatal = սպանել:

Սա հրաշալի ներթափանցման մի օրինակ է, երբ «սպանել» հնչյունային պատկերը ստեղծվում է այն բանի հիման վրա, ինչը եղել է խոսքային օրգանների միջոցով արտաքին պրոցեսի պարզ նմանակում. սկզբուն ունենք նախնական հնչյունային պատկեր: Այնուհետև այն, ինչ հոգին պետք է շարունակի ձևավորել և ինչը կարող է միայն ներքուստ վերապրվել, շարունակում է կազմավորվել ներսից ինչ-որ բանի հավելումով: Հնչյունային պատկերի կազմավորումը շարունակվում է, որպեսզի «սպանել»-ը միանա սուբյեկտին: Ողջ սեմական լեզուն ընդհանուր առմամբ կազմվել է այս եղանակով: Այստեղ ի հայտ է գալիս մեր թվարկած լեզվակազմության տարբեր տարրերի միասնական գործունեությունը լեզվի ամբողջ կառույցում: Սիմվոլիկայում, որը գործում է գլխավորապես սեմական լեզվի մեջ,– ուստի նրանում, ինչ եթերային մարմնի մեջ գործում է որպես լեզվի ոգի,– դրսևորվում է սեմական լեզվի ողջ առանձնահատկությունը, լեզու, որը շարունակում է ձևավորել բոլոր նմանակած առանձին հնչյունապատկերները և ձայնավորների ներմուծմամբ վերափոխում դրանք սիմվոլների:

Այդ պատճառով սեմական լեզվի ըստ էության բոլոր բառերը այնպես են կազմված, որ արտաքին աշխարհում մեզ շրջապատողին վերաբերում են որպես սիմվոլներ: Մինչդեռ հնդգերմանական լեզուներում առավելապես բացորոշ է ներքին էության խթանը, այն բանի, ինչ մենք անվանել ենք աստրալ մարմնի ներքին արտահայտություն: Իսկ աստրալ մարմինն արդեն այն է, ինչը կապված է գիտակցության հետ: Երբ մարդը հակադրում է իրեն արտաքին աշխարհին, նա իրեն տարբերում է այդ աշխարհից: Իսկ երբ հարաբերում է իրեն արտաքին աշխարհին միայն եթերային մարմնի տեսակետից, միաձուլվում է այդ աշխարհին, դառնում նրա հետ մեկ: Մարդը տարբերում է իրեն իրերից, միայն երբ վերջիններս արտացոլվում են գիտակցության մեջ: Աստրալ մարմնի այս աշխատանքն իր բոլոր ներքին ապրումներով հանդերձ հնդգերմանական լեզուներում, ի տարբերություն սեմական լեզուների, հրաշալի կերպով արտահայտված է այն բանում, որ նրանք ունեն «լինել» բայ` հավաստումն այն իրողության, ինչը գոյություն ունի առանց մեր մասնակցության: Դա հնարավոր է, որովհետև մարդն իր գիտակցությամբ տարբերում է իրեն այն ամենից, ինչ արտաքին տպավորություն է գործում: Ըստ այդմ, սեմական լեզվով անհնարին է ուղղակիորեն ասել, օրինակ, «Աստված բարի է», քանի որ «է» բառը, որ նշանակում է գոյություն, այստեղ չունի իր արտահայտությունը. այն կարող էր առաջանալ միայն աստրալ մարմնի և արտաքին աշխարհի հակադրումից: Եթերային մարմինը պարզապես ներկայացնում է իրերը, ուստի սեմական լեզվում,– առանց սուբյեկտի և օբյեկտի հանդիպադրման,– կասվի` Աստված, բարի: Արտաքին աշխարհից իրենց տարբերակում են առավելապես հնդգերմանական լեզուները, որոնց համար էական է, որ ընկալումների մի գորգ փռվի արտաքին աշխարհի վրա: Եվ այս լեզուները, հակադարձորեն գործելով մարդու վրա, սատարում են ներքինը, այսինքն` այն ամենը, ինչ կարելի է նախադրյալներ անվանել, որպեսզի կայանա ուժեղ անհատականություն, ուժեղ Ես: Սա արդեն իսկ արտահայտված է լեզվում:

Ոմանց համար այստեղ ասվածը թերևս լոկ անբավարար ցուցումներ են, սակայն այս ոլորտում ամեն ինչ ավելի հանգամանորեն ներկայացնելու համար հարկ կլիներ երկու շաբաթ խոսել: Սակայն նա, ով համեմատաբար ավելի հաճախ է ունկնդրել մեր զեկուցումները և յուրացրել գործի ոգին, մեր այս մղումն ինքնին արդարացված կհամարի: Այն պետք է միայն ցույց տա, թե որքան խթանիչ կարող է լինել լեզվի ոգեգիտական դիտարկումը, որի շնորհիվ մենք ի վերջո հասկանում ենք, որ լեզուն հիմնովին կարելի է ըմբռնել միայն այն դեպքում, երբ նրան մոտենում ես ոչ այլ կերպ, քան գեղարվեստական զգացումով, որը հարկ է յուրացնել: Եվ ամեն կարգի գիտականությունը փլուզվում է, երբ անտեսվում է այն, ինչ կատարել է մարդու մեջ լեզվի արվեստագետը, մինչև որ Ես-ը կարողացել է գործել մեր մեջ: Միայն գեղարվեստական զգացմանն են հասանելի լեզվի գաղտնիքները, և միայն գեղարվեստական զգացումը կարող է հետագա ձեռքբերումներ ունենալ: Արվեստի երկը երբեք չի կարելի ըմբռնել գիտական վերացարկումների միջոցով: Արվեստի գործերի վրա լույս են սփռում միայն այն գաղափարները, որոնք որպես գաղափարներ ի վիճակի են արդյունավետ կերպով վերստեղծել այն, ինչ արվեստագետն արտահայտել է ուրիշ միջոցներով` գույնով, ձայնով և այլն: Գեղարվեստական զգացումը համակում է միայն արվեստագետին, և միայն լեզվի արվեստագետներն են ընկալում լեզվի ծագման մեջ ստեղծարար-ոգեղենը: Կա մեկ այլ բան, ինչը նշանակություն ունի գործնական կյանքում: Հասկանալով, որ լեզուն առաջացել է մի ներքին, մինչմարդկային արվեստագետից, մենք կկարողանանք նաև այնքան բարձրանալ, որ ինչ-որ բան ասելիս կամ լեզվի միջոցով նկարագրելիս, մի բան, որ արժեքավոր լինելու հավակնություն ունի, պետք է գործել տանք այդ գեղարվեստական զգացումը: Մինչդեռ այսօր, մեր ժամանակներում, մենք առանձնապես չենք առաջադիմել լեզվի այդ կենդանի զգացողության մեջ, կամ եթե ունենք դա, ապա աննշան չափով:

Այսօր յուրաքանչյուր ոք կարծում է, որ եթե ընդհանրապես ընդունակ է խոսել, ուրեմն ամեն ինչ արտահայտելու իրավունք ունի: Սակայն հարկ է պարզ գիտակցել, որ մենք կրկին պետք է անմիջական կապ ստեղծենք մեր ոգում այն բանի միջև` ի՛նչ ենք արտահայտում լեզվի միջոցով և` ինչպե՛ս արտահայտում: Բոլոր ոլորտներում մենք պետք է կրկին արթնացնենք մեր մեջ լեզվի արվեստագետին: Այսօր մարդիկ գոհ են, երբ ցանկացած ձևով արտահայտում են այն, ինչ ուզում են ասել: Քանի՞սն ունի որևէ պատկերացում, որ յուրաքանչյուր շարադրանք պահանջում է գեղարվեստական զգացում, մինչդեռ ոգեգիտական ոլորտում դա ուղղակի անհրաժեշտություն է: Փորձեք քննության առնել ոգեգիտական նյութի որևէ իսկական շարադրանք: Դուք կհամոզվեք, որ ճշմարիտ ոգեգետը նման բաներ գրելիս իրոք աշխատել է, որպեսզի գեղարվեստորեն ձևակերպի յուրաքանչյուր նախադասություն, և որ երբեք կամայականորեն որևէ բայ դրված չի լինում նախադասության սկզբում կամ վերջում: Կգտնեք, որ յուրաքանչյուր այդպիսի նախադասություն մի ծնունդ է, քանի որ այն ներքուստ, հոգեպես վերապրվում է ոչ միայն որպես միտք, այլև որպես անմիջական ձև: Եվ եթե դիտարկեք շարադրվածի կապը, ապա կտեսնեք, որ երեք իրար հաջորդող նախադասություններում միջինը ոչ թե սոսկ հաջորդում է առաջինին և նախորդում երրորդին, կտեսնեք, որ ոգեգիտական շարադրանքում ոչ միայն առաջին նախադասությունը, այլև արդեն երրորդն է պատրաստ իր կառուցվածքում, մինչ ձևակերպվել է միջինը, քանզի միջին նախադասության գործողությունը կախված է այն բանից, թե ինչ է մնում որպես առաջին նախադասության գործողություն և, իր հերթին, կարող է անցնել հաջորդին:

Ոգեգիտության մեջ ոչինչ չի ստեղծվում առանց գեղարվեստական լեզվազգացողության: Մնացյալ ամեն բան չարից է: Խնդիրն այն է, որ մենք ձերբազատվենք բառերին ստրկորեն կախված լինելուց: Բայց մենք դա չենք կարողանա անել, քանի դեռ մտածում ենք, թե մեր միտքը կարելի է արտահայտել որևէ բառով, ինչը մեր լեզվակազմությամբ հանդերձ մեզ մոլորության մեջ է գցում:

Բառերից, որոնք ամբողջովին կրում են զգայական աշխարհի կնիքը, մենք երբեք չենք կարող դուրս բերել այն, ինչ պետք է արտահայտի վերզգայական աշխարհը: Ով հարցնում է` ինչպե՞ս իրականում միայնգամայն կոնկրետ, բառի միջոցով պետք է արտահայտվի եթերային մարմինը կամ աստրալ մարմինը, նա ոչինչ չի հասկացել: Միայն նա է ինչ-որ բան հասկացել, ով գործի է անցել` ասելով իրեն. «Ես կիմանամ, թե ինչ բան է եթերային մարմինը, եթե ինձ նախ պատմեն այդ մասին մի ինչ-որ կողմից, ընդ որում ես կգիտակցեմ, որ խոսքն այստեղ գեղարվեստորեն ձևավորված արտապատկերների մասին է. հետո կլսեմ, թե ինչ են ասում այդ նույն բանի մասին երեք այլ կողմերից»: – Նույն առարկան նկարագրվում է չորս տարբեր կողմերից, այնպես որ այս նկարագրություններում, որ տալիս ենք խոսքի միջոցով, ասես պտույտ կատարելով առարկայի շուրջը, մեզ ներկայանում են առարկայի գեղարվեստական արտապատկերները: Եթե դա չի գիտակցվում, ապա վերացարկումներից և մեզ արդեն հայտնի բաների չոր վերաշարադրանքներից բացի ուրիշ ոչինչ այս ամենից չի քաղվի: Ուստի ոգեգիտության մեջ զարգացումը մշտապես կախված է այն բանից, ինչը կարող ենք անվանել ներքին զգացողության և մեր խոսքի ձևավորման ներքին ուժի կատարելագործում:

Այս իմաստով ոգեգիտությունը արդյունավետ կերպով կներգործի այսօրվա լեզվաոճի վրա, կնպաստի մեր այսօրվա սարսափելի լեզվաոճի վերափոխմանը, ոճ, որը գաղափար իսկ չունի, թե ինչ ասել է գեղարվեստական խոսքի կարողություն:

Այլապես այդքան շատ չէին լինի մարդիկ, որոնք հազիվ խոսել-գրել իմանալով` գրողական գործի են անցել: Վաղուց ի վեր համաձայնել և գիտակցել են, որ, օրինակ, արձակ գրելը չափածոյից շատ ավելի բարձր կարգի բան է: Բայց այն արձակը, որը գրվում է այսօր, անկասկած, չափազանց ցածրորակ արձակ է: Սակայն ոգեգիտությունն էլ հենց այն բանի համար է, որ խթանի այն ոլորտները, որոնք կապված են մարդկության ամենախորին ոլորտների հետ: Ոգեգիտությունն այդ ոլորտներում կգործի այնպես, որ կիրականացնի այն, ինչի մասին երազել են մեծագույն անհատները: Ոգեգիտությունը կկարողանա մտքի միջոցով նվաճել վերզգայական աշխարհները, նա ունակ կլինի մտքերն այնպես ներհոսեցնել հնչյունային պատկերների մեջ, որ մեր լեզուն կրկին կդառնա հոգու վերզգայական տեսանումների հաղորդման միջոց: Այդժամ ոգեգիտության շնորհիվ շատերի համար ճշմարտություն կդառնա ասույթը մարդու ներքինի կարևորագույն ոլորտի մասին`

Անչափ խորն է միտքը,

Եվ բառն է նրա թևավոր գործիքը:

 

* Ավանդական տառադարձմամբ` շի-ցզին: «Շի-ցզին» անունն է կրում Կոնֆուցիուսի կազմած ժողովածուն, ուր տեղ են գտել Ք.ա. XII-V դդ. ժողովրդական երգերը, ծիսական հիմներն ու ձոները (ծ. խ.):

 

 

Գերմաներենից թարգմանությունը`

Ռուզան Մարգունու

«Die Geisteswissenschaft und die Sprache»

in: Rudolf Steiner, «Sprechen und Sprache»