1/9/2006

Հատվածներ «Գոյություն ունենալու գայթակղությունը» էսսեից  

 

Մտածել ինքդ քո դեմ

Մեր գրեթե բոլոր հայտնագործությունների համար պարտական ենք մեր իսկ մոլեգնումներին ու անհավասարակշռության սրացմանը: Նույնիսկ Աստծուն, որքան էլ Նա մեզ հետաքրքրի, հայտնաբերում ենք ոչ թե ներանձնականի խորքերում, այլ սեփական տենդի արտաքին սահմանին, ճիշտ այն կետում, որտեղ մեր ու Իր կատաղության բախումից ծնվում է մի կաթված` և՛ մեր, և՛ Իր համար ավերիչ մի հանդիպում:

Գործողությունների բերած անեծքից խանգարված` խելահեղ մարդը փորձում է ուժով փոխել իրեն, գնում է իրենից անդին` կրկին վերադառնալու համար արդեն որպես մոլեգին, որպես ագրեսոր մեկը, հետապնդվելով սեփական ձեռնարկներից, որ գալիս են պատժելու նրան` իրենց ծնունդ տված լինելու համար: Չկա որևէ ստեղծագործություն, որ չշրջվի իր հեղինակի դեմ. բանաստեղծությունը կճզմի բանաստեղծին, համակարգը` փիլիսոփային, իրադարձությունը` գործնական մարդուն: Յուրաքանչյուրը, որ արձագանքելով իր կոչմանն ու իրականացնելով այն, գործում է պատմության ներսում, ինքն իրեն ոչնչացնում է. փրկվում է սոսկ նա, ով զոհաբերում է սեփական ձիրքերն ու գաղափարները, որպեսզի, ազատված մարդու իր որակից, կարողանա ընկղմվել գոյի մեջ: Եթե ես ձգտում եմ մետաֆիզիկական կենսագործունեության, ոչ մի գնով չեմ կարող պահել անհատականությունս, պետք է ոչնչացնեմ դրա ամենափոքր մասնիկն իսկ, որ դեռ պահպանվում է: Իսկ եթե դրան հակառակ` խիզախում եմ որևէ պատմական դեր խաղալ, պարտավորվում եմ կարողություններս կատարելագործել այնքան, մինչև ես էլ պայթեմ նրանց հետ: Միշտ կործանվում ենք` ընդունելով մեր ես-ը. անուն կրել նշանակում է փլուզման ճշգրիտ եղանակ որդեգրել: Հավատարիմ իր երևութական կողմերին, խելահեղ մարդը չի հուսահատվում: Նա վերսկսում է, համառում, քանի որ չի կարող իրեն ազատել տառապելու պարտականությունից: Նա ամեն ինչ անո՞ւմ է ուրիշներին կործանելու համար: Սա սոսկ այն հնարանքն է, որն ինքն ընտրում է` մոտենալու սեփական կորստին: Իր ինքնավստահ տեսքի, պարծենկոտության ետևում թաքնված է դժբախտության սիրահարը: Խելահեղների շրջապատում է, որ հանդիպում ես ինքնատյացների: Եվ մենք բոլորս խելահեղներ ենք, գազազածներ, որ կորցնելով հոգեկան անդորրի բանալին` այլևս ընդունակ ենք բացահայտելու սոսկ տառապանքի գաղտնիքները:

Փոխանակ թողնելու, որ ժամանակը մեզ դանդաղորեն մանրատի, մենք ճիշտ ենք համարել նրա արժեքը մեծացնելը` ժամանակի պահերին մեր վայրկյաններն ավելացնելով: Այս նոր ժամանակը, որ պատվաստված է նախկինին, այս մշակված և պրոյեկտված ժամանակը պիտի արագորեն բացահայտեր իր թունոտ բնույթը. օբյեկտիվանալով, նա պիտի պատմություն դառնար` հրեշ, որին մենք ենք ստեղծել մեր դեմ, ճակատագրականություն, որից չենք կարող խույս տալ, ինչքան էլ դիմենք պասսիվության բանաձևերին, իմաստնության բաղադրատոմսերին:

Փորձենք անարդյունավետության թերապիա անցնել` մտածել դաոիստ հայրերի մասին, հրաժարումի նրանց վարդապետության, ամեն ինչ բարձիթողի անելու, բացակայության ինքնիշխանության մասին, նրանց օրինակով հետևել գիտակցության ընթացքին, երբ վերջինս դադարում է պայքարել աշխարհի դեմ, և ընդունել ամեն ինչի ձևը, ինչպես ջուրը` այն տարրը, որն իրենք սիրում են: Ինչքան ուզում է փորձենք, միևնույն է, երբեք արդյունքի չենք հասնի: Նրանք դատապարտում են և՛ մեր հետաքրքրությունը, և՛ մեր տառապանքների ախորժակը, դրանով իրենք տարբերվում են միստիկներից, հատկապես` միջնադարի, որոնք ճարպկորեն մեզ խորհուրդ են տալիս մազե կամ փշե շապիկի, անքնության, սովի կամ հառաչանքի առաքինությունները:

«Ակտիվ կյանքը հակառակ է Դաոին»,– ուսուցանում է Լաո-ցզին` երբևէ գոյություն ունեցած ամենանորմալ մարդը: Բայց քրիստոնեական վարակը մեր հոգին մշակման է ենթարկել. մենք` ինքնախարազանողների ժառանգորդներս, միայն սեփական տառապանքները կատարելագործելով է, որ գիտակցում ենք ինքներս մեզ: Կրոնը հետընթա՞ց է ապրում: Մենք շարունակում ենք նրա տարօրինակությունները, ինչպես որ շարունակում ու ավելի ենք ուժեղացնում անցյալի մենախցերի աղաղակներն ու ցանկասիրության զսպումը. տառապելու մեր կամքը նույնն է, ինչ մենաստանների բնակիչներինը այդ հաստատությունների ծաղկման ժամանակաշրջանում: Եթե եկեղեցին այլևս չի օգտվում դժոխքի մենաշնորհից, միևնույն է, մեզ ավելի պակաս չի դատապարտում հառաչանքների շարանին. փորձանքի պաշտամունքին, կայծակնահարված ուրախությանն ու ցնծացող տխրությանը: Միտքը նույնքան, որքան մարմինը, իր վրա է վերցնում ՙինտենսիվ կյանք՚ վարելու բեռը: Ինքն իր դեմ մտածելու արվեստի վարպետները` Նիցշեն, Բոդլերը, Դոստոևսկին մեզ սովորեցրել են խաղագումարը դնել մեր կորուստների վրա, ընդլայնել մեր ցավերի դաշտը, գոյություն ձեռք բերել` սեփական էությունից տարանջատվելով: Եվ այն, ինչը մեծ չինացու կարծիքով անկման խորհրդանիշ էր, անկատարության վարժանք, մեզ համար սեփական անձին տիրելու, ինքն իր հետ կապի մեջ մտնելու միակ եղանակն է:

«Թող որ մարդ ոչինչ չսիրի. այդժամ նա անխոցելի կլինի» (Չուանգ ցզի): Որքան խորը, նույնքան անարդյունավետ կանոն է: Ինչպե՞ս հասնել անտարբերության գագաթին, երբ նույնիսկ ապատիան լարվածություն է, բախում, ագրեսիվություն: Ոչ մի իմաստուն չկա մեր նախնիների մեջ, այլ միայն` անբավարարվածներ, թուլակամներ, խենթեր, որոնց հիասթափությունները կամ սանձարձակությունները պիտի շարունակենք մենք:

Ըստ նույն չինացիների` ազատագրված միտքն է միայն ներթափանցում Դաոյի էության մեջ, ֆանատիկոսը միայն դրա էֆեկտներն է ընկալում. դեպի խորքերն իջնելու համար լռություն է հարկավոր, անհրաժեշտ է, որ առկախվեն վիբրացիաները, այն է` մեր կարողությունների գործադրումը: Բայց արդյո՞ք մեր դեմ չի խոսում այն, որ մեր ձգտումը դեպի բացարձակը արտահայտվում է ակտիվությամբ, պայքարով, որ ինչ-որ Կիրկեգոր իրեն անվանում է ՙհավատի ասպետ՚, իսկ Պասկալն ընդամենը պամֆլետներ հորինող է: Մենք հարձակվում ենք, վիճում. ճանաչում ենք սոսկ Դաոյի էֆեկտները: Իմիջիայլոց, քվիտեիզմի1 սնանկությունը, որ դաոիզմի եվրոպական համարժեքն է, շատ բան է ասում մեր հնարավորությունների և հեռանկարների վերաբերյալ: Ես չեմ տեսնում ոչինչ, որ ավելի հակառակ լինի մեր սովորույթներին, քան պասսիվության ուսուցանումը: (Ժամանակաշրջանը սկսվում է երկու հիստերիկներով` Դոն Քիշոտով և Լյութերով): Եթե մենք ժամանակ ենք մշակում և արտադրում, պատճառը մեր նողկանքն է էության գերիշխանության և այն հայեցողական հնազանդության նկատմամբ, որ դա ենթադրում է: Դաոիզմն ինձ պատկերանում է որպես իմաստնության այբուբեն. սակայն ես դրան անհնազանդ եմ, իմ բնազդները մերժում են այն, ինչպես որ մերժում են կրավորական վերաբերմունքը ցանկացած պարագայում, այնքան ուժեղ է մեր մեջ ըմբոստության ժառանգությունը: Ո՞րն է մեր ցավը: Ժամանակի վրա ուշադրությունը կենտրոնացնելու տարիներն են, ապագայի պաշտամունքը: Մենք կազատվե՞նք դրանից` Չինաստանի կամ Հնդկաստանի օգնությանը դիմելով:

Իմաստնության և ազատագրման ձևեր կան, որ չենք կարող ընկալել ներսից, ոչ էլ կարող ենք ձևափոխել մեր առօրեական նախահիմքի կամ սեղմել ինչ-որ տեսության սահմաններում: Ազատագրումը, եթե իսկապես ձգտում ենք դրան, պետք է մեզանից ծնունդ առնի. չարժի այն ուրիշ տեղում փնտրել, պատրաստի համակարգում կամ արևելյան վարդապետության մեջ: Մինչդեռ սա է, որ անում են բազմաթիվ բացարձակով կլանված մտածողներ, ինչպես ընդունված է անվանել դրանց: Բայց այս տիպի իմաստնությունը նմանակում է, իսկ ազատագրումը` խաբեություն: Ես մեղադրանք եմ ներկայացնում ոչ միայն աստվածիմացությանն ու նրա հետևորդներին, այլև` բոլոր նրանց, ովքեր գլուխ են գովում այնպիսի ճշմարտությունների համար, որ չեն համապատասխանում իրենց բնույթին: Շատերը կան, որ մակերեսայնորեն ճանաչելով Հնդկաստանը, մտածում են, թե բացահայտել են նրա գաղտնիքները, մինչդեռ ոչինչ նրանց չի տրամադրում դրան` ո՛չ իրենց բնավորությունը, ո՛չ կրթությունը, ո՛չ նրանց անհանգստությունները: Կեղծ «ազատագրվածների» ինչպիսի առատություն, որ մեզ են նայում իրենց փրկության բարձունքից: Նրանց խիղճը հանգիստ է. արդյոք մտադիր չե՞ն իրենք իրենց բարձր դասել սեփական գործողություններից: Անտանելի սրիկայություն է: Ի հավելումն դրա, նրանց հայացքն այնքան վերև է ուղղված, որ ցանկացած կամայական կրոն իրենց սոսկ ընտանեկան նախապաշարմունք է թվում, և չի կարող գոհացնել նրանց «մետաֆիզիկական միտքը»: Վատ չէ իրեն հնդիկ հայտարարելը: Բայց նրանք մոռանում են, որ Հնդկաստանը մտքի և գործի համաձայնության, փրկության և հրաժարումի նույնացման պայմանն է դնում: Բայց մեր «մետաֆիզիկական միտք» ունեցողներն այդպիսի մանր բաներով չեն հետաքրքրվում:

Այսքան ստից ու խաբեությունից հետո գոտեպնդող է որևէ մուրացիկի նայելը: Գոնե նա չի խաբում ո՛չ իրեն, ո՛չ ուրիշներին: Այդ մարդը մարմնավորում է սեփական վարդապետությունը, եթե այդպիսինն ունի: Չի սիրում աշխատանքը և ապացուցում է դա: Նա չի ուզում ոչինչ անել, պահպանում է իր աղքատությունը, որ նրա ազատության պայմանն է: Մուրացիկի միտքը լուծվում է իր գոյության մեջ, գոյությունը` մտքի: Նա ամեն ինչի կարիք ունի, նա ինքն է, հարատևում է. հավերժությունն անմիջականորեն ապրելը` ամեն օրով ապրելն է: Նրա համար ուրիշները փակված են պատրանքի մեջ:

Եթե ինքը կախում ունի մյուսներից, ապա իր վրեժը լուծում է վերջիններիս ուսումնասիրելով` մասնագիտացած ՙազնվական՚ զգացումների սպիտակեղենի մեջ: Նրա ծուլությունը, որ շատ հազվագյուտ որակի է, այդ մարդուն դարձնում է իսկական «ազատագրված», որ մոլորվել է հիմարների և պարզամիտների աշխարհում: Նա հրաժարումի մասին ավելի շատ բան գիտի, քան ձեր բազմաթիվ էզոթերիկ ստեղծագործությունները: Համոզվելու համար պետք է ընդամենը փողոց դուրս գալ…

Բայց ոչ, դուք նախընտրում եք այն տեքստերը, որ գովաբանում են մուրացկանությունը: Ոչ մի գործնական դրսևորում չի ուղեկցում ձեր մտորումներին, չեմ զարմանա, եթե ամենավերջին կլոշարը2 ավելին արժենա, քան դուք: Հնարավո՞ր է պատկերացնել իր ճշմարտություններին հավատարիմ, միաժամանակ պալատում ապրող Բուդդային: Մարդ չի կարող լինել «ազատագրված-ողջ» և սեփականատեր: Ես ընդդիմանում եմ ստի ընդհանրացմանը, նրանց դեմ, ովքեր ցուցադրում են իրենց ենթադրյալ «փրկությունը» և այն ամրապնդում ինչ-որ վարդապետությամբ, որ չի բխում իրենց խորքերից: Նրանց դիմակազերծելը, իջեցնելը այն պատվանդանից, որի վրա բարձրացել են սեփական նախաձեռնությամբ, նրանց անարգանքի սյունին գամելը այնպիսի արշավ է, որից ոչ ոք չպիտի անմասն մնա: Ամեն գնով պետք է խանգարել շատ հանգիստ խիղճ ունեցողներին, որպեսզի չապրեն և չմեռնեն խաղաղությամբ:

Երբ ամեն րոպե դուք մեզ հակադրում եք «բացարձակին», դուք խորը, անհասանելի մեկի տեսք եք ընդունում, կարծես վիճաբանելիս լինեք հեռավոր մի աշխարհում լույսի, խավարի հետ, որ ձեզ են պատկանում, ձեզ` ինչ-որ թագավորության տերերին, որին ձեզանից բացի ոչ ոք չի կարող մոտենալ: Դուք մեզ` մյուս մահկանացուներիս չեք ուզում մասնակից դարձնել այն հայտնագործությունների փշրանքներին, որ արել եք, կամ ձեր ուսումնասիրությունների մնացուկներին: Բայց ձեր բոլոր ջանքերը հանգում են միայն այս խղճուկ բառն արտասանելուն, որ ընթերցանությունների պտուղ է, ձեր գիտական թեթևամտության, գրական ոչնչի, փոխառնված թախիծների արդյունք:

Մեր բոլոր ջանքերը հանգում են պայթեցնելու դեպի բացարձակը տանող զգայականությունը: Մեր իմաստնությունը կամ ավել ճիշտ` ոչ իմաստնությունը, հրաժարվում է դրանից. հարաբերական լինելով` այն մեզ առաջարկում է հավասարակշռություն ոչ թե հավերժության մեջ, այլ` ժամանակի: Բացարձակը, որ էվոլյուցիա է ապրում. Հեգելի այս հերձվածողությունը դարձել է մեր դոգման, մեր ողբերգական ուղղափառությունը, մեր ռեֆլեքսների փիլիսոփայությունը: Նա, ով համարում է, թե կարող է իրեն ազատել դրանից, գլուխ է գովում ու սեփական կուրությունն է ցույց տալիս: Երևութականի փակուղու մեջ ընկած` մեզ դուր է գալիս որդեգրել անկատար մի իմաստնություն, որ երազի ու կասկածների խառնուրդ է: Եթե Հեգելին դարձյալ մեջբերելով ասենք, թե Հնդկաստանը «անսահման մտքի երազն է», ապա մեր ինտելեկտի, ինչպես նաև մեր զգայականության սովորույթը մեզ ստիպում է ընկալել մարմնավորված միտքը, որ սահմանափակված է պատմական ընթացքներով, պարզապես միտքը, որ չի ընդգրկում աշխարհը, այլ աշխարհի պահերը, մասնատված ժամանակը, որից մենք միայն հատվածաբար ենք խուսափում`դավաճանելով մեր երևութական կողմերին:

Գիտակցության ոլորտը սեղմվում է գործողության շուրջը, նա, ով գործում է, չի կարող հավակնել տիեզերականին, քանի որ գործել նշանակում է կառչել էակի կարողություններից ի վնաս էակի, կամ ձգտել իրականության մի ձևի ի վնաս իրականության: Մեր ազատագրման աստիճանը չափվում է այն ձեռնարկումների քանակով, որից մենք մեզ ազատել ենք, ինչպես նաև չափվում է ցանկացած օբյեկտ ոչ օբյեկտի վերածելու մեր կարողությամբ:

Բայց ազատագրումից խոսելը ոչինչ չի նշանակում շտապող մարդկության համար, որը մոռացել է, թե ինքը չէր կարողանա ո՛չ վերագտնել կյանքը, ո՛չ նրանից հաճույք ստանալ` առանց նախապես ոչնչացնելու այն:

Մենք չափազանց արագ ենք շնչում, որպեսզի կարողանանք ըմբռնել իրերն իրենց մեջ կամ էլ բացահայտել նրանց փխրունությունը: Մեր արագ շնչառությունը նրանց կանխադրում և դեֆորմացնում է, նրանց ստեղծում և աղավաղում է, իսկ մեզ շղթայում է նրանց: Ես գործում եմ, ուրեմն ես շրջանառության մեջ եմ դնում մի աշխարհ` նույնքան կասկածելի, որքան իմ սպեկուլյացիան, որը նրան արդարացնում է: Ես միանում եմ շարժմանը, որն ինձ փոխում է գոյության գեներատորի, հորինվածքների արհեստավորի, մինչդեռ իմ տիեզերածնական ոգևորությունն ինձ ստիպում է մոռանալ, որ գործողությունների շրջապտույտից քշվելով` ես ընդամենը ժամանակի սպասավոր եմ, ուժը կորցրած տիեզերքների գործակալ:

Սնված զգացողություններով և նրանց անխուսափելի հետևանքներով, որ լինելիությունն է, մենք ոչ ազատագրվածներ ենք մեր կամքով և սկզբունքորեն, ընտրության դատապարտվածներ, տեսանելիի տենդի զոհեր, մակերևութային առեղծվածների մեջ քջուջ անողներ` մեր ճնշվածության և դողի չափով:

Եթե կամենանք վերադարձնել մեր ազատությունը, ստիպված կլինենք ցած դնել զգացողությունների բեռը, այլևս զգայարաններով չարձագանքել աշխարհին, փշրել մեր կապերը: Ուրեմն, ցանկացած զգացողություն կապ է` ինչպես հաճույքը, նույնպես էլ ցավը, ուրախությունն ու տխրությունը: Միայն այն միտքն է ազատագրվում, որը, մաքուր ամեն տիպի շփումից մարդկանց կամ օբյեկտների հետ, ինքն իրեն իրացնում է սեփական դատարկության մեջ:

Մարդկանց մեծ մասին հաջողվում է դիմադրել երջանկությանը. դժբախտությունն ավելի նենգ է: Դուք ճաշակե՞լ եք այն: Երբեք չեք հագենա, կփնտրեք ագահորեն և, նախընտրելի է` այնտեղ, որտեղ ինքը չկա: Դուք այնտեղ նույնիսկ կծրագրեք որևէ դժբախտություն, քանի որ առանց նրա ամեն ինչ ձեզ կթվա անօգուտ և անգույն: Որտեղ որ գտնվի` դժբախտությունն անմիջապես անհետացնում է հանելուկը կամ այն լուսավոր է դարձնում: Իրերի համն ու բանալին է, պատահար ու սևեռուն գաղափար, քմահաճույք և անհրաժեշտություն` նա ձեզ կստիպի սիրել իր` ամենաուժեղի, ամենատևականի, ամենաճշմարիտի արտաքինը և ձեզ դրան կկապի հավիտյանս, քանի որ բնականից ՙինտենսիվ՚ լինելով, նա, ինչպես ցանկացած «ինտենսիվություն», հնազանդություն է, ստրկություն: Ինչպե՞ս բարձրանալ անտարբեր ու դատարկ, չթամբված հոգու մակարդակին: Ինչպե՞ս ձեռք բերել բացակայությունը, բացակայության ազատությունը: Այս ազատությունը երբեք չի լինի մեր բարքերի մասնիկը, ինչպես որ չի լինի «անսահման մտքի երազը»:

Հեռվից եկած վարդապետության հետ մեզ նույնացնելու համար պետք է այն որդեգրենք առանց վերապահումների. ի՞նչ իմաստ ունի համաձայնել բուդդայականության ճշմարտություններին և մերժել վերաբնակեցումը, որը հրաժարումի գաղափարի հիմքն է: Կամ էլ հավատարմագրվել Վեդանտային, ընդունել իրերի անիրականության հայեցակարգը` միաժամանակ ինքն իրեն պահելով այնպես, կարծես այդ իրերը գոյություն ունեն: Սա անխուսափելի անհետևողականությունն է ցանկացած մտքի, որ կրթվել է ֆենոմենների պաշտամունքի միջավայրում: Ուրեմն պետք է խոստովանել, որ ֆենոմենը մեր արյան մեջ է: Մենք կարող ենք նրանից խորշել կամ արհամարհել այն, միևնույն է` այն մեր ժառանգությունն է, ծամածռությունների մեր կապիտալը, այս աշխարհում մեր ջղակծկման խորհրդանիշը: Ջղակծկվողների սերունդներն ենք` տիեզերական չափեր ունեցող ֆարսի կենտրոնում, մենք տիեզերքի վրա թողել ենք մեր պատմության բծերը, և այս պայծառացումը, որ կոչ է անում հանգիստ ոչնչացման, մեզ երբեք հասանելի չի լինի: Մենք ընտրել ենք ստեղծագործություններով և ոչ թե լռությամբ անհետանալու եղանակը. մեր ապագան կարդացվում է դեմքերի քմծիծաղի մեջ, սպանված և գործունյա մարգարեի մեր դիմագծերում: Բուդդայի ժպիտը, որ կախված է աշխարհի վրա, բոլորովին չի լուսավորում մեր դեմքերը: Ամենաշատը մենք կարող ենք ընկալել երջանկությունը, բայց ոչ թե երանությունը, որ փրկության գաղափարի վրա խարսխված քաղաքակրթությունների բախտաբաժինն է, այն քաղաքակրթությունների, որ հրաժարվում են հաճույքով մարսել իրենց ցավերը, դրանցով արբենալ: Մինչդեռ մենք ցավի գրգամոլներ ենք, մազոխիստական ավանդույթների հետնորդներ, և մեզանից ո՞վ կերկմտեր Բենարեսի և Հեոտոնտիմորումենոսի թողած ավանդի առջև. «Ես վերքն եմ և դանակը». ահա մեր բացարձակը, մեր հավերժությունը:

Ինչ վերաբերում է մեր մեղքերը քավողներին, որ այցելել են ի դժբախտություն մեզ, սիրում ենք նրանց հույսերի և դարմանների վնասակարությունը, այն շտապողականությունը, որով իրենք բարենպաստ պայմաններ են ստեղծում մեր ցավերի համար ու գրգռում դրանք: Սիրում ենք այն թույնը, որ մեզ ներարկում են նրանց կենսական խոսքերը: Մենք նրանց պարտական ենք ավարտ չունեցող տառապանքի գիտակներ լինելու համար: Ինչ փորձությունների, ինչ ծայրահեղությունների է մեզ տանում պայծառատեսությունը: Կլքե՞նք նրան անգիտակցության մեջ պատսպարվելու համար: Ցանկացած մարդ փրկվում է քնով, ցանկացած մարդ հանճարեղ է քնած ժամանակ. ոչ մի տարբերություն չկա մսագործի և բանաստեղծի երազների միջև: Բայց մեր պայծառատեսությունը չի հանդուրժի, որ նման հրաշալիքը երկար տևի և որ ներշնչանքը յուրաքանչյուրի համար հասանելի դառնա. ցերեկը մեզանից խլում է այն շնորհները, որ գիշերն էր տվել: Միայն խելագարն է, որ ունի գիշերային գոյությունից դեպի ցերեկային գոյություն անարգել անցնելու առավելությունը. ոչ մի տարբերություն չկա նրա երազների և անքնության միջև: Նա հրաժարվել է մեր բանականությունից, ինչպես մուրացիկը` մեր ունեցվածքից: Երկուսն էլ գտել են ճանապարհը, որ տանում է տառապանքից այն կողմ, և լուծել են իրենց բոլոր խնդիրները. նրանք փրկիչներ են առանց հետևորդների:

Մենք քրքրում ենք սեփական ցավերը, բայց ուրիշների ցավերը մեզ ավելի պակաս չեն հետաքրքրում: Կենսագրությունների այս ժամանակաշրջանում ոչ մեկին չի հաջողվում այնպես փաթաթել իր վերքերը, որ ուրիշները դրանք չմաքրեն ու համընդհանուր ցուցադրության չդնեն. եթե նրանց չհաջողվի այդ անել, ապա հիասթափված կշրջեն երեսները: Եվ նա, ով իր կյանքն ավարտել է խաչ բարձրանալով, դեռևս արժեք ունի մեր աչքում, ոչ այն պատճառով, որ մեզ համար է տառապել, այլ որ պարզապես տառապել է ու մի քանի նույնքան խորը, որքան անհիմն աղաղակ է արձակել: Քանի որ մեր աստվածների մեջ մենք պաշտում ենք սեփական պարտությունները` գեղեցիկ գույներով ներկայացված:

 

***

Իմաստության անկում ապրած ձևերին դատապարտված` տևողության հիվանդներ ենք, պայքարող այս թերության դեմ, որ մեզ վանում է նույնքան, որքան գայթակղում, մենք պայքարում ենք ժամանակի հետ, բաղկացած ենք տարրերից, որոնք մեզ օգնում են դառնալ ըմբոստներ` երկպառակված պատմության հետ ոչ մի կապ չունեցող միստիկական կոչի և դաժան երազի միջև, որը նրա խորհրդանիշն է և փայլատակումը: Եթե մենք սեփական աշխարհ ունենայինք, կարևոր չէր լինի, թե այն աստվածավախությա՞ն, թե՞ քմծիծաղի աշխարհ է: Մենք երբեք դա չենք ունենա, գոյության մեջ մեր դիրքը հաստատված է մեր աղաչանքների և սարկազմների խաչման տեղում, այս անմաքրության շրջանում, որտեղ միախառնվում են հառաչանքներն ու սադրանքները: Նա, ով բավականաչափ պայծառատես է չպաշտելու համար, այդպիսին կլինի նաև չոչնչացնելու համար, կամ էլ նա կոչնչացնի միայն սեփական... ըմբոստությունները, քանի որ ի՞նչ իմաստ ունի ըմբոստանալ, եթե այնուհետև վերագտնելու ես անփոփոխ տիեզերքը: Ծիծաղելի մենախոսություն է սա: Մարդիկ ոտքի են ելնում արդարության և անարդարության, խաղաղության և պատերազմի, իրենց նմանների և աստվածների դեմ: Հետո դրանից հանգում են այն եզրակացությանը, որ ամենավերջին թուլամիտը գուցե ավելի իմաստուն է, քան Պրոմեթևսը: Մինչդեռ նրանց չի հաջողվում իրենց մեջ լռեցնել ապստամբության աղաղակը, և շարունակում են փոթորկել ամեն ինչի և ոչնչի առիթով. ողորմելի ավտոմատիզմ, որը բացատրում է, թե ինչու ենք մենք բոլորս վիճակագրական լյուցիֆերներ:

Վարակված գործողության սնոտիապաշտությամբ` մենք հավատում ենք, որ մեր մտքերը պիտի արդյունքի հասնեն: Ուրիշ ի՞նչ կա, որ ավելի հակառակ լինի աշխարհի կրավորական հայեցումին: Բայց սա մեր ճակատագիրն է. լինել անբուժելիներ, որ բողոքում են, պամֆլետ գրողներ, որ գամված են անկողնուն:

Մեր գիտելիքները, ինչպես նաև փորձառությունները պետք է մեզ կաթվածահար անեին, ներողամիտ դարձնեին բռնակալության նկատմամբ այն պահից, երբ վերջինս սկսում է իրենից անփոփոխ մեծություն ներկայացնել: Մենք բավականաչափ պայծառատես ենք ու կարող ենք գայթակղվել զենքերը ցած գցելու գաղափարով, սակայն ըմբոստության ռեֆլեքսը հաղթում է մեր կասկածներին, և ինչքան էլ մեզ կատարյալ ստոիկների տեղ դնենք, անարխիստը հսկում է մեր հոգուն և ընդդիմանում մեր հնազանդությանը:

«Մենք երբեք չենք ընդունի պատմությունը», ինձ այսպես է ներկայանում մեր` իսկական իմաստուններ կամ իսկական խենթեր լինելու անկարողության ձևակերպումը: Արդյո՞ք մենք իմաստնության և խենթության շրջմոլիկ դերասաններ ենք: Ինչ էլ որ անենք, ստիպված ենք անկեղծ չլինել մեր գործողությունների նկատմամբ:

Ակնհայտ է, որ ցանկացած հավատացյալ մինչև ինչ-որ աստիճանի իրեն նմանեցնում է նրա հետ, ինչ ինքն անում է և ինչին հավատում է. նրա մոտ չկա անհրաժեշտ հեռավորությունը մի կողմից` իր պայծառատեսության, մյուս կողմից` սեփական գործողությունների և մտքերի միջև: Այս հեռավորությունը անչափ մեծանում է կեղծ հավատացյալի մոտ, նրա, ով համոզմունքներ ունեցող է ձևանում առանց դրանց անդամագրվելու:

Նրա հավատի առարկան սինթետիկ փոխարինիչ է: Ուղիղն ասենք. իմ ըմբոստությունը հավատ է, որին անդամագրվում եմ` առանց հավատալու: Բայց ես չեմ կարող չանդամագրվել: Մարդիկ երբեք բավականաչափ չեն մտորի Կիրիլովի մասին Ստավրոգինի ասած խոսքի շուրջ. «Երբ նա հավատում է, չի հավատում, թե ինքը հավատում է և երբ չի հավատում, նա չի հավատում, որ ինքը չի հավատում»:

 

***

Ոճից ավելի մեր կյանքի ռիթմը հիմնված է ընդվզման հարգարժանության վրա: Զզվանք զգալով տիեզերական նույնականությունն ընդունելու նկատմամբ, մենք անհատականացումը, բազմատարրությունը ընդունում ենք որպես նախնական երևույթ: Ուրեմն ընդվզել նշանակում է կանխադրել բազմատարրությունը, այն ընդունել որպես մարդկանց և իրերին նախորդած մի բան: Եթե ես Միասնականությունը, որ միակ ճշմարիտն է, հակադրում եմ բազմազանությանը, որ անհրաժեշտաբար կեղծ է, այլ բառերով ասած` ես ուրիշին նույնացնում եմ ուրվականի հետ, իմ ընդվզումը իմաստազրկվում է, այս ընդվզումը, որ գոյություն ունենալու համար պիտի ելներ անհատների անուղղելիությունից, նրանց` մոնադների, սահմանափակ էությունների վիճակից: Ցանկացած գործողություն հիմնավորում ու արդարացնում է բազմազանությունը և, մարդուն իրականություն ու ինքնուրույնություն վերագրելով, ենթադրաբար ընդունում է բացարձակի դեգրադացիան և մասնատումը: Եվ գործողությունից ու նրա հետ կապված պաշտամունքից է, որ ծնունդ են առնում մեր մտքի լարվածությունը և ժամանակի խորքում պայթելու ու մեզ ոչնչացնելու պահանջը: Ժամանակակից փիլիսոփայությունը ես-ի նախապաշարմունքը վերականգնելով, այն դարձրել է մեր ողբերգությունների զսպանակն ու մեր անհանգստությունների շարժիչ ուժը: Ոչ մի իմաստ չունի ափսոսալ անտարբերության խորքում հանգստի, առանց որակների գոյության չեզոք երազի համար. մենք ցանկացել ենք սուբյեկտներ լինել, իսկ ցանկացած սուբյեկտ ենթադրում է խզում Միասնականի հոգեկան անդորրի հետ: Յուրաքանչյուրը, ով իր վրա է վերցնում մեր միայնությունը կամ տառապանքը մեղմելու բեռը, գործում է մեր շահերին և կոչումին հակառակ: Մենք անհատի արժեքը որոշում ենք իրերի հետ նրա անհամաձայնության գումարով, անտարբեր լինելու նրա անկարողությամբ, դեպի առարկայի վիճակը ձգտելուց հրաժարումով: Այստեղից առաջանում է Բարու գաղափարի ստորակարգումը, որից էլ` Սատանայի հաջողությունը:

Քանի դեռ ապրում էինք նրբագեղ սարսափների միջավայրում, մենք շատ լավ հարմարվում էինք Աստծուն: Երբ ուրիշ, ավելի կեղտոտ, այն է` ավելի խորը սարսափներ ստանձնեցին մեր խնամքը, մեզ պետք եղավ հղումների մի նոր համակարգ, նոր տեր: Սատանան երազված կերպարն էր: Նրա մեջ ամեն ինչ համապատասխանում է իրադարձությունների բնույթին, որոնց գործակալն է ինքը, կարգավորող սկզբունքը. նրա ատրիբուտները համընկնում են ժամանակի ատրիբուտներին: Ողբանք նրան ուրեմն, քանի որ շատ հեռու` մեր սուբյեկտիվության արդյունք, աստվածանարգության և մենության պահանջի պտուղ լինելուց, նա մեր հարցերի, խուճապների տերն է, մեր մոլորությունների դրդիչը: Նրա բողոքները, մոլեգնությունները երկիմաստության պակաս չունեն. այս «մեծ Տխուրը» ըմբոստ է, որ կասկածում է: Եթե նա պարզ լիներ, ամբողջական բնավորություն ունենար, նա մեզ բոլորովին չէր հուզի, բայց նրա պարադոքսները, հակասությունները մերն են. նա կուտակում է մեր անհնարինությունները, օրինակ է ծառայում մեր դեմ մեր սեփական ընդվզումների համար դեպի մեզ ուղղված ատելության: Կուզե՞ք դժոխքի բանաձևը: Ընդվզման ու ատելության այս ձևի մեջ է պետք փնտրել այն, գլխիվայր շրջված գոռոզության տառապանքում, ուշադրության անարժան սարսափելի քանակ լինելու զգացողության մեջ, «ես»-ի հոգեվարքային ցավերի, այն «ես»-ի, որով սկսվում է մեր վերջը...

Բոլոր հորինումներից ոսկեդարի հորինումն է մեզ ամենից շատ ճանապարհից շեղում. ինչպե՞ս է այն կարողացել ներթափանցել երևակայությունների մեջ: Եվ նրա համար ու նրա նկատմամբ թշնամության պատճառով է, որ պատմությունը` մարդու ագրեսիան ինքն իր դեմ, վերելք է ապրել և ձևավորվել այնպես, որ պատմությանը նվիրվելը նշանակում է սովորել ապստամբել, նմանվել Սատանային: Մենք նրան երբեք ավելի լավ չենք նմանվում, քան այն ժամանակ, երբ, ի վնաս մեր գոյության, ժամանակ ենք դնում շրջանառության մեջ, այն պրոյեկտում ենք դեպի դուրս և թողնում, որ վերածվի իրադարձությունների: «Այսուհետ այլևս ժամանակ չի լինի». Հայտնության Հրեշտակը` այդ հանպատրաստի մարգարեն այս նախադասությամբ հայտարարում է Սատանայի վերջը, որ պատմության վերջն է: Ուրեմն մետաֆիզիկոսներն իրավացի են` Աստծուն փնտրելով իրենց մեջ կամ այլուր, բացի այս աշխարհից, որից նրանք tabula rasa են սարքում` առանց իջնելու ըմբոստության մակարդակին: Նրանք դարից դուրս են վազում. սա խենթություն է, որին մենք` ընթացքի գերիներս, հազվադեպ ենք ի վիճակի: Եթե գոնե նույնքան արժանի լինեինք Սատանային, որքան իրենք` Աստծուն:

 

***

Ընդվզումն իրեն ոչ համապատասխան մեծ հարգ ունի. դրանում համոզվելու համար պետք է մտորել այն եղանակի մասին, որով բնութագրում են ընդվզմանն անկարող մտածողներին: Նրանց թուլակամ են անվանում: Գրեթե վստահաբար կարող ենք ասել, թե մենք փակ ենք ցանկացած իմաստության առջև, քանի որ դրանում տեսնում ենք սոսկ ձևափոխված թուլակամություն: Որքան էլ անարդարացի թվա նման մոտեցումը, ես չեմ կարող ինձ արգելել նույն վերաբերմունքն ունենալ նույնիսկ դաոիզմի նկատմամբ: Իմանալով, որ այն խորհուրդ է տալիս անհետանալ ու հրաժարվել` հանուն բացարձակի և ոչ թե վախկոտության, միևնույն է, ես այն մերժում եմ հենց նույն պահին, երբ թվում է, թե որդեգրել եմ այդ գաղափարախոսությունը. և եթե կարծում եմ, որ Լաո-Ցզին հազար անգամ իրավացի է, միևնույն է, լիովին հասկանում եմ որևէ մարդասպանի: Անխռովության ու արյան միջև բնական է հակվել դեպի արյունը: Մարդասպանությունը ենթադրում և թագադրում է ընդվզումը. նա, ով չգիտի, թե ինչ բան է սպանելու ցանկությունը, թեկուզ հազարավոր պայթուցիկ կարծիքներ հայտնի, միևնույն է, ընդամենը հարմարվողի մեկն է:

Իմաստնությունը և ընդվզումը թույներ են: Անկարող` դրանք միամտորեն միաձուլելու, մենք ոչ մեկի, ոչ մյուսի մեջ փրկության բանաձև չենք գտնում: Մնում է միայն լյուցիֆերյան արկածախնդրության մեջ մեր ձեռք բերած վարպետությունը, որ երբեք չէինք գտնի իմաստնության մեջ: Մեզ համար ընկալումն իսկ ըմբոստացում է, տրանսի կամ կաթվածահարման սկիզբ, էներգիայի կորուստ, մեր ազատ ուժերը սպառելու կամք: Ամեն առիթով ընդվզելն իր մեջ անհարգալից վերաբերմունք է պարունակում ինքն իր ու սեփական ուժերի նկատմամբ: Բայց նույնը որտեղի՞ց գտնենք դիտարկման համար` այս ստատիկ ծախսի, անշարժության մեջ այս կենտրոնացման: Իրերը թողնել այնպիսին, ինչպիսին կան, նայել նրանց էությանը` չկա ոչինչ ավելի թշնամական մեր մտքի պահվածքին. մենք ձգտում ենք, հակառակը, նրանք հունցել, չարչարել, պարտքով նրանց տալ մեր կատաղությունները:

Այսպես պետք է լինի. ժեստի, խաղի, զառանցանքի կռապաշտներ ենք. սիրում ենք թոկից փախածներին ինչպես պոեզիայում, այնպես էլ փիլիսոփայության մեջ: ՙՏաո Տե Կինգ՚-ը ավելի հեռուն է գնում, քան ՙՄի սեզոն դժոխքում՚-ը կամ «Ecce Homo»-ն: Բայց Լաո-Ցզին մեզ ոչ մի գլխապտույտ չի առաջարկում, մինչդեռ Ռեմբոն ու Նիցշեն` ակրոբատներ, որ մոլեգնում են մինչև իրենց ծայրագույն պահը, մեզ հրավիրում են իրենց վտանգները կիսելու: Մեզ գայթակղում են միայն այն մտածողները, որոնք իրենց ոչնչացրել են` սեփական կյանքին իմաստ տալու համար:

 

***

Ոչ մի ելք չկա նրա համար, ով միաժամանակ և գերազանցում է ժամանակը, և խրվում նրա մեջ, ով ցատկերով մոտենում է իր վերջին միայնությանը և, այնուամենայնիվ, խորանում է երևութականի մեջ: Անվճռական, երկպառակված` նա քարշ կգա որպես տևողության հիվանդ, ամբողջությամբ դարձած լինելիության և անժամանակայինի ձգողության առարկա: Եթե հավատանք Մայստեր Էկհարտին, թե գոյություն ունի ժամանակի «հոտ», ապա ավելի հավանական է, որ գոյություն ունենա պատմության հոտ: Ինչպե՞ս անտարբեր մնալ դրա նկատմամբ: Ավելի անմիջական պլանում ես առանձնացնում եմ «քաղաքակրթության» պատրանքը, ոչնչությունը, փտածությունը, մինչդեռ ես համերաշխության զգացում ունեմ այս փտածության նկատմամբ. ես լեշի ֆանատիկոս եմ: Քեն ունեմ մեր դարի դեմ, նա մեզ այն աստիճանի է ստրկացրել, որ հետապնդում է հենց նույն պահին, երբ փորձում ենք նրանից ազատվել: Ոչ մի հավաստի բան չի կարող ի հայտ գալ հանգամանքի մասին մտորումից կամ իրադարձության շուրջ խորհելուց: Ուրիշ` ավելի երջանիկ դարաշրջաններում մտածողները կարող էին ազատորեն հիմարություններ դուրս տալ, ասես չէին պատկանում ոչ մի ժամանակաշրջանի, ազատագրված` ժամանակագրության վախից, գահավիժած աշխարհի մի պահի մեջ, որը նրանք շփոթում էին իրական աշխարհի հետ: Առանց անհանգստանալու իրենց ստեղծագործության հարաբերականության համար, նրանք ամբողջովին նվիրվում էին այդ ստեղծագործությանը: Հանճարեղ հիմարություն, որ երբեք էվոլյուցիա չի ապրել, արգասաբեր գրգռվածություն, որ երբեք չի արատավորվել քառատված գիտակցության կողմից: Շարունակել գուշակել անժամանակայինը և, իմանալով, որ մենք ժամանակ ենք, որ արտադրում ենք ժամանակ, ընկալել հավերժության գաղափարը և գուրգուրել մեր ոչինչը. քմծիծաղ է, որից դուրս են լողում և՛ մեր ընդվզումները, և՛ դրանց վերաբերյալ մեր կասկածները:

Փնտրել տառապանքը` խույս տալու համար քավությունից, հակառակ ուղղությամբ գնալ ազատագրման ճանապարհով. այսպիսին է մեր մոտեցումը կրոնին. մաղձոտ լուսավորյալներ, Բուդդաներ ու Քրիստոսներ` փրկությանը թշնամի, որ թշվառներին առաջարկում են իրենց ողբալիության հմայքը:

Մակերեսային ռասսա, եթե կուզեք: Այնուամենայնիվ, մեր առաջին նախնին մեզ որպես ժառանգություն թողել է ընդամենը դրախտի սարսափը: Իրերին անուն տալով` նա նախապատրաստում էր իր և մեր անկումը: Այնպես որ, եթե ցանկանանք դրա դեմ դարման գտնել, ստիպված կլինենք սկսել տիեզերքը վերանվանելուց, վերացնելով այն պիտակը, որ յուրաքանչյուր արտաքին երևույթի վրա դրված լինելով, ընդգծում է այն և թվացյալ իմաստ տալիս:

Մինչդեռ մեր մեջ ամեն ինչ, նույնիսկ մեր նյարդային բջիջները, խորշում են դրախտից: Տառապել. միակ եղանակն է զգալու, որ գոյություն ունես. գոյություն ունենալ. միակ եղանակն է պահպանելու մեր կործանումը:

Այդպես կլինի այնքան ժամանակ, քանի դեռ հավերժության որևէ թերապիա մեզ չի բժշկել ապագայի «հաշիշամոլությունից», քանի դեռ մենք չենք մոտեցել այն վիճակին, որում, ըստ չինացի մի բուդդայականի` «վայրկյանը տասը հազար տարի արժե»:

 

***

Քանի որ բացարձակը համապատասխանում է մի իմաստի, որը մենք չենք կարողացել զարգացնել, տրվենք ամեն տեսակ ընդվզումների. նրանք ի վերջո կշրջվեն իրենք իրենց, այսինքն` մեր դեմ:

Գուցե այդժամ մենք կվերագտնենք սեփական գերակայությունը ժամանակի նկատմամբ, եթե, իհարկե, հակառակը տեղի չունենա և, ցանկանալով խույս տալ գիտակցության աղետից, չմոտենանք կենդանիներին, բույսերին, իրերին և այն նախնական հիմարությանը, որի նույնիսկ հիշատակն ենք կորցրել` պատմության սխալի հետևանքով:

 

Բառերի կարիերան

Գաղափարների պատմությունն ընդամենը բացարձակի վերածված բառերի շքերթ է. դրանում համոզվելու համար բավական է վեր հանել վերջին մեկ դարի ամենանշանակալի փիլիսոփայական իրադարձությունները:

Հայտնի է «գիտության» հաղթանակը պոզիտիվիզմի ժամանակաշրջանում: Ով իրեն գիտության մարդ էր հայտարարում, կարող էր հանգիստ հիմարություններ դուրս տալ. նրան ամեն ինչ թույլատրված էր, միայն թե վկայակոչեր «ճշգրտությունը» կամ «փորձը»: Նյութը և Էներգիան մի քիչ ավելի ուշ ի հայտ եկան. իրենց մեծատառերի ձեռք բերած համարումը երկար չտևեց: Աննրբանկատ, շողոքորթ ՙԷվոլյուցիան՚ նրանց հաշվին տեղ էր զբաղեցնում: «Առաջընթացի» գիտական հոմանիշ ու ճակատագրի լավատեսական նմանակում լինելով` այն հավակնում էր վերացնել ամեն տիպի խորհրդավորություն և տնօրինել ուղեղները. նրան պաշտեցին այնպես, ինչպես ՙժողովրդին՚: Իհարկե նա երջանկություն ունեցավ ավելի երկար ապրելու, քան իր մոդայիկությունը, բայց այլևս ոչ մի լիրիկական շեշտ չի արթնացնում. նրան գովաբանողը սխալվում է կամ արդեն հնացած հնարք է գործածում:

Դարասկզբին հասկացությունների նկատմամբ վստահությունը խախտվեց: Ինտուիցիան իր շքախմբով` տևողություն, պոռթկում, կյանք, պիտի օգտվեր դրանից և թագավորեր որոշ ժամանակ: Հետո նոր մի բան էր պետք. եկավ Գոյության ժամանակը: Մոգական բառ, որ ոգևորեց և՛ մասնագետներին, և՛ դիլետանտներին: Վերջապես գտել էին բանալին: Եվ այլևս անհատ չէին, այլ` Գոյություն ունեցողներ:

Եթե որևէ մեկը ստեղծեր ժամանակաշրջաններին հատուկ տերմինների բառարան` փիլիսոփայական նորաձևությունների հաշվեկշիռ, այդ գիրքը մեզ ցույց կտար, որ համակարգը հնանում է իր տերմինաբանությամբ, սպառվում է ձևով: Մենք հրաժարվում ենք նորից կարդալ մեզ հետաքրքրող մտածողին, քանի որ մեզ համար անտանելի է նրա գաղափարների բառային ապարատը: Փիլիսոփայությունից վերցված փոխառությունները վնասակար են գրականության համար: (Մտածեք Նովալիսի որոշ հատվածների մասին, որ փչացել են ֆիխտեյան լեզվի պատճառով): Վարդապետությունները մեռնում են նրանից, ինչը ապահովել էր իրենց հաջողությունը` մեռնում են ոճի պատճառով: Դրանք ապրեցնելու համար պիտի սկսենք մեր ժարգոնով կարդալ նրանց կամ էլ պատկերացնենք մշակումից առաջ` իրենց նախնական և անձև իրականության մեջ:

Բառերի մեջ կա մեկը, որի գործունեությունը հատկապես երկար լինելով` մելամաղձոտ մտորումներ է ծնում: Խոսքը Հոգու մասին է: Երբ դիտարկում ենք նրա ներկայիս վիճակը, խղճալի ավարտը, շվարում ենք: Չէ՞ որ ինքը լավ էր սկսել: Հիշենք, թե նեոպլատոնիզմը նրան ինչպիսի տեղ էր հատկացնում. տիեզերական հիմք` ածանցված ընկալելի աշխարհից: Միստիցիզմի հետքը կրող բոլոր անտիկ վարդապետությունները հենվում էին նրա վրա: Քրիստոնեությունը, որ ավելի քիչ էր հետաքրքրված նրա բնույթի բնորոշմամբ, քան հավատացյալի համար նրա գործածության կերպը որոշելով, նրան սահմանափակեց մարդկային մասշտաբներում: Որքան պիտի այս բառն ափսոսար այն ժամանակը, երբ ընդգրկում էր բնությունը և վայելում միաժամանակ ընդարձակ իրականություն և բացատրական սկզբունք լինելու առավելությունը: Արդի աշխարհում նրան քիչ առ քիչ հաջողվեց տարածք գրավել և ամրացնել դիրքերը: Հավատացյալ թե անհավատ` պիտի հաշվի նստեին նրա հետ, զգույշ վարվեին և դրանով գլուխ գովեին. թեկուզ` նրա դեմ պայքարելու համար, այս բառը հիշատակում էին նույնիսկ մատերիալիզմի ամենածաղկուն շրջանում, իսկ փիլիսոփաները, որ նրա նկատմամբ այնքան զուսպ են, իրենց համակարգերում նրա համար մի անկյուն էին պահում:

Այսօր ո՞ւմ է պետք այն: Նրան հիշատակում են սոսկ անուշադրությունից. նրա տեղը երգերի մեջ է. միայն մեղեդուն է հաջողվում նրան տանելի դարձնել, ստիպել, որ մոռանանք այս բառի խարխուլությունը: Խոսքը նրան այլևս չի հանդուրժում. չափազանց շատ նշանակություններով պարուրված և չափազանց շատ գործածություններ ունեցած` քրքրվել է, անպետք դարձել, արժեզրկվել: Նրա տերը` հոգեբանը, նրան երկար այս ու այն կողմ շրջելով սպանել է: Ուրեմն, մեր գիտակցության մեջ այն ընդամենը ափսոսանք է առաջացնում` միախառնված նրա` հավերժ անվերադարձ հաջողություններին: Եվ ասել, որ ինչ-որ ժամանակ իմաստունները նրան երկրպագում էին, աստվածներից վեր էին դասում և նվիրում էին տիեզերքը, որ տնօրինի` ինչպես կամենա:

 

Սոկրատեսի ճարպկությունը

Եթե իր դեմոնի բնույթի վերաբերյալ ճշգրտումներ արած լիներ, փչացրած կլիներ սեփական փառքի մեծ մասը: Նրա իմաստուն զգուշությունն իր նկատմամբ հետաքրքրություն առաջացրեց, ինչպես նախկինների, այնպես էլ ժամանակակիցների մեջ, ավելին` այն թույլ տվեց փիլիսոփայության պատմաբաններին ուշադրություն դարձնել մի դեպքի վրա, որ լրիվ դուրս էր իրենց զբաղմունքներից: Այս դեպքը մեկ ուրիշին է հիշեցնում. Պասկալին, Պասկալի դեպքը: Դեմո անդունդ փիլիսոփայության համար, երկու սրամիտ թերություն կամ երկու պիրուետ: Խնդրո առարկա անդունդը, ընդունենք այդ, ավելի քիչ է ճանապարհից շեղում:

Բանականության հետ պայքարի մեջ գտնվող մտածողի համար ոչինչ ավելի բնական չէ, քան այն ընդունելն ու դրան անդամագրվելը. բայց արդյո՞ք բնական է, որ հասկացություն հորինողը, ռացիոնալիզմի մտահղացման հեղինակը, ինքն իրեն «ներքին ձայնով» օժտի:

Այսպիսի երկիմաստությունը թույլ չի տալիս արգասաբեր լինել այն մտածողին, որ հոգում է սերունդ ունենալու մասին: Մեզ բոլորովին չի հետաքրքրում հետևողական ռացիոնալիզմը. մենք նրան գուշակում ենք, և իմանալով, թե նա ի վերջո ինչ է փնտրում, նրան թողնում ենք իր համակարգի հետ: Հաշվենկատ և ներշնչված` Սոկրատեսը կարողացավ իր հակասություններին այնպիսի ընթացք տալ, որ նրանք մեզ և՛ զարմացնեն, և՛ շփոթեցնեն: Նրա դեմոնը արդյո՞ք բացառապես ֆիզիոլոգիական երևույթ էր, թե՞ հակառակը` համապատասխանում էր խորունկ մի իրողության, արդյո՞ք աստվածային ծագում ուներ, թե՞ սոսկ բարոյական պահանջի էր բավարարում, նրան իսկապե՞ս լսում էր, թե՞ ընդամենը հալյուցինացիա էր: Հեգելը նրան համարում է կատարելապես սուբյեկտիվ գուշակ, առանց արտաքին որևէ հնարանքի, Նիցշեն այն համարում է դերասանի հնարանք: Ինչպե՞ս հավատալ, որ մարդ կարող է իր ողջ կյանքում խաղալ ձայներ-լսող-մարդու դերը: Նույնիսկ Սոկրատեսի համար այդպիսի դեր տանելը կլիներ դժվար, եթե ոչ անհնարին: Կարևոր չէ, ի՞նքն իր դեմոնի տիրապետության տակ եղել, թե՞ նրան է ծառայեցրել իր գործին: Եթե այն ամբողջապես հորինված է, ապա, անկասկած, Սոկրատեսը ստիպված է եղել դա անել` թեկուզ ուրիշների համար անթափանցելի դառնալու համար: Մարդկանցով շրջապատված միայնակ էր, նրա առաջին պարտքն էր խույս տալ իր շրջապատից` պատսպարվելով իրական կամ ձևացված խորհրդավորության ետևում: Ինչպե՞ս տարբերել իրական դեմոնին սարքովիից, իսկական գաղտնիքը երևութականից: Ինչպե՞ս իմանալ` արդյո՞ք Սոկրատեսը զառանցում էր, թե՞ ուղղակի շատախոսում:

Ամեն դեպքում, եթե նրա ուսուցանածը մեզ անտարբեր է թողնում, ապա սեփական անձի վերաբերյալ նրա առաջ բերած վեճը մեզ ավելի շատ է հուզում. չէ՞ որ նա առաջին մտածողն էր, որ դեպք դարձավ. նրանով չի՞ արդյոք ծնունդ առնում անկեղծության պրոբլեմը:

 

Այգու հակառակ երեսը

Երբ երջանկության պրոբլեմը դուրս է մղում ճանաչողության պրոբլեմը, փիլիսոփայությունը թողնում է սեփական ոլորտը ու զբաղվում կասկածելի գործունեությամբ. նա հետաքրքրվում է մարդով...

Այն հարցերը, որոնց մի ժամանակ արժանի չէր համարում անդրադառնալ, այժմ նրա ուշադրությունն են գրավում, նա փորձում է դրանց պատասխանել հնարավորինս լուրջ տեսքով: «Ինչպե՞ս չտանջվել»-ը այն հարցերից է, որ ամեն ինչից առաջ հետաքրքրում են նրան: Մտնելով հոգնածության մի փուլ, ավելի ու ավելի օտարվելով անանձնական անհանգստությունից, իմանալու ագահությունից, նա թողնում է սպեկուլյացիան և ճանապարհից շեղող ճշմարտություններին հակադրում է մխիթարող ճշմարտությունները:

Այս փուլին բնորոշ ճշմարտություններ էր Էպիկուրից սպասում խարխլված և ստրկացված Հունաստանը, որ հանգստի մի բանաձև ու անհանգստության դեմ դեղատոմս էր որոնում: Իր ժամանակի համար նա այն էր, ինչ հոգեվերլուծողը` մեր ժամանակի համար. նա էլ իր եղանակով չէ՞ր բացահայտում «վատառողջությունը քաղաքակրթության մեջ»: (Բոլոր խառն ու նրբին ժամանակաշրջաններում մի Ֆրոյդ փորձում է աղբից մաքրել հոգիները): Ավելի լավ, քան Սոկրատեսի դեպքում, փիլիսոփայությունը հենց Էպիկուրով սահեց դեպի թերապևտիկը: Բուժել և, հատկապես, բուժվել` այդպիսին էր նրա հավակնությունը, – ինչքան էլ ցանկանար մարդկանց ազատել մահվան և աստվածների վախից, ինքը ևս ապրում էր և՛ մեկ, և՛ մյուս վախը: Ատարաքսիան, որով ինքը հպարտանում էր, իր սովորական կենսափորձը չէր. նրա «զգայունությունը» հայտնի բան է: Ինչ վերաբերում է գիտությունների նկատմամբ արհամարհանքին, որի համար իրեն մեղադրում էին ավելի ուշ, գիտենք, որ շատ հաճախ դա «վիրավոր հոգիների» սեփականությունն է: Երջանկության այս տեսաբանը հիվանդ էր. թվում է, որ նա օրական երկու անգամ փսխում էր: Ինչպիսի թշվառությունների մեջ պիտի գոյատևած լիներ, որ այդքան ատեր ՙհոգու խանգարումները՚: Այն չնչին անխռովությունը, որ իրեն հաջողվեց ձեռք բերել, անկասկած պահում էր աշակերտների համար. երախտապարտ և միամիտ` նրանք վերջինիս իմաստունի համարում ստեղծեցին: Քանի որ մեր պատրանքները շատ ավելի թույլ են, քան նրա ժամանակակիցներինը, մենք հեշտորեն ենք տեսնում նրա Այգու հակառակ կողմը...

 

Սուրբ Պողոս

Ինչքան էլ հանդիմանենք նրան քրիստոնեությունն աննրբագեղ կրոնի վերածելու, դրա մեջ Հին Կտակարանի ամենաատելի ավանդույթները` անհանդուրժողականությունը, կոպտությունը, գավառականությունը ներմուծելու համար, էլի քիչ է: Ինչպիսի աննրբանկատությամբ է խառնվում այն հարցերին, որոնք իրեն բոլորովին չեն վերաբերում, որոնցից ոչինչ չի հասկանում: Կուսության, չափավորության, ամուսնության վերաբերյալ նրա դատողությունները պարզապես սրտխառնուք են առաջացնում: Պատասխանատու լինելով կրոնի և բարոյականության վերաբերյալ մեր նախապաշարմունքների համար, նա հաստատագրել է հիմարության նորմերը և բազմապատկել այն սահմանափակումները, որ ավելի են կաթվածահար անում մեր բնազդները:

Ոչ նախկին մարգարեների քնարականությունն ունի, ոչ էլ էլեգիական ու տիեզերական շեշտը, բայց պահպանում է աղանդավորական մտածողությունը և այն ամենը, ինչ նախկին մարգարեների մոտ ցածրաճաշակություն էր, շատախոսություն, զառանցանք քաղաքացիների գործածության համար: Բարքերը նրան ամենաքիչն են հետաքրքրում: Հենց որ դրանից խոսի, չարությունից դողում է: Հետապնդվելով քաղաքի գաղափարից և նրա, որ ուզում է ավերել, և մյուսի, որ ուզում է կառուցել, նա ավելի քիչ ուշադրություն է հատկացնում Աստծո և մարդու հարաբերությանը, քան մարդկանց հարաբերություններին: Մոտիկից ուսումնասիրենք հայտնի Թղթերը. նրանցում ոչ մի կաթիլ ունայնություն կամ նրբանկատություն, մտածկոտություն կամ բարեկրթություն չկա. ամեն ինչ կատաղություն է, շնչահեղձություն, ցածրորակ հիստերիա, ճանաչողության և ճանաչողության միայնության թյուրըմբռնում: Ամենուր միջնորդներ են, ընտանեկան կապեր, ընտանեկան ոգի. Հայր, Մայր, Որդի, հրեշտակներ, սրբեր` խելացիության ոչ մի հետք, ոչ մի որոշարկված հասկացություն, ոչ մեկը, որ ցանկանա հասկանալ: Մեղքեր, փոխհատուցումներ, արատների և առաքինությունների հաշվապահություն: Առանց հարցադրումների կրոն. անտրոպոմորֆիզմի ցոփություն: Ես կարմրում եմ այն Աստծո համար, որին նա առաջարկում է մեզ. պարտավոր ենք պատվազրկել նրան. իր առկա վիճակում նա կորած է:

Ո՛չ Լաո-ցզին, ո՛չ Բուդդան իրենց չեն համարում բնորոշելի էակ. արհամարհելով հավատի խաղաշարժերը, նրանք մեզ հրավիրում են մտորելու, և որպեսզի այս մտորումը դատարկ չլինի, նրանք հաստատագրում են տերմինը` Դաո կամ Նիրվանա: Նրանք մարդու մասին այլ գաղափար ունեին: Ինչպե՞ս մտորել, երբ պետք է ամեն ինչ վերագրենք անհատին... գերագույն անհատին: Սաղմոսներով ու աղոթքներով ոչինչ չենք փնտրում, ոչինչ չենք գտնում: Ծուլությունից է, որ անհատականացնում են աստվածությունը և նրան աղաչում: Հույները փիլիսոփայության դիմեցին, երբ աստվածները դադարեցին գոհացնել նրանց. հասկացությունը սկսվում է այնտեղ, որտեղ վերջանում է Օլիմպոսը: Մտածել նշանակում է դադարել երկրպագել, ըմբոստանալ խորհրդավորության դեմ և հռչակել նրա սնանկացումը:

 

***

Որդեգրելով մի վարդապետություն, որն իրեն անծանոթ է, որևէ կրոնի անդամագրվածը պատկերացնում է, թե քայլ է կատարել դեպի ինքն իրեն, մինչդեռ ընդամենը թաքցնում է իր դժվարությունները: Խույս տալու համար անապահովությունից, որ իրեն տիրապետող զգացմունք է, նա նվիրվում է պատահած առաջին դատին: Մի անգամ «ճշմարտության» տիրապետության տակ հայտնվելով` նա ուրիշներից վրեժ կլուծի իր նախկին անվստահության, նախկին վախերի համար: Այդպես եղավ տիպիկ կրոնափոխ Սուրբ Պողոսի դեպքում: Նրա ծեքծեքուն տեսքը շատ վատ է թաքցնում իր անհանգստությունը, որ փորձեց հաղթահարել, բայց`անհաջող:

Ինչպես բոլոր նորահավատները, նա կարծում էր, որ իր նոր հավատուվ պիտի փոխեր իր բնությունը և հաղթահարեր այն ալեկոծումները, որոնց մասին զգուշությունից դրդված չէր խոսում իր հետ թղթակցողների և ունկնդիրների հետ: Նրա խաղը մեզ այլևս չի խաբում: Շատ մտածողներ դրան կուլ են գնացել: Իհարկե դա այնպիսի ժամանակաշրջան էր, երբ փնտրում էին «ճշմարտությունը» և չէին հետաքրքրվում դեպքերով: Եթե Աթենքում մեր առաքյալը վատ ընդունվեց, եթե այնտեղ հայտնաբերեց իր շատախոսություններին անհնազանդ միջավայր, պատճառն այն է, որ այս քաղաքում մարդիկ դեռևս քննարկել գիտեին և որ թերահավատությունը շատ հեռու` դիրքերը զիջելուց, շարունակում էր պաշտպանել իր կարգավիճակը: Քրիստոնեական ցնդաբանություններն այնտեղ չէին կարող հաջողության հասնել. փոխարենը պիտի գայթակղեին Կորնթոսին` ստոր խավերի քաղաքին, որ ըմբոստանում էր դիալեկտիկայի դեմ: Պլեբեյությունը ցանկանում է, որ իրեն շշմեցնեն հայհոյանքով, սպառնալիքներով, հայտնություններով, աղմկոտ խոսքերով. նա սիրում է կոկորդ պատռողներին: Սուրբ Պողոսը այդպիսի մեկն էր` անտիկ ժամանակաշրջանում ապրածներից ամենաներշնչվածը, օժտվածը, խորամանկը: Մենք ընկալում ենք նրա բարձրացրած աղմուկի արձագանքները: Նա գիտեր բարձրանալ որևէ բանի վրա ու հռչակել իր կատաղությունները: Նա չէ՞ արդյոք հունա-հռոմեական աշխարհ ներմուծել տոնավաճառի վարվելակերպը: Նրա ժամանակի իմաստունները խորհուրդ էին տալիս լռել, հնազանդվել, հրաժարվել` մարդու համար չկիրառելի բաներ: Ինքն ավելի ճարպիկ լինելով` ախորժալի բաղադրատոմսեր բերեց, որ փրկում են սրիկաներին ու բարոյազրկում նրբանկատներին: Նրա փոխադարձ վրեժը Աթենքի նկատմամբ կատարյալ էր:

Եթե այնտեղ հաղթանակած լիներ, իր ատելությունները գուցե մեղմվեին: Ձախողումը երբեք ավելի ծանր հետևանք չի ունեցել: Եվ եթե մենք խեղանդամ հեթանոսներ ենք, կայծակնահարված, խաչված հեթանոսներ, որ անցել ենք խորունկ, անմոռանալի, երկուհազարամյա վուլգարիզմի միջով, պատճառն այս ձախողումն է:

 

***

Մի ոչ հրեա հրեա, այլասերված հրեա` դավաճան: Սա է նրա կոչերից, իրազեկումներից, մոլեգնումներից ստացած սնանկության տպավորությունը: Նա կասկածելի է, քանի որ չափազանց համոզված է: Չգիտենք` որտեղի՞ց իրեն բռնենք, ինչպե՞ս բնորոշենք. պատմության խաչմերուկներում գտնվելով` նա պիտի բազմաթիվ ազդեցությունների ենթարկվեր: Բազմաթիվ ճանապարհների առջև երկմտելուց հետո, ի վերջո, ընտրեց մեկը` լավ ճանապարհը: Նրա նմանները միշտ ճիշտ խաղաքարերի վրա են դնում. հետապնդվելով սերունդների սևեռուն գաղափարով, իրենց շարժումների առաջացնելիք արձագանքով, եթե զոհաբերվում են որևէ դատի, ապա` որպես արդյունավետ զոհեր:

Երբ այլևս չգիտեմ` ում մեղադրել, բացում եմ Թղթերը և արագ վերագտնում վստահությունս: Ես բռնում եմ նրան: Նա ինձ տրանսի մեջ է գցում, ստիպում է դողալ: Իրեն մոտիկից ատելու համար, որպես իր ժամանակակիցը, ես սրբում եմ քսան դարերը և նրան հետևում իր շրջագայությունների մեջ. նրա հաջողություններն ինձ հուսահատեցնում են, նրան պարտադրվող տառապանքներն ինձ հաճելի են: Ինձ փոխանցվող նրա մոլեգնությունն իր դեմ եմ շրջում. ցավոք Կայսրությունն այդպես չէր վարվում:

Փտած քաղաքակրթությունը դաշն է կնքում իր ցավի հետ, սիրում է իրեն կրծող վիրուսը, ինքն իրեն այլևս չի հարգում, թույլ է տալիս, որ սուրբ Պողոսը հանգիստ շրջի... Դրանով իսկ նա խոստովանում է, որ պարտված է, որդերի կեր դարձած, կործանված: Լեշի հոտը ձգում է առաքյալներին` ագահ և շատախոս գերեզմանափորներին:

Շքեղության ու լույսի աշխարհը ընկրկեց ՙմուսաների թշնամիների՚ ագրեսիվության առջև, այս մոլագարների, որ այսօր ևս մեզ ներշնչում են զզվանքին միախառնված խուճապ: Հեթանոսությունը նրանց հեգնանքով վերաբերվեց` նրբերանգներին անհնազանդ հորդային ոչնչացնելու համար չափազանց անվնաս զենք է, չափազանց ազնվական: Նրբանկատը, որ դատողություններ է անում, չի կարող մրցել աղոթող բեովտացու հետ: Անշարժացած արհամարհանքի և ժպիտի բարձրություններում` նա կկործանվի առաջին իսկ հարձակման ժամանակ, քանի որ դինամիզմը, որ ցածր խավի առավելությունն է, ներքևից է գալիս:

Անտիկ սարսափները հազար անգամ գերադասելի էին քրիստոնեական սարսափներից: Այս տենդոտ ուղեղները, անհեթեթ խղճի խայթերով այս հոգիները, ուշածին հասարակության սիրալիրության երազի դեմ կանգնած այս ավերիչները պիտի չարչարեին գիտակցություններն ու ու նրանց «սրտերի» վերածեին: Նրանցից ամենատեղեկացվածը մեծ այլասերվածությամբ արեց այդ, նա նախ և առաջ վանեց ուղեղներին, իսկ հետո պիտի իր դրոշմը թողներ նրանց վրա, ցնցեր ու ներքաշեր անարտահայտելի մի ձեռնարկի մեջ:

Հունա-հռոմեական մայրամուտը մինչդեռ ուրիշ թշնամու էր արժանի, ուրիշ խոստման, ուրիշ կրոնի: Ինչպե՞ս ընդունել որևէ առաջընթացի ստվերն իսկ, երբ մտածում ես, որ քրիստոնեական առակները կարողացան առանց դժվարության խեղդել ստոիկությունը: Եթե վերջինիս հաջողվեր բազմանալ և տիրել աշխարհին, մարդը նպատակին հասած կլիներ, կամ էլ գրեթե հասած: Հնազանդությունը, պարտադիր դարձած, մեզ սովորեցրած կլիներ արժանապատվությամբ տանել սեփական դժբախտությունները, լռեցնել մեր ձայները, սառնորեն պատկերացնել մեր ոչինչը: Պոեզիան կանհետանա՞ր մեր բարքերից: Գրողի ծոցը թող գնար պոեզիան: Փոխարենը կկարողնայինք անշշունջ տանել մեր փորձությունները: Չմեղադրել ոչ ոքի, չիջնել ոչ տխրության, ոչ ուրախության, ոչ ափսոսանքի մակարդակին, տիեզերքի հետ հարաբերությունները սահմանափակել պարտությունների ներդաշնակ խաղով, ապրել անխռով դատապարտվածների նման, չաղաչել աստվածությանը, ավելի շուտ` նախազգուշացնել նրան... Սա հնարավոր չէր: Բոլոր կողմերից ծանրաբեռնված` ստոիցիզմը, իր սկզբունքներին հավատարիմ, առանց պայքարի մեռնելու նրբագեղությունն ունեցավ: Որևէ կրոն հաստատվում է ինչ-որ իմաստության ավերակի վրա. երկրորդի գործածած հնարանքները բոլորովին չեն համապատասխանում առաջինի հնարանքներին: Մարդիկ միշտ էլ կնախընտրեն հուսահատվել ծնկաչոք, քան` ոտքի վրա: Փրկության ձգտողը նրանց ստորությունն է և հոգնածությունը, անմխիթարության աստիճանին բարձրանալու ու դրանից մի քիչ գոռոզություն քաղելու անկարողությունը: Իրեն պատվազրկում է այն մարդը, ով մեռնում է` այս աշխարհում չթողնելով այն հույսերը, որ իրեն ապրեցրել էին: Ամբոխներին ու շատախոսներին թող մնա դեպի «իդեալը» սողալն ու այնտեղ թաղվելը: Տվյալ լինելուց առաջ միայնությունը առաքելություն է. բարձրանալ դեպի այն և ընդունել քեզ վրա` նշանակում է հրաժարվել այն ստորության օգնությունից, որ ապահովում է ցանկացած ձեռնարկի հաջողությունը, ինչպիսին էլ լինի` կրոնական կամ ուրիշ: Վերականգնենք գաղափարների, ժեստերի, վերաբերմունքների պատմությունը. կտեսնեք, որ ապագան միշտ սրիկաների զանգվածի գործակիցն է եղել: Չեն քարոզում Մարկուս Ավրելիուսի անունից. քանի որ նա սոսկ ինքն իրեն էր դիմում և ո՛չ հետևորդներ, ո՛չ աղանդավորներ չունեցավ. մինչդեռ անընդհատ տաճարներ են կառուցում, որոնցում ինչքան ուզես մեջբերում են որոշ Թղթեր: Քանի դեռ այսպես կլինի, ես իմ չարությամբ կհետապնդեմ նրան, ով այնքան խորամանկորեն կարողացավ մեզ հետաքրքրել իր տառապանքներով:

 

Լյութեր

Հավատ ունենալը հերիք չէ. կարևոր է նաև դիմանալ դրան, ինչպես անեծքին, Աստծո մեջ թշնամու, դահճի, հրեշի տեսնել և այնուամենայնիվ սիրել նրան` նրանում պրոյեկտելով ողջ անմարդկայնությունը, որ ունես, որի մասին երազում ես... Եկեղեցին նրանից սարքել է անգույն, այլասերված, սիրալիր մի էակ. Լյութերը բողոքում է. նա պնդում է, որ Աստված ոչ այն «հիմարն» է, ոչ «մեծահոգի էակը», ոչ «խաբված եղջյուրակիրը», որին առաջարկում են մեր երկրպագությանը, այլ «լափող կրակ» է, կատաղի մեկը, «ավելի սարսափելի, քան սատանան» և նրան դուր է գալիս մեզ չարչարելը: Իրենը վախկոտ հարգանք չէ Նրա նկատմամբ: Եթե առիթ լինի, Լյութերը Աստծուն շշպռում է և հավասարի պես վարվում հետը, «Եթե Աստված ինձ չհովանավորի ու չփրկի իմ պատիվը, ամոթ իրեն»: Նա գիտե ծնկի գալ, ստորանալ, ինչպես որ գիտե անպատկառ լինել, աղաչել սադրիչ տոնով, հառաչանքներից սաստող դիտողությանն անցնել, աղոթել բանավիճողի նման: Երկրպագելու կամ անիծելու համար նույնիսկ ամենագռեհիկ բառերն իրեն խորթ չեն: Աստծուն կարգուկանոնի կոչելով` նա նոր իմաստ է տվել ստորանալուն, որով նա փոխանակում է արել արարչի ու արարածի թշվառությունների միջև: Այլևս ոչ մի ամորձատված աստվածապաշտություն կամ անհանգստություն:

Ագրեսիվության ինչ-որ մինիմում բարձրացնում է հավատը. Աստված ուշադրություն չի դարձնում մեղմ կոչերին. նա ցանկանում է, որ իրեն պահանջներ ներկայացնեն, նեղեն, սիրում է իր և յուրայինների միջև թյուրիմացությունները, որ Եկեղեցին ջանում է հարթեցնել: Վերահսկելով իր հավատացյալների ոճը, Եկեղեցին նրանց կտրում է Երկնքից, որ արձագանքում է սոսկ անեծքներին, հայհոյանքներին և հոգու խորքից եկող ճիչերին, այն արտահայտություններին, որ մարտահրավեր են աստվածաբանությանը կամ բարձր ճաշակին, որ մարտահրավեր են նույնիսկ... բանականությանը:

Բայց փիլիսոփաներին մի հարցրեք, թե ինչ արժե այս բանականությունը, նրանց մասնագիտությունն այն պահպանելն ու պաշտպանելն է: Նրա գաղտնիքները բացելու համար դիմեք այն մարդկանց, ովքեր, ի վնաս իրենց, սեփական կաշվի վրա են զգացել ու ճանաչել այն: Պատահական չէ, որ Լյութերը նրան պոռնիկ է անվանել: Նա այդպիսին է և՛ իր բնույթով, և՛ վարքագծով: Նա չի՞ ապրում ձևացնելով, անկայունությամբ և անամոթությամբ: Նա ոչ մի բանի չի կապվում, ոչ մի բան չէ, տրվում է բոլորին և բոլորը կարող են նրան իրենցը համարել. իրավացիները և անիրավացիները, մարտիրոսներն ու բռնակալները: Նա ամեն տեսակ դատի է ծառայում. նա ամեն ինչ դնում է նույն պլանին`առանց որևէ երկմտանքի, թուլության, նախընտրության. առաջին պատահածը նրա բարեհաճությանն է արժանանում:

Սոսկ միամիտներն են նրան համարում մեծագույն բարիք: Լյութերը նրան դիմակազերծել է: Իհարկե, բոլորին չի տրված Սատանայի այցելությանն արժանանալու պատիվը:

 

***

Այն ուղեղները, որ նետվում են փորձության մեջ, որ Խորամանկի հետ մտերմություն ունեն ու նրանից փախչում են միայն` նրան ավելի լավ գտնելու համար... «Ես նրան կրում էի,– ասում է Լյութերը,– պարանոցիցս կախված», «Նա պառկել է իմ կողքին, անկողնուս մեջ` ավելի հաճախ, քան կինս»: Լյութերն ի վերջո ինքն իրեն հարցնում է, թե «արդյո՞ք սատանան Աստված չէ»:

Շատ հեռու ապաստարան լինելուց` նրա հավատը ցանկացված, փնտրված նավաբեկություն էր, վտանգ, որ նրան սիրաշահում էր և բարձրացնում սեփական աչքում: Անեղծ կրոնը ամուլ կլիներ. նրա մեջ եղած ամենախորն ու ուժգինը աստվածայինը չէր, այլ` դիվականը: Եվ եթե ցանկանաք զրկել Սատանայի ընկերակցությունից, նրան անկենդան, փափուկ, գունազուրկ կդարձնեք: Փրկության իրականությանը հավատալու համար պիտի նախ հավատանք անկման իրականությանը. ցանկացած կրոնական ակտ սկսվում է դժոխքի ընկալումից, որ հավատի առաջին նյութն է, երկինքը միայն հետո է գալիս որպես սխալի ուղղում ու մխիթարանք. շքեղություն, ավելորդություն, հավասարակշռության ու համաչափության մեր հակումի կողմից պարտադրված պատահար: Միայն Սատանան է անհրաժեշտ: Իրեն դրանից ազատող կրոնը թուլանում է, խարխլվում, դառնում ցաքուցրիվ շատախոս աստվածապաշտություն: Նա, ով ամեն գնով փրկություն է փնտրում, երբեք կրոնական մեծ կարիերա չի անի:

Ռեֆորմի ձեռքբերումն այն է, որ ցնցել է գիտակցությունների քունը, հրաժարվել Հռոմի թմրադեղից և լավ Աստծո ու ինչ-որ Սատանայի պատկերին հակադրել է երկիմաստ աստվածությունն ու ամենակարող դևին: Լյութերը գիտեր, որ նախասահմանման գաղափարը անբարոյական էր, ինչը ևս մի պատճառ էր այն պաշտպանելու և զարգացնելու համար: Նրա առաքելությունը ուղեղները շշմեցնելն էր, սկանդալ սարքելը, նրանց հոգեվարքի ցավերը ծանրացնելը, դրանց դեպի անհնարին հույսերի փակուղի քշելը. մի խոսքով` փոքրացնել ընտրյալների քանակը: նա ազնվություն ունեցավ խոստովանելու, որ որոշ կետերում ինքը զիջել է Թշնամու ներշնչումներին: Այդպես է բացատրվում հավատացյալների մեծամասնությանը դատապարտելու նրա խիզախությունը: Ցանկանում էր մոլորեցնե՞լ: Անկասկած: Մարգարեների ցինիզմը մեզ հաշտեցնում է նրանց վարդապետությունների, նույնիսկ նրանց զոհերի հետ...

***

Չնայած հուսալու իր անսովորությանը, նա ազատագրողի տպավորություն է թողնում. շատ շարժումներ են ուղիղ գծով ծնունդ առնում նրանից: Նա Աստծո բացարձակ ինքնիշխանությունը հռչակել է սոսկ ավելի լավ փոքրացնելու համար իշխանության որևէ այլ ձև: «Արքայազն լինել և չլինել ավազակ, գրեթե անհնարին է»: Ըմբոստության կանոնները գեղեցիկ են. հերձվածողության կանոնները ավելի գեղեցիկ են: Եթե Եվրոպան իրեն բնորոշում է պառակտումների հաջորդականությամբ, եթե նրա փառքերը հանգում են այլախոհությունների շքերթի` Լյութերին է պարտական դրա համար: Հազարավոր նորարարների նախնին լինելով նա, միևնույն է, ունեցավ լավատեսությամբ չտարվելու առավելությունը` արատ, որ պատվազրկում է հեղափոխությունները: Մեղքի աղբյուրներին մեզանից ավելի մոտ լինելով նա գիտեր, որ մարդուն ազատագրելը դեռ չէր նշանակում փրկել նրան:

Տարուբերվելով Միջնադարի և Վերածննդի միջև, երկփեղկված համոզմունքների և հակասական իմպուլսների միջև, անձկության այս Ռաբլեն ավելի, քան որևէ մեկը, ունակ էր ամրապնդելու բարոյազրկված և գունաթափվող քրիստոնեությունը: Միայն նա գիտեր, թե ինչ էր պետք անել այն մթագնելու համար: Նրա աստվածապաշտությունը սև էր: Նույնիսկ Պասկալի ու Կիրկեգորի աստվածապաշտությունը գունատվում է նրանի կողքին. մեկը չափազանց շատ է գրող, մյուսը` չափազանց փիլիսոփա: Բայց նա, ամուր` իր գյուղական նևրասթենիայի շնորհիվ, ունի այն բնազդը, որ անհրաժեշտ է Բարու և Չարի ուժերի հետ կռվելու համար: Նրա կոպտությունը` անբռնազբոս, համեղ, երբեք չի վանում իրենից: Նրա մեջ ոչ մի կեղծ բան չկա, ոչինչ` դասական առաքյալից. ոչ խորամանկ ատելություն, ոչ ուսումնասիրված պոռթկում: Իր սարսափների անպատշաճապահության միջով հումորի նոտա է անցնում, ինչը հատկապես պակասում էր Խաչի ակտիվիստներին: Ո՞վ է Լյութերը: Մարդկայնացած սուրբ Պողոս:

 

Աքսորի առավելությունները

Անարդարացի է, որ աքսորյալի վերաբերյալ ստեղծում են մի մարդու պատկեր, որը հրաժարվում է, մի կողմ քաշվում և անհետանում, հնազանդ` իր թշվառություններին, ոչ պիտանիի իր վիճակին:

Եթե ուշադիր նայենք, նրանում կհայտնաբերենք փառամոլին, ագրեսիվ հիասթափվածին, չարացած մարդուն` կրկնօրինակված նվաճողին: Որքան մենք ավելի զրկված ենք, այնքան մեր ախորժակներն ու պատրանքները մեզ ավելի են նյարդայնացնում: Ես նույնիսկ ինչ-որ կապ եմ նշմարում դժբախտության և վեհության մոլուցքի միջև: Նա, ով ամեն ինչ կորցրել է, որպես վերջին ապաստարան պահում է փառքի կամ գրական սկանդալի հույսը: Նա համաձայն է հրաժարվել ամեն ինչից, բացի իր անունից: Բայց նա ինչպե՞ս կպարտադրի իր անունը, երբ գրում է այնպիսի լեզվով, որ քաղաքակրթվածները չգիտեն կամ արհամարհում են:

Նա իրեն կփորձի՞ մի ուրիշ լեզվում: Նրա համար հեշտ չի լինի հրաժարվել այն բառերից, որոնցում քարշ է գալիս իր անցյալը: Ով մերժում է իր լեզուն մեկ ուրիշը որդեգրելու համար, փոխում է իր անհատականությունը, նույնն է թե` հիասթափությունները:

Հերոսաբար դավաճան դառնալով` նա խզում է կապը հիշողությունների հետ և, մինչև ինչ-որ աստիճանի, խզում է կապերն ինքն իր հետ:

 

***

Ինչ-որ մեկը վեպ է գրում, որը նրան օրեցօր հայտնի է դարձնում: Նա այնտեղ պատմում է իր տառապանքները: Նրա հայրենակիցները արտասահմանում իրեն խանդում են. այդ մարդիկ էլ են տառապել, գուցե ավելի շատ: Եվ անհայրենիք մարդը դառնում է (կամ տենչում է դառնալ) վիպասան:

Դրան հետևում է խանգարումների կուտակում, սարսափների, դողերի չափազանց մեծացում, որ հնանում են: Հնարավոր չէ անվերջ նորացնել դժոխքը, որի հենց բնութագիրը միատարրությունն է, ոչ էլ` աքսորի դեմքը: Գրականության մեջ ոչինչ այնքան չի նյարդայնացնում, որքան սարսափելին, կյանքում այն չափազանց արատավորված է ակնհայտությամբ, որպեսզի նրա վրա կանգ առնեն: Բայց մեր հեղինակը համառում է. այս պահին նա իր վեպը թաքցնում է դարակի խորքում և սպասում իր ժամին: Անակնկալի, հռչակի պատրանքը, որ թաքնված է, բայց որի հույսը նա ունի, նրան պահում է, նա ապրում է անիրականությամբ: Մինչդեռ այս պատրանքի ուժն այնպիսին է, որ եթե այդ մարդն աշխատում է գործարանում, ապա միայն մտածելով, որ մի օր հռչակը` նույնքան անսպասելի, որքան շշմեցնող, նրան դուրս կքաշի գործարանից:

 

***

Բանաստեղծի վիճակը հավասարապես ողբերգական է: Փակված սեփական լեզվի մեջ` նա գրում է ընկերների համար, տասը կամ ամենաշատը քսան հոգու համար: Կարդացված լինելու նրա իղձն ավելի պակաս հրամայական չէ, քան ինքնագործ վիպասանի մոտ: Ինքը գոնե մյուսի նկատմամբ այն առավելությունն ունի, որ կարող է իր բանաստեղծությունները տպագրել սփյուռքի ամսագրերում, որոնք լույս են տեսնում գրեթե անպատշաճ զոհաբերությունների և զրկանքների գնով: Մեկը դառնում է դպրոցի տնօրեն. այն պահելու համար նա ստիպված է քաղցած մնալ, երես թեքել կանանցից, ինքն իրեն թաղել պատուհաններ չունեցող սենյակում, ինքն իրեն պարտադրել զրկանքներ, որ շփոթեցնում են և սարսափեցնում: Ինքնաբավարարումը և թոքախտն են նրա բաժինը:

Որքան էլ փոքրաթիվ լինեն էմիգրանտները, նրանք խմբեր են կազմում, ոչ թե իրենց շահերը պաշտպանելու, որքան իրար հետ շփվելու, միասին արյուն բաց թողնելու, հրապարակելու իրենց ափսոսանքները, աղաղակները, իրենց անարձագանք կանչերը: Իզուր կլիներ փնտրել անվարձահատույցության ավելի հուզիչ եղանակ:Նրանց` նույնքան լավ բանաստեղծ, որքան վատ արձակագիր լինելը շատ հեշտ է բացատրվում: Քննենք գրական արտադրանքը ցանկացած փոքրիկ ժողովրդի, որն ինքն իր համար անցյալ սարքելու մանկամտությունը չունի. պոեզիայի առատությունը ամենաաչքի զարնող գիծն է: Արձակը, զարգանալու համար, պահանջում է որոշակի ճշգրտություն, տարբերակված սոցիալական վիճակ և ավանդույթ. այն անբռնազբոս է, կառուցված, պոեզիան հանկարծակի հայտնվում է, այն անմիջական է կամ ամբողջապես սարքովի, քարանձավի մարդու կամ նրբին ճաշակ ունեցողների բաժինն է, որ ծաղկում է և՛ այս կողմում, և՛ այն` միշտ քաղաքակրթության լուսանցքում: Մինչ արձակը մտածված հանճար է պահանջում և բյուրեղացված լեզու, պոեզիան հիանալիորեն համատեղելի է բարբարոսական հանճարի և անձև լեզվի հետ: Գրականություն ստեղծել` նշանակում է ստեղծել արձակ:

 

***

Ինչ կա ավելի բնական, քան այն, որ շատերը պոեզիայից բացի ուրիշ արտահայտչաեղանակ չունեն: Նույնիսկ նրանք, ովքեր առանձնապես օժտված չեն, իրենց արմատախիլ վիճակից, իրենց բացառման ավտոմատիզմից քաղում են լրացուցիչ տաղանդ, որն անկասկած չէին գտնի իրենց նորմալ գոյության մեջ:

Ինչ ձևով էլ որ ներկայանա, ինչպիսին էլ լինի պատճառը, աքսորն իր առաջին օրերին գլխապտույտի դպրոց է: Եվ բոլորին չի տրված նրան հասնելու բախտը: Դա սահմանային վիճակ է և կարծես բանաստեղծական վիճակի ծայրակետ: Շնորհ չէ՞ այնտեղ տեղափոխված լինել միանգամից, առանց շրջանցելու կարգը, սոսկ ճակատագրականության բարի կամքով: Մտածեք այս շքեղ անհայրենիքի մասին` Ռիլկեի, այն անթիվ միայնությունների մասին, որ նա ստիպված եղավ կուտակել իր կապերը ոչնչացնելու, անտեսանելիի մեջ քայլ անելու համար: Հեշտ չէ ոչ մի տեղից չլինելը, երբ ոչ մի արտաքին պայման ձեզ չի պարտադրում դա: Միստիկն ինքը հասնում է ինքնազրկման միայն հրեշավոր ջանքերի շնորհիվ: Ինքդ քեզ պոկել աշխարհից` ինչպիսի կործանարար աշխատանք է: Անհայրենիքը դրան հասնում է առանց ավելորդ ջանքերի, նա այդ անում է պատմության օգնության` պատմության թշնամության շնորհիվ: Բոլորովին պետք չեն ոչ տառապանքներ, ոչ անքուն գիշերներ, որպեսզի ինքը հրաժարվի ամեն ինչից: Իրադարձությունները նրան պարտադրում են այդ անել: Ինչ-որ առումով նա նման է այն հիվանդին, որը, ինչպես ինքը, իր տեղն է գտնում մետաֆիզիկայում կամ պոեզիայի մեջ, դրա համար անձնական արժանիքներ չունենալով, իրերի բերումով, հիվանդության բարի ծառայության շնորհիվ:

Բարձրորակ վատորակությո՞ւն է սա: Գուցե, մանավանդ, դեռ չի ապացուցվել, թե ջանքով ձեռք բերված արդյունքներն իրենց արժեքով գերազանցում են մյուսներին, որ ածանցվել են հանգստից անխուսափելիի ներսում:

 

***

Արմատախիլ արված բանաստեղծին մի վտանգ է սպառնում` իր ճակատագրին հարմարվելու, դրանից այլևս չտառապելու, դրանում իրեն լավ զգալու վտանգը: Ոչ ոք չի կարող փրկել նրա տխրությունների երիտասարդությունը. դրանք մաշվում են: Նույնը վերաբերում է երկրի ցավին ու ամեն տեսակ կարոտախտին: Ափսոսանքները կորցնում են իրենց շքեղությունը, իրենք ևս թարմությունը կորցնում են և, էլեգիայի օրինակով, շատ արագ գործածությունից դուրս են գալիս: Այդժամ ի՞նչ կա ավելի նորմալ, քան աքսորում` Ոչնչի Քաղաքում հաստատվելը: Այն չափով, որքանով բանաստեղծը նրանում արբենում է, այդքանով նա մսխում է իր հույզերը, իր դժբախտության ռեսուրսները, ինչպես նաև փառքի իր երազանքը: Երբ այն դժբախտությունը, որից ինքը գոռոզություն և օգուտ էր քաղում, նրան այլևս չի մտատանջում, նրա հետ պոետը կորցնում է իր բացառման էներգիան և իր մենության պատճառները: Դժոխքից դուրս նետված լինելով` նա իզուր կփորձի այնտեղ վերահաստատվել, դրանում նորից թրծվել. նրա տառապանքները, որ չափազանց ողջախոհ են դարձել, նրան հավերժ անարժան կդարձնեն դրան: Այն աղաղակները, որոնցով ինքը մի ժամանակ հպարտ էր, դառնությունների են վերածվել, իսկ դառնությունը բանաստեղծություն չի դառնում. այն պոետին կտանի պոեզիայից դուրս: Այլևս ոչ երգեր կան, ոչ ավելորդություններ: Երբ վերքերը փակված են, նա ինչքան ուզում է, կարող է ցնցել դրանք, որպեսզի դրանցից մի քանի ինտոնացիա քաղի. լավագույն դեպքում նա սեփական տառապանքների էպիգոնը կդառնա: Նրան պատվավոր անկում է սպասում: Բազմազանության, յուրօրինակ անհանգստությունների պակասից նրա ներշնչանքը սպառվում է: Շուտով, հնազանդված անանունությանը և հետաքրքրված իր միջակությամբ, նա ոչ մի տեղից եկած բուրժուայի դիմակ կհագնի: Ահա նա իր լիրիկական կարիերայի ավարտին է, իր ցածրացման ամենակայուն կետում:

 

***       

«Կարգ ու կանոնավոր» դարձած, նստած իր անկման բարեկեցության մեջ, ի՞նչ կանի նա այնուհետև: Կկարողանա ընտրություն կատարել փրկության երկու ձևերի միջև. հավատի և հումորի: Եթե նա անգոյության մնացուկներ է պահում, քիչ-քիչ կվերացնի դրանք հազարավոր աղոթքների միջոցով, եթե իհարկե նա հաճույք չստանա բարի մետաֆիզիկայից, որ սպառված բանաստեղծություն շինողների պարապ վախտի խաղալիքն է:

Եթե, հակառակը, նա հակված է ծաղրի, ապա նվազագույնի կհասցնի իր պարտությունների կարևորությունը, այն աստիճանի, որ հաճույք կստանա դրանցից: Ըստ իր խառնվածքի` նա կզոհաբերվի բարեպաշտությանը կամ սարկազմին: Ե՛վ մեկ, և՛ մյուս դեպքում կհաղթահարի իր հավակնությունները, իր անհաջողությունները, որպեսզի ավելի բարձր նպատակի հասնի, որպեսզի դառնա վայելչորեն պարտված, արժանավայել մերժված:

 

1 ՔվիետիզմՏասնյոթերորդ դարի միստիկական ուսմունք, որ քարոզում էր իրականության նկատմամբ անտարբերություն և հայեցողական վերաբերմունք:

2 ԿլոշարԹափառաշրջիկ մուրացկան (ֆր.):

 

Ֆրանսերենից թարգմանությունը`

Նունե Աբրահամյանի