1/9/2006

Վաղ Վիտգենշտայնը և իր «Տրակտատը»

Լյուդվիգ Վիտգենշտայնը (1889-1951թթ.) XX դարի ամենաազդեցիկ և ամենախորհրդավոր մտածողներից է: Կենսագրական վայրիվերումները, գրվածքների խիստ գիտականից մինչև միստիկական հասնող ձևակերպումները, վաղ և ուշ շրջանի հակասականորեն միավորվող կոնցեպցիաները և իր փիլիսոփայությանը տրված գնահատականների ու մեկնաբանությունների բազմազանությունը (այդ փիլիսոփայության ներքին մեծ պոտենցիալի վկայություն) մեր առաջ գծում են պարադոքսալ, բայց իր որոնումների ու հետևությունների մեջ չափազանց ազնիվ հոգու պատկեր: Ծնունդով Վիտգենշտայնը Ավստրիայից է: Նրա վառ երևակայությունը սնվել է դարասկզբին իր ծաղկումն ապրող վիեննական մշակույթից. Բրամսի, Կազալսի, Կրաուսի և այլոց անունները հաճախ ենք հանդիպում նրա գրվածքներում: Փիլիսոփայական առաջին գրքերի թվում է Արթուր Շոպենհաուերի «Աշխարհը որպես կամք և պատկերացում»-ը, որի հոռետեսական երանգները հատկապես նկատելի են Վիտգենշտայնի օրագրերում և աֆորիզմներում: Բեռլինի տեխնիկական դպրոցում, այնուհետև Մանչեստերի տեխնիկական համալսարանում ուսանելուց հետո նա անսպասելիորեն թողնում է ավիաինժեների հեռանկարային կարիերան և լրջորեն տրվում մաթեմատիկայի և տրամաբանության փիլիսոփայությանը:

Գերմանացի տրամաբան և մաթեմատիկոս Գոթլոբ Ֆրեգեի խորհրդով նա տեղափոխվում է Քեմբրիջ (Անգլիա), և դառնում «Principia Mathematica» հռչակավոր աշխատության համահեղինակ Բերտրան Ռասսելի ուսանողը: Իր առաջին աշխատությունը` «Տրամաբանա-փիլիսոփայական տրակտատը», որի վերնագիրը նրան հուշել էր Ջորջ Մուրը, Վիտգենշտայնը սկսում է գրել նորվեգական մի խուլ գյուղում, կիսատ թողնելով ուսումը:

Ավարտել իր աշխատանքը խաղաղ պայմաններում վիճակված չէր: Նյարդային հյուծվածությունը դրդում է նրան 1914 թվականին ինքնակամ զորակոչվել ավստրիական բանակ և շարունակել իր երկը նախ խրամատներում, ապա գերության մեջ Իտալիայում: Առաջին աշխարհամարտից հետո որոշ ժամանակ աշխատում է որպես ուսուցիչ Ստորին Ավստրիայի գյուղական դպրոցներում` հրաժարվելով հայրական ժառանգության իր բաժնից հօգուտ հարազատների և մշակութային մի քանի գործիչների (Ռիլկե, Թրակլ, Կոկոշկա…), իսկ կարճ ժամանակ անց վերադառնում է Քեմբրիջ, սակայն արդեն որպես դասախոս:

«Տրակտատին» Ռասսելի տված գնահատականը վհատեցնում է Վիտգենշտայնին, որն ավելի մեծ ըմբռնում էր սպասում իր ուսուցչից: «Տրակտատի» արժանիքները նշելիս Ռասսելը անտեսել էր ամենաէականը, այն, ինչը դուրս էր գալիս տրամաբանականի շրջանակներից: Վիտգենշտայնը խզում է իր կապերը փիլիսոփայության հետ և դարձյալ վերադառնում Քեմբրիջ միայն ութ տարի անց: Վերադարձի պատճառը նոր գաղափարներն էին և «Տրակտատից» տարբեր դիտակետը: 1936-1945 թթ. իր ձեռագրերի հիմնական մասը նա համակարգում և լույս է ընծայում «Փիլիսոփայական հետազոտություններ» վերնագրով, ձեռագիր նյութի մյուս մասը հետմահու լույս է տեսնում «Դիտողություններ մաթեմատիկայի հիմունքների վերաբերյալ» անվամբ: Երկրորդ աշխարհամարտի տարիներին Վիտգենշտայնը աշխատում է հոսպիտալում որպես սանիտար, իսկ այնուհետև Նյուքասլում իր ուժերն է փորձում բժշկության ասպարեզում (լաբորանտ): Կարճ ժամանակով նա կրկին վերադառնում է դասախոսական գործունեության, որից հետո վերջնականապես թողնում է այն և ազատ հետազոտությունների տրվում Իռլանդիայում: Միացյալ Նահանգներ իր կատարած այցելությունից հետո (1949), արդեն քաղցկեղով հիվանդ Վիտգենշտայնը գրում է իր վերջին (անավարտ) աշխատությունը, որը հրատարակիչները վերնագրում են «Հավաստիության մասին»: Մահանալիս իր աշակերտ Նորման Մալկոլմին Վիտգենշտայնը խոստովանում է, որ ապրել է «հեքիաթային կյանք»:

XX դարի առաջին տասնամյակին Քեմբրիջում սկիզբ առավ անալիտիկ փիլիսոփայության ուղղությունը, որի հիմնադիրները եղան Ջորջ Մուրը և Բերտրան Ռասսելը: Դրված խնդիրը նոր չէր փիլիսոփայության համար. հստակեցնել մտքերն ու գաղափարները: Նորը վերլուծության մեթոդն էր, որ հիմնված էր տրամաբանության ոլորտում առկա նվաճումների վրա: Թե՛ Ռասսելը, թե՛ Մուրը վերջին հաշվով զբաղվում էին լեզվական նյութի քննությամբ, նրանում տեսնելով փիլիսոփայական պրոբլեմների աղբյուրը և հետևաբար նաև լուծման բանալին: Հստակեցնել մտքերն ըստ այդմ նույնն էր, ինչ հստակեցնել լեզուն, իսկ հստակեցնել լեզուն անալիտիկ փիլիսոփայի համար նշանակում է բերել այնպիսի պայմանների, որոնց առկայությամբ այն կգործի ինչպես տրամաբանական նշանային համակարգ: Միևնույն ծրագիրը Ռասսելը փորձել է իրագործել մաթեմատիկայի նկատմամբ Ալֆրեդ Նորթ Ուայթհեդի հետ համատեղ հեղինակած «Principia Mathematica» գրքում:

Վիտգենշտայնի հետաքրքրությունները սկզբնապես պայմանավորված են եղել հենց անալիտիկ փիլիսոփայության գաղափարներով: Նրա աշխարհայացքի զարգացման երկու փուլերը, որոնք նշանավորվում են երկու կենտրոնական աշխատություններով` «Տրամաբանա-փիլիսոփայական տրակտատով» և «Փիլիսոփայական հետազոտություններով», վերաբերում են անալիտիկ ուղղության երկու շրջաններին: Մեզ հետաքրքրում է առաջին աշխատությունը և հետևաբար առաջին փուլը:

Հստակեցումը մշտապես գործ ունի սահմանազատման հետ: Այդ սահմանազատումը «Տրակտատում» իրագործվում է լեզվապես արտահայտելիի և անարտահայտելիի վերաբերությամբ` սկսելով առաջինից: «Աշխարհն այն ամենն է, ինչ տեղի է ունենում», հետևաբար աշխարհը իրադարձությունների համակցություն է: Մենք աշխարհի պատկեր ենք կազմում վերարտադրելով փաստերը, ընդ որում օգտվելով պատկերի և պատկերվածի միջև առկա ընդհանուր ձևից: Փաստերը սուբստանցական առումով բաղադրված են օբյեկտներից, որոնք ատոմար են: Իրադարձության, այսինքն փաստի տեսանկյունից օբյեկտը կարևորվում է որպես հարաբերությունների շղթայի օղակ. լինել շղթայից դուրս նշանակում է լինել գործողությունից դուրս, հետևաբար չլինել աշխարհի համակցության մեջ և տեղի չունենալ: Աշխարհի համատարած հոդավորվածությունը հնարավոր է դառնում պատկերել լեզվի հոդավորվածության միջոցով: Պրոյեկտիվ պատկերման արդյունքում օբյեկտներին և նրանց հարաբերություններին մտքի մեջ համապատասխանում են անունները և նախադասությունները: Այն, ինչը կարող է ասվել փաստի ճանաչողության մասին, ենթակա է տրամաբանական վերլուծության, քանի որ լեզվի տրամաբանությունը ենթադրված է փաստի տրամաբանությամբ: «Նախադասությունների իմաստը այդ իմաստի համապատասխանությունը կամ անհամապատասխանությունն է իրադարձությունների գոյության կամ չգոյության հնարավորություններին»: Ինքը լեզուն, առանց իր տրամաբանության տեղի և դերի հստակեցման, կարող է մեզ շատ հեռացնել նրանից, ինչ միտված էր արտահայտելու: «Մարդն ունակ է կառուցել լեզուներ, որոնցով հնարավոր է արտահայտել ցանկացած իմաստ, առանց պատկերացում իսկ ունենալու, թե ինչպես և ինչ է նշանակում յուրաքանչյուր բառ»: Իր ավելի ուշ գրվածքներում շարունակելով պաշտպանել այս միտքը` Վիտգենշտայնը խոստովանում է, որ ժամանակի կորուստ է համարում պլատոնյան տրամախոսության ընթերցումը. ապացույցներն այնքան շատ են, բայց ո՞ւմ են պետք դրանք: Ցանկանալով տարածել մեր խորհրդածությունը լեզվի նորանոր երևույթների վրա, կարող ենք տեսնել լեզվի անպիտանությունը: Կարող ենք տեսնել, թե ինչպես է լեզվի տարերքն ինքը անիրագործելի պահանջներ դնում մեր առաջ` անհնար դարձնելով որևէ բացատրություն: Հիրավի սա այն է, ինչ կարելի է կոչել պայքար լեզվի հետ: Սոկրատեսը խճճվում է լեզվի մեջ ամեն անգամ, հենց որ փորձում է որևէ հասկացության սահմանում տալ, քանի որ յուրաքանչյուր նոր պարզաբանման մեջ վերստին հայտնաբերելի է հակասականը: Լեզուն չար խաղ է խաղում Սոկրատեսի հետ, տանելով նրան իմաստի և անիմաստության սահմանագծով անցնող լաբիրինթոսով, ուստի և դերը, որ նշանակված է իր հերթական ընդդիմախոսին, ավելի բարձր տիրույթում վիճակվում է հենց իրեն` Սոկրատեսին: Փիլիսոփայի ճշմարիտ զբաղմունքը    մտքերի           լեզվական       թաղանթի հստակեցումն է: Այս գաղափարի հետևողական իրագործումն ըստ Վիտգենշտայնի ի վերջո ցույց կտա, որ փիլիսոփայական խորագույն խնդիրներից շատերը ոչ թե կեղծ են, այլ անիմաստ: Լեզվի սահմաններն ըստ Վիտգենշտայնի այդ լեզվի կրողի աշխարհի սահմաններն են: Իրականում սա քիչ չէ, որովհետև սահմանից այն կողմ ընկածն անմտածելին է, անտրամաբանականը, որի պատկերը հնարավոր չէ կազմել: Մինչդեռ լեզվի ողջ պատկերավոր զորությունը հիմնվում է պատկերման տրամաբանության վրա: Հասկանալով նախադասությունը, մենք հասկանում ենք այն ոչ թե բացատրության կամ մեկնության արդյունքում, այլ այն բանի, որ նախադասությունը ցույց է տալիս պատկերված իրականությունը, իր իմաստը: Իդեալիզմի թերությունը իրականության բազմազանությունը արտահայտության միջոցի սահմանափակությունից կախման մեջ դնելն է: Այսպես, կանտյան իդեալիզմի դեպքում տարածական հարաբերությունների տեսողությունը տարածական ակնոցով պայմանավորելը, համաձայն Վիտգենշտայնի, անխուսափելիորեն հանգեցնում է մի պակասավորության, որը գոյանում է այդ հարաբերությունների ողջ բազմազանության անտեսումից: Լեզուն (նախադասությունը) կարող է պատկերել իրականության ամբողջը, բացառությամբ նրա, ինչն իր դեպքում ընդհանուր է այդ իրականության հետ, այսինքն` բացի տրամաբանական (մտածելիության) ձևից: Այս պարադոքսալ պնդումը նկատի ունի, որ իրականության և լեզվի միջև ընդհանուրը, ինքը արտիկուլյացիան, մնում է լեզվականի և տրամաբանականի սահմանից այն կողմ, միաժամանակ լինելով նրա ներսում: Այն չի խոսում. այն ցույց է տալիս իրեն լեզվում:

Ցույց տալ տերմինի նշանակությունը չափազանց բարդ է: Վիտգենշտայնն ասում է, որ նախադասությունն ի զորու չէ պատկերել տրամաբանական ձևը, այդ ձևը միայն արտացոլվում է նրանում և հետևաբար տրամաբանական ձևը չի կարողանում պատկերել լեզվում արտացոլվածը, այսինքն ինքն իրեն: «Այն, ինչը արտահայտում է իրեն լեզվում, մենք չենք կարող արտահայտել լեզվի միջոցով»: Այս դրույթը ձևակերպվում է նաև ավելի արմատական կերպով. «Այն, ինչը կարող է ցույց տրվել, չի կարող ասվել»: Միմյանց հակասող նախադասությունների կառուցվածքն է իհարկե բացահայտում նրանց այդպիսի հարաբերությունը, սակայն ինքը կառուցվածքը ոչինչ չի ասում, այն միայն ցույց է տալիս: Ակնհայտ է լեզվական իդեալիզմի ուրվագծումը ի հաշիվ ամեն այլ տիպի իդեալիզմի հերքման. դա է վկայում նախ դրված խնդրում աշխարհլեզու դուալիզմի վերացումը շնորհիվ երրորդ դեմարկացիոն տարրի ներմուծման և ապա այդ տարրը առաջին երկուսի հարաբերակցության մեջ լուծարելու հնարքը:*

Սակայն լեզվականը չի սպառում այն ամենը, ինչը կարելի է զգալ: Մենք զգում ենք, որ անգամ բոլոր գիտական հարցերին պատասխաններ ստանալու դեպքում մեր կյանքային պրոբլեմը կմնա չլուծված: Գոյություն ունի անասելին, և այն իրեն ցույց է տալիս: 1922 թ. Վիտգենշտայնը մի առիթով գրել է. «Ես կարող եմ պատկերացնել, թե ինչ նկատի ունի Հայդեգգերը ասելով կեցություն և սարսափ: Բնազդը մղում է մարդուն լեզվի սահմաններից դուրս: Մտածենք, օրինակ, զարմանքի մասին, որ ինչ-որ բան գոյություն ունի: Այդ զարմանքը հնարավոր չէ արտահայտել հարցի ձևով, և նրան հնարավոր չէ պատասխան տալ: Այն ամենը, ինչ մենք կարող ենք ասել a priori, կարող է լինել միայն անիմաստություն: Եվ այդուհանդերձ մենք անվերջ ձգտում ենք լեզվի սահմաններից դուրս: Այդ ձգտումը տեսնում էր նաև Կիրկեգորը և անվանում ձգտում առ պարադոքսներ: Ձգտումը լեզվի սահմաններից դուրս էթիկա է: Ես շատ կարևոր եմ համարում, որ էթիկայի մասին ողջ այդ շաղակրատանքին,– ճանաչողությո՞ւն է, թե՞ արժեք, կարելի՞ է արդյոք սահմանել բարիքը,– վերջ տրվի: Էթիկայում մշտապես փորձում են արտահայտել մի բան, որը չի համապատասխանում և երբեք չի համապատասխանի իրերի էությանըՍակայն լեզվի սահմաններից դուրս գալու ձգտումն ինքը ինչ-որ բան է ցուցանում: Դա գիտակցում էր դեռ սրբ. Ավգուստինուսը, երբ ասում էր. «Եվ դու անասուն, չե՞ս ուզում անիմաստություն ասել: Ասա միայն անիմաստություն, դա վտանգավոր չէ»»:

«Տրակտատի» մեջ կատարվում է տրամաբանականի և միստիկականի բաժանում: Պոզիտիվիզմը, որ մի ժամանակ իր Աստվածաշունչն է համարել այս երկը, ուշադրության արժանացրեց միայն տրամաբանական մասը, այսինքն` Վիտգենշտայնի հակամետաֆիզիկան, այնինչ ինքը փիլիսոփան կարևորում էր երկրորդը: Նա անվանում էր այն չգրված մաս, որի բանալին տրված է աշխատությունն ամփոփող մի քանի լակոնիկ աֆորիզմներում: Պոզիտիվիզմը և Վիտգենշտայնը ընդհանուր շատ բան ունեն: Առաջին հերթին դա ասելիի և անասելիի միջև հստակ գծաբաժան անցկացնելու խնդիրն է: Սակայն եթե պոզիտիվիզմը սահմանափակում էր լռության ակտը միմիայն նեգատիվ բացառմամբ, ապա Վիտգենշտայնը լռության էր մատնում ամենակարևորը` խորապես հավատալով, որ դրա մասին պետք է լռել:

Ի՞նչ նկատի ուներ ավստրիացի մտածողը, երբ ասում էր, որ միստիկականը, բարձրագույնը,

անարտահայտելին (անասելին) ցույց է տալիս իրեն: Լեզվական աշխարհում, իմ միակ աշխարհում անասելին ցույց է տալիս իրեն ինձ: Ես չեմ կարող խոսել նրա մասին, քանի որ իմ լեզուն քաղում է իմ աշխարհից միայն փաստացին և գիտականը: Սակայն այդտեղ չեն իմ կենսական խնդիրները և իմ իսկական հետաքրքրությունը: Վերջին խնդիրները չեն ստանա պատասխաններ, մինչև իսկ չեն կարողանա առաջադրվել հարցերի ձևով, քանի որ իմ լեզուն դեռ պատրաստ չէ դրան:

Այն, ինչի միջոցով նա պատրաստվել է, նա ասում է, իսկ այն, ինչին նա դեռ պատրաստ չէ, միայն ցույց է տալիս, ասես մատնանշում` գերադասելով լռել այդ մասին:

 

* Մի փոքր այլ մոտեցմամբ «Տրակտատի» «լեզվական իդեալիզմի» մասին խոսում է Յան Հոքինգը իր «Why does language matter to philosophy» գրքում: