1/8/2005

Ստեղծագործություն  և ճշմարտություն

Հատված «Գեղարվեստական ստեղծագործության ակունքը» գրքից 

Գեղարվեստական ստեղծագործության ակունքը արվեստն է: Բայց ի՞նչ է արվեստը: Այն իրական է ստեղծագործության մեջ: Ահա ինչու մենք նախ և առաջ փնտրում ենք ստեղծագործության իրականությունը: Ո՞րն է այն: Գեղարվեստական ստեղծագործությունները մշտապես, թեև տարբեր կերպ, իրեղեն են: Ստեղծագործության այս իրեղեն բնույթը իրերի մասին սովորական հասկացություններով ըմբռնելու փորձը անհաջողության մատնվեց: Ոչ միայն այն պատճառով, որ իրերի մասին այդ հասկացողությունները չեն ըմբռնում իրեղենը, այլ որովհետև ստեղծագործության իրեղեն ենթակառույցի մասին հարցով ստեղծագործությանը պարտադրում ենք կանխակալություն (Vorgriff), որով արգելում ենք մեր մոտենալը ստեղծագործության ստեղծագործություն լինելուն: Ստեղծագործության մեջ եղած իրեղենի մասին չի կարելի դատել, քանի դեռ պարզորոշ չի երևացել ստեղծագործության ինքնակայությունը (Insichstehen):

Իսկ արդյո՞ք ստեղծագործությունն ինքնին մատչելի է: Որպեսզի դա հաջողվեր, անհրաժեշտ կլիներ ազատել ստեղծագործությունը բոլոր կապերից նրա հետ, ինչը տարբեր է իրենից` ինքն իր համար և իր մեջ հանգչել թողնելու համար: Բայց չէ՞ որ արվեստագետի ամենախորին ձգտումն արդեն ուղղված է դրան: Ստեղծագործությունը նրա միջոցով արձակվում է իր զուտ ինքնակայության մեջ: Հենց մեծ արվեստի մեջ, իսկ խոսքն այստեղ միայն դրա մասին է, արվեստագետը անտարբեր ինչ-որ բան է մնում ստեղծագործության համեմատ, գրեթե ինչպես արարման մեջ ոչնչացող մի անցում` ստեղծագործության առաջխաղացման համար:

Այսպես, ստեղծագործությունները դասավորված և կախված են հավաքածուներում ու ցուցահանդեսներում: Բայց մի՞թե ինքնին, որպես ստեղծագործություններ, որպես այն, ինչ կան, թե՞ ավելի շուտ որպես արվեստի բնագավառի: Ստեղծագործությունները մատչելի են դառնում հասարակական և անհատական վայելքին: Ադմինիստրատիվ մարմինները ստանձնում են ստեղծագործությունների խնամքն ու պահպանությունը: Արվեստի գիտակներն ու քննադատները զբաղվում են դրանցով: Արվեստի առևտուրը հոգ է տանում շուկայի մասին: Արվեստաբանությունը գիտության առարկա է դարձնում դրանք: Բայց մի՞թե իրենք ստեղծագործություններն այդ բազմազան շրջապտույտի մեջ հանդիպում են մեզ: Մյունխենի հավաքածոյի էգինյան մարմարները, Սոփոկլեսի «Անտիգոնեի» լավագույն քննական հրատարակությունը, որպես ստեղծագործություն, դուրս են մղված իրենց բնորոշ գոյության տարածությունից: Որքան էլ մեծ լինի դրանց արժեքն ու տպավորչական ուժը, որքան էլ լավ պահպանված լինեն, որքան էլ ճշմարիտ լինի դրանց մեկնաբանությունը, հավաքածոյի մեջ տեղափոխվելը դուրս է մղել դրանք իրենց աշխարհից: Եվ անգամ, եթե փորձենք հաղթահարել կամ շրջանցել նման տեղափոխությունը, այցելելով, օրինակ` Պեստումի կամ Բամբերգի տաճարը, որ կանգնած են իրենց տեղում, առկա կերտվածքների աշխարհն արդեն փլուզվել է:

Աշխարհի զրկվելն ու աշխարհի փլուզումը երբևէ անշրջելի են: Ու թեև դրանք հանդիպում են մեզ, սակայն միայն որպես եղած: Որպես եղած դրանք հառնում են մեր առջև ավանդույթի և պահպանման բնագավառում: Այսուհետ դրանք մնում են այդպիսի առարկաներ: Դրանց դիմակայությունը սոսկ իրենց մեջ իրենց նախկին ինքնակայության արդյունք է, բայց դա այլևս ինքնակայություն չէ: Վերջինս լքել է նրանց: Արվեստասիրական եռուզեռը, որքան էլ հագեցած լինի և որքան էլ ձգտի ամեն բան անել հօգուտ հենց ստեղծագործությունների, մշտապես հասնում է միայն դրանց առարկայնությանը: Բայց դա չի կազմում նրանց ստեղծագործություն լինելը:

Մի՞թե ստեղծագործությունը ստեղծագործություն է մնում, եթե դուրս է կանգնած ամեն հարաբերությունից: Մի՞թե ստեղծագործություն լինելը չի նշանակում հարաբերության մեջ գտնվել: Իհարկե, միայն թե մնում է հարցնել, թե ինչ հարաբերություններ են դրանք:

Ինչի՞ն է պատկանում ստեղծագործությունը: Որպես այդպիսին պատկանում է այն բնագավառին, որը բացվում է այդ ստեղծագործության միջոցով: Չէ՞ որ ստեղծագործության ստեղծագործություն լինելը առկա է միայն նման բացման մեջ: Մենք ասացինք, որ ստեղծագործության մեջ է տեղի ունենում ճշմարտությունը: Վան Գոգի նկարի հիշատակումը այդ իրադարձությունը անվանելու փորձ էր: Այդ իրադարձությանը հայացք նետելիս հարց ծնվեց. ի՞նչ է ճշմարտությունը և ինչպե՞ս կարող է տեղի ունենալ: Այժմ մենք հարցնում ենք ճշմարտության մասին աչքի առաջ ունենալով ստեղծագործությունը: Սակայն այդ հարցի մեջ բովանդակվածին մերձենալու համար անհաժեշտ է դարձյալ տեսանելի դարձնել ստեղծագործության մեջ ճշմարտության իրողությունը: Նման փորձի համար մենք դիտավորյալ ընտրել ենք մի ստեղծագործություն, որը չի դասվում պատկերող արվեստին:

Ճարտարապետական շինությունը` հունական որևէ տաճար, ոչինչ չի արտապատկերում: Այն պարզապես կանգնած է կիրճերով ակոսված հովտի մեջտեղում: Այն ամփոփում է Աստծո պատկերը և այդ թաքնվածության մեջ թույլ է տալիս, որ Աստծո պատկերը բաց սյունաշարի միջով դուրս գա սրբազան շրջակայք: Տաճարի միջոցով Աստված առկա է տաճարում: Աստծո այս առկայությունն այդ սրբազան շրջակայքի ինքնին տարածումն է ու սահմանագծումը: Տաճարը և իր շրջակայքը, սակայն, չեն կորչում անորոշի մեջ: Տաճարի ստեղծագործությունը միացնում և միաժամանակ հավաքում է ուղիների և հարաբերությունների միասնությունը, որոնցում ծնունդը և մահը, անեծքը և օրհնությունը, հաղթանակը և պարտությունը, տոկունությունը և անկումը ճակատագրի պատկեր են ստեղծում մարդկային գոյության համար: Այս բաց կապերի տիրական ընդարձակությունը պատմական այդ ժողովրդի աշխարհն է: Այդ ընդարձակությունից և նրա մեջ է առաջին անգամ ժողովուրդը վերադառնում ինքն իր մոտ` իրագործելու համար իր կոչումը:

Իր տեղում կանգնած` ճարտարապետական շինությունը հանգրվանում է ժայռահիմքի վրա: Ստեղծագործության այս հանգրվանումը քաղում է ժայռից վերջինիս մութ, ոչնչի չհակված հիմքայնությունը: Իր տեղում կանգնած` ճարտարապետական շինությունը դիմակայում է փոթորկին և այդկերպ ցույց տալիս փոթորիկը իրեն ենթարկված: Քարերի փայլն ու ցոլքը կարծես արեգակի շնորհով միայն երևեցնում են օրվա լույսը, երկնքի հեռուն և գիշերվա խավարը: Վստահ խոյացումը տեսանելի է դարձնում անտեսանելի օդային տարածությունը: Ստեղծագործության անսասանությունը բախվում է մակընթացության ալեկոծությանը և իր անդորրից երևեցնում ծովի մոլեգնությունը: Ծառը և խոտը, արծիվն ու ցուլը, օձը և ծղրիդը նախ ընդունում են իրենց հատուկ տեսքը, իսկ այնուհետև երևան հանում իրենց:

Այս դուրս գալն ու բացվելը ամբողջությամբ վերցված հույները կոչում էին φὐςιζ: Վերջինս միաժամանակ լուսավորում է այն ամենը, ինչի վրա մարդը հիմնում է իր կացարանը: Մենք անվանում ենք դա երկիր: Պետք է չշփոթել այս բառի նշանակությունը հողի պատկերացման, ինչպես նաև մոլորակների աստղագիտական պատկերացման հետ: Երկիրը այն է, ինչի մեջ բացվելը թաքցնում է ամենայն բացվողին որպես այդպիսինի: Բացվողի մեջ երկիրը գոյում է որպես թաքցնող:

Իր տեղում կանգնած տաճարը բացում է մի աշխարհ և վերստին դնում երկրի վրա, որն այդպիսով առաջին անգամ դուրս է ելնում որպես հայրենի հիմք: Սակայն մարդիկ ու գազանները, բույսերն ու իրերը երբեք առկա և հայտնի չեն լինում իբրև անփոփոխ առարկաներ, որպեսզի այնուհետև հընթացս հարմար միջավայր ծառայեն տաճարի համար, որը մեկ օր նույնպես կմիանա ամբողջ ներկա եղածին: Մենք ավելի շուտ կմոտենանք ամբողջ ներկա եղածին: Մենք ավելի շուտ կմոտենանք նրան, ինչը կա, եթե ամեն բան մտածենք հակառակը, իհարկե պայմանով, որ նախապես պատկերացնենք, թե ինչպես այդ ամենը կշրջվի մեր նկատմամբ: Քանզի սոսկ շրջումը, ինքնին վերցված, ոչինչ չի տալիս:

Իր տեղում կանգնած տաճարն առաջին անգամ իրերին տալիս է տեսք, իսկ մարդկանց` առաջին անգամ հայացք իրենց իսկ հանդեպ: Եվ այդ տեսքն ու հայացքը բաց են մնում այնքան ժամանակ, քանի դեռ ստեղծագործությունը ստեղծագործություն է և Աստված չի լքել այն: Նույնն է նաև Աստծո քանդակի դեպքում, որը Աստծուն է նվիրաբերում մրցամարտում հաղթողը: Դա արտապատկերում չէ, որով կարելի է ավելի հեշտ իմանալ, թե ինչպիսի տեսք ուներ նա. դա ստեղծագործություն է, որ առկայացնում է Աստծուն և այդկերպ Աստված է ինքը: Նույնն է նաև բանաստեղծման դեպքում: Ողբերգության մեջ ոչինչ դուրս չի հանվում և չի ցուցադրվում, այլ տեղի է ունենում նոր աստվածների ճակատամարտ ընդդեմ հների: Բանաստեղծումը, որ ծագում է ժողովրդական ասքից, ոչ թե պատմում է այդ ճակատամարտի մասին, այլ այնպես է ձևափոխում ժողովրդական ասքը, որ յուրաքանչյուր էական բառ այժմ կռվում է այս ճակատամարտում և ընտրության առաջ կանգնեցնում. ի՞նչն է սրբազան, ի՞նչն է հոռի, ի՞նչ է մեծ, ի՞նչն է փոքր, ի՞նչն է հերոսական, ի՞նչն է ճղճիմ, ի՞նչն է ազնիվ, ի՞նչն է անտոկուն, ի՞նչն է տեր և ի՞նչն է ծառա (հմմ. Հերակլիտես, դրվագ 53): Ո՞րն է, ուրեմն, ստեղծագործության ստեղծագործություն լինելը: Շարունակ նկատի առնելով մինչ այժմ անմշակ ձևով ասվածը, պարզաբանենք ստեղծագործության երկու էական գծերը: Մենք կելնենք ստեղծագործության կեցության վաղուց հայտնի առջևի պլանից` իրեղենությունից, որի վրա հիմնվում է ստեղծագործության հանդեպ մեր սովորական վերաբերմունքը:

Երբ ստեղծագործությունը ներկայացվում է որևէ հավաքածուում կամ ցուցահանդեսում, ասում են, որ այն ցուցադրված է: Բայց այս ցուցադրումը էականորեն տարբերվում է կանգնեցումից, երբ արձան կամ շինություն են կանգնեցնում, կամ ողբերգություն բեմադրում տոնակատարության ժամանակ: Այսպիսի կանգնեցումը հաստատում է օծման և փառավորման իմաստով: Կանգնեցումն այստեղ այլևս սոսկ տեղադրում չէ: Օծել նշանակում է սրբագործել այն իմաստով, որ ստեղծագործական կանգնեցման մեջ սրբազանը բացվում է որպես սրբազան, և Աստված ներս է հրավիրվում իր առկայության ընդարձակության մեջ: Օծմանն է պատկանում փառավորումը որպես Աստծո արժանիք և փայլի մեծարում: Արժանիքը և փայլը հատկություններ չեն, որոնց կողքին և որոնց ետևում կանգնած է Աստված, նա գոյում է արժանիքի և փայլի մեջ: Այդ փայլի արտացոլման մեջ փայլում է, այսինքն` լուսավորվում է այն, ինչը մենք աշխարհ կոչեցինք: Կանգնեցնել նշանակում է բանալ իրավը որպես չափանիշ, որի իմաստով իշխում է էականը: Սակայն ինչո՞ւ է ստեղծագործության բարձրացումը օծող-փառավորող կանգնեցում: Որովհետև դա է պահանջում ստեղծագործությունը իր ստեղծագործություն լինելու մեջ: [...] Բայց ի՞նչն է բարձրացնում ստեղծագործությունը որպես ստեղծագործություն: Ինքն իր մեջ խոյանալով ստեղծագործությունը բացում է մի աշխարհ և պահում է այն տիրապետող պահպանման մեջ:

Լինել ստեղծագործություն նշանակում է բարձրացնել աշխարհ: Բայց ի՞նչ է այդ աշխարհը: Տաճարի օրինակով ցույց տրվեց այդ աշխարհը: Այն ճանապարհին, որով պիտի անցնենք այստեղ, միշտ կարելի է հեռավոր ծանուցում տալ այդ աշխարհի էության մասին: Այդ ծանուցումը մինչև իսկ սահմանափակվում է այն ամենի հեռացմամբ, ինչը կարող է մոլորեցնել այդ աշխարհի վրա նետված էական հայացքը: Աշխարհը առկա հաշվելի և անհաշվելի, հայտնի և անհայտ իրերի սովորական կուտակում չէ: Բայց աշխարհը նաև երևակայական, առկայի գումարին ավելացվող շրջանակ չէ: Աշխարհը գոյում է և ավելի գոյող է, քան շոշափելին և լսելին, որ մենք հարազատ ենք համարում: Աշխարհը երբեք առարկա չէ, որ կանգնած է մեր առջև և կարող է հայվել: Աշխարհը միշտ այն անառարկայականն է, որին մենք ենթարկված ենք, քանի դեռ ծննդի և մահվան, օրհնման և անեծքի շրջապտույտները վերադարձնում են մեզ կեցություն: Այնտեղ, ուր կայացվում են մեր պատմության կարևոր վճիռները, որոնց մենք հետևում ենք, կամ որոնցից խուսափում ենք, ճանաչում և դարձյալ հարցնում, գոյում է աշխարհը: Քարը աշխարհազուրկ է: Բույսը և կենդանին նույնպես չունեն աշխարհ, սակայն դրանք պատկանում են իրենց միջավայրի թաքնված ճնշմանը, միջավայր, որի մեջ մխրճված են: Սրան հակառակ գեղջկուհին ունի աշխարհ, քանի որ վերջինս գտնվում է գոյի բացության մեջ: Որևէ գործիք (Zeug) իր վստահելիությամբ այս աշխարհին տալիս է անհրաժեշտություն և մերձություն: Հենց որ աշխարհը բացվում է, բոլոր իրերը ստանում են իրենց երկարությունն ու կարճությունը, հեռավորությունն ու մերձությունը, նեղությունն ու լայնությունը: Աշխարհի գոյության մեջ հավաքված է այն տարողունակությունը, որտեղից տրվում է կամ մերժվում է աստվածների պահպանող ողորմածությունը: Աստվածների բացակայության չար խաղն էլ աշխարհի գոյության եղանակ է:

Լինելով ստեղծագործություն, ստեղծագործությունը ընդունում է այդ տարողունակությունը: Ընդունել այստեղ նշանակում է ազատություն տալ բացության ազատությանը և կառուցել այդ ազատությունը իր հոդավորման մեջ: Այդպիսի կառուցումը գոյում է վերը հիշատակված բարձրացման հիման վրա: Որպես ստեղծագործություն` ստեղծագործությունը կանգնեցնում է իր աշխարհը: Ստեղծագործությունն է բաց պահում աշխարհի բացությունը: Սակայն աշխարհի կանգնեցումն այստեղ ստեղծագործության լինելիության միայն մեկ էական գիծն է: Մեկ ուրիշ գիծ, որը նույնպես պատկանում է ստեղծագործությանը, մենք կփորձենք տեսանելի դարձնել նման եղանակով` ելնելով ստեղծագործության առջևի պլանից:

Երբ ստեղծագործությունը կերտվում է որևէ նութից` քարից, փայտից, երկաթից, ներկից, լեզվից, հնչ յունից, ասում են նաև, որ այն կազմված է դրանից: Բայց ինչպես ստեղծագործությունը պահանջում է իր կանգնեցումը սրբագործող-փառաբանող բարձրացման իմաստով, քանի որ ստեղծագործության ստեղծագործություն լինելը աշխարհի բարձրացման մեջ է, այնպես էլ անհրաժեշտ է կազմումը, որովհետև ստեղծագործության լինելիությունն ինքը կազմության բնույթ ունի: Իր էության մեջ ստեղծագործությունը կազմող է: Բայց ի՞նչ է այն կազմում: Մենք կհասկանանք դա լոկ այնժամ, երբ կհետազոտենք ստեղծագործության առջևի պլանի և սովորաբար այդպես կոչվող կազմումը:

 Ստեղծագործության կեցությանը պատկանում է աշխարհի բարձրացումը: Ինչպիսի՞ն է ստեղծագործության նյութ կոչվածի էությունը այդպիսի որոշարկման շրջանակներում: Գործիքը, որոշարկվելով ծառայելիությամբ և օգտագործելիությամբ, ծառայության է վերցնում այն, ինչից կազմված է` նյութը: Որևէ գործիք պատրաստելիս, ասենք` կացին, օգտագործում և սպառում են քար: Քարը անհետանում է իր ծառայության մեջ: Նյութը այնքանով է լավ յուրացված, որքանով ավելի անխոնջ է վերանում գործիք լինելու մեջ: Մինչդեռ տաճարի ստեղծագործության մեջ, որը բարձրացնում է աշխարհը, նյութը չի անհետանում, այլ առաջին անգամ ոտք է դնում ստեղծագործության աշխարհի բացության մեջ: Ժայռը գալիս է իր հիմքայնությանը և իր անդորրին ու այդկերպ առաջին անգամ դառնում ժայռ: Մետաղները սկսում են կայծկլտալ, գույները` լուսավառվել, ձայները` հնչել, բառը` ասվել: Այս ամենը երևան է գալիս, հենց որ ստեղծագործությունը վերադառնում է քարի ծավալայնության և ծանրակշռության, փայտի ամրության և ճկունության, մետաղի կարծրության և փայլի, գույների պայծառության և խամրության, ձայնի հնչման և բառի անվանողունակության մեջ: Այն, ինչին վերադառնում է բառը և այն, ինչը երևան է գալիս այդ ինքնավերադարձի մեջ, մենք անվանեցինք երկիր: Երկիրը երևան ելնողն է և թաքցնողը: Երկիրը ոչ մի բանի չմղված անջանք-ջանադիրն է: Երկրի վրա է պատմական մարդը հիմնում իր կացարանը աշխարհում: Կազմումն այստեղ պետք է հասկանալ բառիս նեղ իմաստով: Ստեղծագործությունը ներմուծում է երկիրը աշխարհի բացության մեջ և պահում այնտեղ: Ստեղծագործությունը թույլ է տալիս երկրին երկիր լինել:

Բայց ինչո՞ւ պետք է երկրի այս կազմումը տեղի ունենա այնպես, որ ստեղծագործությունը իրեն վերադարձնի երկիր: Այդ ի՞նչ է երկիրը, որ հենց այսկերպ է հայտնվում անթաքույցի մեջ: Քարը ճնշում է և ազդարարում իր ծանրության մասին: Սակայն պառկած լինելով մեր առջև, այն թույլ չի տալիս մեզ թափանցել իր ծանրության մեջ: Եթե մենք փորձենք կոտրել ժայռը, վերջինս իր բեկորների մեջ մեզ ցույց չի տա իր ներսն ու բացությունը: Քարն իսկույն կվերադառնա իր ծանրության անձկության և իր բեկորների զագվածայնության մեջ: Իսկ եթե մենք փորձենք ըմբռնել դա այլ ճանապարհով` դնելով քարը կշեռքի վրա, ապա ծանրությունը կվերածենք կշռի չափման: Քարի այսպիսի գուցե շատ ճշգրիտ որոշարկումը կմնա թիվ, իսկ նրա հանգչող ծանրությունը կկորչի մեզ համար: Գույնը լուսավառվում է, և միայն այդքանը: Եթե մենք բանականորեն չափենք նրա տատանումների քանակը, այն արդեն չքանում է: Գույնը ցույց է տալիս իրեն, քանի դեռ լուծված և բացատրված չէ: Յուրաքանչյուր թափանցում երկրի մեջ կոտրվում է նրա վրա: Ամեն սոսկ հաշվողական թափանցում իր մեջ վերջինս վերածում է ավերման: Չնայած բնության տեխնիկա-գիտական առարկայացման տեսքով ներկայացվող իշխանության ու առաջընթացի պատրանքին, այդ իշխանությունը մնում է սոսկ անզոր ցանկություն: Իր բաց լուսավորվածության մեջ երկիրը որպես այդպիսին երևում է միայն այն ժամանակ, երբ ընդունվում և պահվում է որպես էապես չբացվող, որը նահանջում է ամեն բացման առջև, այսինքն` մշտապես պահում է իրեն փակ: Երկրային բոլոր իրերը, ինքը երկիրն ամբողջությամբ ներհոսում են մեկ փոփոխական միահունչության մեջ: Բայց ներհոսումը միախառնություն չէ: Այստեղ հոսում է ինքն իր մեջ հանգչող սահմանազատման հոսանքը, ամեն առկա բան վերջինս դնում է դրա առկայության սահմանների մեջ: Եվ այսպես ամեն ինքնապարփակ իրի մեջ գոյություն ունի միևնույն ինքնաչիմացությունը: Երկիրն էապես ինքն իրեն փակողն է: Կազմել երկիր նշանակում է բերել այն բացության, որպես փակություն:

 Ստեղծագործությունը իրագործում է այս կազմումը, քանզի իրեն ետ է վերադարձնում երկիր: Սակայն երկրի ինքնապարփակումը միաձև ու անշարժ քողարկում չէ, այն ծավալվում է պարզ եղանակների ու ձևերի անսպառ լիությամբ: Բայց քանդակագործը օգտագործում է քարը ճիշտ այնպես, ինչպես այն յուրովի օգտագործում է քարտաշը: Սակայն նա չի սպառում քարը: Դա ինչ-որ չափով տեղի է ունենում, երբ քանդակը չի հաջողվում: Ճիշտ է, նկարիչն էլ ներկ է օգտագործում, բայց այնպես, որ ներկը չի ծախսվում, այլ առաջին անգամ սկսում է լուսավառվել: Ճիշտ է, բանաստեղծը օգտագործում է բառը, սակայն ոչ այնպես, ինչպես սովորաբար խոսողներն ու գրողները, որոնք պիտի բառեր ծախսեն, այլ այնպես, որ բառն առաջին անգամ դառնում է բառ և մնում է այդպիսին:

Ստեղծագործության մեջ նյութ չկա: Նույնիսկ կասկածելի է, որ գործիքի էական որոշակումը ըմբռնում է գործիքը իր գործածելիության մեջ, երբ նշում է նյութ բառով այն, ինչից վերջինս բաղկացած է: Աշխարհի բարձրացումը և երկրի կազմումը երկու էական գծեր են ստեղծագործության ստեղծագործություն լինելու մեջ: Ստեղծագործության կեցության միասնության մեջ, սակայն, դրանք պատկանում են միմյանց: Այդ միասնությունն ենք փնտրում մենք, երբ մտածում ենք ստեղծագործության ինքնակայությունը` փորձելով արտահայտել դրա փակ ինքնահանգրվանումը:

Սակայն նշելով այդ էական գծերը մենք, եթե անգամ ինչ-որ բան ավելի հստակ դարձրինք, ապա ոչ թե ստեղծագործության հանդարտությունը, այլ կատարումը: Ի վերջո ի՞նչ է հանդարտությունը, եթե ոչ շարժման հակառակը: Իհարկե, հակառակն է ոչ այն իմաստով, որ բացառում է շարժումը, այլ` ներառում: Միայն շարժումը կարող է հանդարտվել: Եվ ինչպիսին որ շարժումն է, այնպիսին էլ հանդարտությունն է: Մարմնի շարժման մեջ, որպես սոսկ տեղափոխության, հանդարտությունը լոկ շարժման սահմանային դեպքն է: Եթե հանդարտությունը ներառում է շարժումը, կարող է լինել այնպիսի հանդարտություն, որը կլինի շարժման ներքին կուտակում, այսինքն` բարձրագույն շարժունություն, պայմանով, որ շարժման տեսակը պահանջում է այսպիսի հանդարտություն: Այսպիսին է ինքն իր մեջ հանգրվանող ստեղծագործության հանդարտությունը: Այդ պատճառով մենք ավելի կմոտենանք այդ հանդարտությանը, եթե մեզ հաջողվի միասնաբար ըմբռնել կատարման շարժունությունը ստեղծագործության կեցության մեջ: Մենք կհարցնենք` ինչպիսի՞ կապ են դրսևորում ստեղծագործության մեջ աշխարհի բարձրացումը և երկրի կազմումը:

Աշխարհը պատմական ժողովրդի ճակատագրի մեջ պարզ և էական վճիռների լայն ճանապարհների ինքն իրեն բացող բացությունն է: Երկիրը մշտապես իրեն քողարկող, այդկերպ թաքցնող և ոչ մի բանի չմղված երևան գալն է: Աշխարհն ու երկիրը էապես իրարից տարբեր են, բայց երբեք անջատ չեն: Աշխարհը հիմնվում է երկրի վրա, իսկ երկիրը թափանցում է նրա միջով: Սակայն աշխարհի և երկրի հարաբերությունը բնավ չի տկարանում միմյանց հետ կապ չունեցող հակադրությունների դատարկ միասնության մեջ: Աշխարհը, որ հանգրվանում է երկրի վրա, ջանում է վեր բարձրացնել այն: Որպես ինքն իրեն բացող, աշխարհը չի հանդուրժում ոչ մի փակ բան: Իսկ երկիրը, որպես ծածկող, հակված է իր մեջ առնել և պահել աշխարհը:

Աշխարհի և երկրի դիմակայությունը վեճ է: Շատ հեշտ է խեղաթյուրել վեճի էությունը, շփոթելով այն գժտության ու բանակռվի հետ և հասկանալ սոսկ իբրև խախտում և ավերում: Էական վեճի մեջ վիճողները վերհանում են միմյանց առ սեփական էության ինքնահաստատում: Իսկ էության ինքնահաստատումը չի համառում մեկ պատահական վիճակում, այլ հանձնում է իրեն իր կեցություն ակունքի թաքուցյալ նախնականությանը: Վեճի մեջ մեկը իրենից վեր է բարձրացնում մյուսին: Այսպես, վեճը միշտ ավելի սուր ու ավելի իսկական է դառնում: Եվ որքան ավելի է վեճը գերազանցում իրեն, այնքան ավելի անզիջում են վիճողները մղվում իրենց պարզ փոխպատկանելիության մտերմության մեջ: Երկիրը չի կարող յոլա գնալ առանց աշխարհի բացության, հակառակ դեպքում չի կարողանա հանդես գալ որպես երկիր իր փակության ազատագրված ճնշման մեջ: Աշխարհը նույնպես չի կարող անջատվել երկրից, հակառակ դեպքում, որպես ամեն գոյութենական ճակատագրի իշխող ընդարձակություն և ուղի, ինչպե՞ս կարող է հիմնվել վճռվածի վրա:

Բարձրացնելով աշխարհը և կազմելով երկիրը, ստեղծագործությունը հիմնում է այս վեճը: Սակայն դա տեղի է ունենում ոչ թե վեճը համաձայնության պատրանքով ճնշելու, այլ վեճը վեճ թողնելու համար: Բարձրացնելով աշխարհը և կազմելով երկիրը, ստեղծագործությունը իրագործում է այդ վեճը: Ստեղծագործության ստեղծագործություն լինելը աշխարհի և երկրի միջև վեճն է: Իսկ քանի որ վեճը իր բարձրակետին է հասնում մտերմության պարզության մեջ, վեճի մեջ է տեղի ունենում ստեղծագործության միասնությունը: Վիճելը ստեղծագործության շարժունության ինքն իրեն գերազանցող կուտակումն է: Վեճի մտերմության մեջ է իր մեջ հանգչող ստեղծագործության հանդարտության էությունը:

Միայն ստեղծագործության այս հանդարտությունից մենք կարող ենք տեսնել` ինչն է ստեղծագործության ստեղծագործությունը: Մինչ այժմ պնդումը, որ գեղարվեստական ստեղծագործությունում ճշմարտությունը դրվում է ստեղծագործության մեջ, միշտ եղել է կանխարկող պնդում: Որքանո՞վ է ստեղծագործության ստեղծագործություն լինելու մեջ, այսինքն, այժմ կարող ենք ասել, աշխարհի և երկրի վեճի մեջ տեղի ունենում ճշմարտությունը: Ի՞նչ է ճշմարտությունը:

Թե որքան քիչ և աղոտ է ճշմարտության էության մասին մեր գիտելիքը, երևում է անփութությունից, որով կիրառում ենք այս հիմնաբառը: Ճշմարտության տակ մենք հասկանում ենք այս կամ այն ճշմարտությունը: Դա նշանակում է ճշմարիտ ինչ-որ բան: Դա կարող է լինել ճանաչողություն, որ արտահայտվում է որևէ դրույթով: Սակայն մենք ճշմարիտ ենք անվանում ոչ միայն դրույթը, այլև իրը, իսկական ոսկին ի տարբերություն թերթոսկու: Ճշմարիտը նշանակում է բուն, իրական ոսկի: Իսկ ի՞նչ է նշանակում իրականը: Իրականը մեզ համար ճշմարտապես գոյություն ունեցողն է: Ճշմարիտ է այն, ինչը համապատասխանում է իրական մի բանի, իսկ իրական է այն, ինչը ճշմարտապես կա: Շրջանը դարձյալ փակվեց:

Ի՞նչ է նշանակում «ճշմարտապես»: Ճշմարտությունը ճշմարիտի էությունն է: Իսկ ի՞նչ ենք մտածում`էություն ասելով: Սովորաբար էություն է համարվում այն ընդհանուրը, ինչում համաձայնության է գալիս ամեն ճշմարիտ բան: Էությունը դրսևորվում է սեռի հասկացության և համընդհանուր հասկացության մեջ, որը ներկայացնում է այն մեկը, որ համազոր է բազումի համար: Բայց այս համազոր էությունը (էությունը essentia-ի իմաստով) սոսկ անէական էություն է: Ինչո՞ւմ է կայանում ինչ-որ բանի էական էությունը: Հավանաբար այն հանգչում է նրանում, ինչը ճշմարտապես գոյն է: Որևէ իրի ճշմարիտ էությունը որոշարկում է ինքն իրեն ճշմարիտ կեցությամբ, իր ճշմարտությամբ: Բայց հիմա մենք որոնում ենք ոչ թե էության ճշմարտությունը, այլ ճշմարտության էությունը: Ստացվում է ուշագրավ խճողում: Արդյո՞ք սա միայն ուշագրավություն է կամ հասկացությունների խաղի դատարկ խորամանկություն, թե՞ անդունդ:

Ճշմարտությունը ենթադրում է ճշմարիտի էություն: Մենք մտածում ենք ճշմարտությունը հունական բառի հիշողությամբ: Αλἠθεια նշանակում է գոյի անթաքուցություն: Բայց որոշարկո՞ւմ է սա արդյոք ճշմարտության էությունը: Չե՞նք հրամցնում արդյոք մենք բառագործածության սովորական փոփոխությունը` անթաքուցությունը, ճշմարտության տեղ, որպես խնդրի նշանակում: Իհարկե, անվան փոփոխությունը այդպես էլ մնում է, քանի դեռ մենք չենք հասկացել, թե ինչ պետք է կատարվի, որպեսզի ստիպված լինենք ճշմարտության էությունը արտահայտել «անթաքուքուցություն» բառով:

Անհրաժե՞շտ է արդյոք դրա համար հունական փիլիսոփայության նորոգումը: Նորոգումը, եթե անգամ անհնարը հնարավոր դառնար, մեզ չէր օգնի, քանի որ հունական փիլիսոփայության թաքուցյալ պատմությունը հենց սկզբից այն է, որ վերջինս չի համապատասխանում αλἠθεια բառի մեջ լուսավառվող ճշմարտության էությանը, իսկ իր գիտելիքն ու խոսքը ճշմարտության էության մասին հետզհետե ստիպված է վերածել ճշմարտության ածանցյալ էության մասին մեկնաբանության: Ճշմարտության էությունը որպես αλἠθεια չմտածված է մնում հունական մտքի և առավել ևս հետագա փիլիսոփայության մեջ: Անթաքուցությունը հունական կեցության մեջ մտածողության համար ամենաթաքուցյալն է, բայց դրա հետ մեկտեղ` ամենասկզբից ամեն առկայի առկայության որոշարկողը: Բայց ինչո՞ւ չսահմանափակվենք ճշմարտության էությամբ, որն արդեն դարեր շարունակ սովորական է մեզ համար: Այսօր էլ, և արդեն երկար ժամանակ, ճշմարտություն նշանակում է իմացության համապատասխանություն իր առարկային: Բայց չէ՞ որ առարկան որպես այդպիսին պիտի ցույց տա իրեն, որպեսզի իմացությունը և դրույթը, որ ձևավորում և արտահայտում է այդ իմացությունը, կարողանա համապատասխանել առարկային և որպեսզի առարկան պարտադիր լինի դրույթի համար: Ինչպե՞ս կարող է առարկան ցույց տալ իրեն, եթե ինքը չի կարող դուրս ելնել թաքուցության միջից, եթե ինքը ոտք չի դնում անթաքույցի մեջ: Դրույթը ճշմարիտ է, եթե այն ուղղորդվում է ըստ անթաքույցի, այսինքն` ըստ ճշմարտի: Դրույթի ճշմարտությունը մշտապես այս ճշտությունն է: Ճշմարտության քննադատական հասկացությունները, որոնք Դեկարտից ի վեր ելնում են հավաստիությունից, որպես ճշմարտությունից, սոսկ ճշմարտությունը որպես ճշտություն որոշարկելու փոխակերպումներ են: Ճշմարտության մեզ համար այս սովորական էությունը` պատկերացնելու ճշտությունը, ամբողջությամբ կախված է ճշմարտությունից որպես գոյի անթաքուցությունից:

Եթե մենք այժմ ընդհանրապես հասկանում ենք ճշմարտությունն իբրև անթաքուցություն, ապա չենք սահմանափակվում միայն հունական բառի բառացի թարգմանությամբ: Մենք խորհում ենք այն չճանաչվածի և չմտածվածի մասին, որն ընկած է ճշմարտության էության, որպես ճշտության, մեզ համար սովորական և այդ պատճառով սպառված ըմբռնման հիմքում: Երբեմն հարմարվում են խոստովանությանը, որ ասույթի ճշտությունը (ճշմարտությունը) հաստատելու և հասկանալու համար պետք է դիմել նրան, ինչն արդեն ակնհայտ է: Այս ենթադրությունն իսկապես հնարավոր չէ շրջանցել: Քանի դեռ մենք այսպես ենք խոսում և մտածում, ճշմարտությունը հասկանում ենք որպես ճշտություն, որն իհարկե կարիք ունի նախադրյալի, սակայն երկնքին է հայտնի, թե ինչու և ինչպես:

Սակայն մենք չենք ենթադրում գոյի անթաքուցությունը, ինքը գոյի (կեցության) անթաքացությունը տեղափոխում է մեզ այնպիսի էության մեջ, որ մենք այն պատկերացնելով մշտապես դրված ենք անթաքուցության մեջ և կախված ենք վերջինից: Այսպես թե այնպես, անթաքույց պիտի լինի ոչ միայն մեր ճանաչողությունն ուղղորդողը, այլ ողջ բնագավառը, որում «ճանաչողության այս ուղորդումը», ինչպես նաև ճանաչողությունը, որի համար ակնհայտ է դառնում դրույթի համակերպումը առարկայի հետ, պետք է ամբողջապես անհրաժեշտաբար խաղարկվի անթաքուցության մեջ: Մեր բոլոր ճիշտ պատկերացումներով հանդերձ մենք երբեք չենք կարող ենթադրել, որ կա մի բան, որի նկատմամբ ուղղորդվում ենք, եթե գոյի անթաքուցությունը մեզ արդեն դուրս չի բերել լուսավորություն, որի մեջ ոտք է դնում և որից հեռանում է գոյը:

Բայց ինչպե՞ս է դա տեղի ունենում: Ինչպե՞ս է տեղի ունենում ճշմարտությունը որպես անթաքուցություն: Նախ պետք է ավելի հստակորեն ասել, թե ինչ է այդ անթաքուցությունը:

Իրերը կան, մարդիկ նույնպես, ընծաները և զոհաբերությունները կան, կենդանիները և բույսերը կան, գործիքները և ստեղծագործությունները կան: Գոյը կանգնած է կեցության մեջ: Կեցության միջով անցնում է գաղտնի վարագույր, որ անցնում է աստվածայինի և հակաստվածայինի միջև: Գոյի մեջ առկա շատ բաների մարդը չի կարող տիրել: Միայն փոքր մասն է ճանաչվում նրա կողմից: Հայտնին հայտնի է մնում մոտավոր կերպով, իսկ տիրածը` անապահով: Գոյը երբեք չի կարող լինել, ինչպես կարող է թվալ, մեր սարքածը, կամ առավել ևս մեր պատկերացումը: Եթե մտածենք այդ ամբողջը որպես մեկ բան, ապա, ինչպես թվում է, հասու ենք դառում ամենին, որ առհասարակ կա, որքան էլ կոպտորեն հասու լինենք:

Այդուհանդերձ տեղի է ունենում նաև մեկ այլ բան`գոյի վրա և նրանից վեր, բայց ոչ նրանից այն կողմ, այլ նրանից առաջ: Գոյի մեջտեղում կա կատարելապես բաց տեղ: Դա լուսավորությունն է: Եթե մտածենք այն ելնելով գոյից, ապա վեջինս ավելի գոյող է, քան ողջ գոյը: Այս բաց միջատեղը շրջապատված չէ գոյով, այլ ինքն է շրջապատում գոյին ինչպես ոչինչը, որը մենք գրեթե չենք ճանաչում: Գոյը կարող է գոյ լինել միայն այն դեպքում, եթե մտնում է այդ լուսանցի լույսի մեջ և դուրս է գալիս նրանից: Միայն այս լուսանցն է մեզ` մարդկանցս, տալիս և ապահովում ելք դեպի գոյը, որը այն չէ, ինչ մենք ենք, և դեպի գոյը, որը հենց մենք ենք: Այդ լուսանցի շնորհիվ գոյը հայտնի և տարբեր չափով անթաքույց է: Բայց անգամ թաքուցյալ գոյը կարող է լինել միայն լուսավորվածի տարածքում: Յուրաքանչյուր գոյ պահպանում է առկայության այդ յուրահատուկ հակընդդեմությունը` միաժամանակ պահելով իրեն թաքուցյալ: Լուսանցը, ուր մուտք է գործում գոյը, ինքն իր մեջ միաժամանակ թաքուստ է (Verbergung): Թաքուստը իշխում է գոյի շրջանում երկակի ձևով: Գոյը մերժում է իրեն մեզ համար բացառությամբ մեկ և ըստ երևույթին չնչին մի բանի դեպքում, որին մենք ավելի շուտ բախվում ենք, երբ կարողանում ենք գոյի մասին ասել լոկ այն, որ վերջինս կա: Թաքուստը որպես մերժում ոչ միայն ճանաչողության երբեմնի սահմանն է, այլև լուսավորվածի լուսավորման սկիզբը: Սակայն թաքուստը միաժամանակ նաև ուրիշ եղանակով լուսավորվածի ներսում է: Գոյը փակում է գոյին, մեկը ստվերում է մյուսին, մեկը մթնեցնում է մյուսին, քիչը ծածկում է շատին, առանձինը ժխտում է ամենին: Այստեղ թաքուստը սովորական մերժում չէ, գոյը թեև հայտնվում է, սակայն իրեն դրսևորում է այլ կերպ, քան կա:

Այս թաքուստը աղավաղում է: Եթե գոյը չաղավաղեր գոյին, մենք չէինք կարող աչքաթող անել նրան, մոլորվել և առավել ևս մոռացության մեջ ընկնել: Որ գոյը կարող է իբրև պատրանք խաբել, այն բանի պայմանն է, որ մենք կարող ենք խաբվել, բայց ոչ հակառակը:

Թաքուստը կարող է լինել մերժում կամ ընդամենը աղավաղում: Մենք երբեք հավաստիորեն չգիտենք, թե այդ երկուսից որն է: Դա նշանակում է. բաց տեղը` լուսանցը, գոյի մեջտեղում երբեք մշտապես բաց վարագույրով քարացած բեմ չէ, որի վրա խաղարկվում է գոյի դրաման: Ավելի շուտ լուսանցում է տեղի ունենում միայն որպես այդպիսի երկակի թաքուստ:

Գոյի անթաքուցությունը ոչ թե առկա վիճակ է, այլ պատահում: Անթաքուցությունը (ճշմարտությունը) ո՛չ իրի (գոյի իմաստով) հատկություն է, ո՛չ էլ դատողության հատկություն:

Գոյի ամենամոտ շրջապատի մեջ մենք մեզ զգում ենք տանը: Գոյն այստեղ սովորական է, ապահով, ընտելացած: Եվ այդուհանդերձ լուսանցի միջով ձգվում է մշտական մերժման և աղավաղման երկակի պատկերով թաքուստը:

Ընտելացածը իր հիմքում ընտելացած չէ, այլ սոսկալի: Ճշմարտության էությունը, այսինքն` անթաքուցությունը, կառավարվում է մերժմամբ: Այս մերժումը ո՛չ բաց է, ո՛չ էլ վրիպում, ինչպես կլիներ, եթե ճշմարտությունը լիներ ամեն թաքուցյալը թոթափած անթաքուցություն: Եթե ճշմարտությունն ի վիճակի լինի այդպիսին դառնալ, ապա այլևս ինքը չի լինի: Ճշմարտության, որպես անթաքուցության էության, այս մերժումը հատուկ է երկակի թաքուստի ձևով: Իր էության մեջ ճշմարտությունը ան-ճշմարտություն է: Պետք է ասել, ընդ որում հատուկ շեշտակիությամբ, որ անթաքուցությանը, որպես լուսանցի, պատկանում է թաքուստի ձևով մերժումը: Դրույթը, ըստ որի ճշմարտության էությունը ոչ-ճշմարտությունն է, բնավ չի ասում, որ ճշմարտությունն իր հիմքում կեղծիք է: Այս դրույթը չի ասում նաև, որ ճշմարտությունը երբեք ինքը չէ, իսկ դիալեկտիկորեն ներկայացված` մշտապես նաև իր հակառակն է: Ճշմարտությունը գոյում է որպես ինքը, քանի դեռ թաքցնող մերժումը սահմանում է ամեն լուսանցի մշտական ակունքը, իսկ աղավաղումը` ամեն լուսանցի մոլորության չբթացող սրությունը: Թաքցնող մերժում այստեղ անվանում ենք այն հակամետը, որ կա լուսանցի և թաքուստի միջև ճշմարտության էության մեջ: Այդ հակընդմետը նախնական վեճի ընդդիմությունն է: Ճշմարտության էությունն ինքն իր մեջ նախնական վեճ է, որում վիճարկվում է բաց միջատեղը, ուր մուտք է գործում և որտեղից դուրս գալով ինքն իր մեջ է վերադառնում գոյը:

Այս բացությունը տեղ է գտնում գոյի մեջ: Նրան հատուկ է էական մի գիծ, որն արդեն նշեցինք: Բացությանը պատկանում են աշխարհն ու երկիրը: Բայց աշխարհը պարզապես բացություն չէ, որ համապատասխանում է լուսանցին, երկիրը փակություն չէ, որ համապատասխանում է թաքուստին: Աշխարհն ավելի շուտ էական կանոնների ուղիների լուսանցն է, կանոններ, որոնց ենթարկվում է ամեն վճիռ: Իսկ ամեն վճիռ հիմնվում է ինչ-որ չհաղթահարված, թաքնված, մոլորեցնող բառի վրա, այլապես չէր լինի վճիռ: Երկիրը պարզապես փակություն չէ, այլ մի բան, որը լինելով ինքն իրեն փակող, բացվում է:

Աշխարհն ու երկիրը ինքնին, իրենց էությամբ վիճող և վիճարկվող են: Միայն այդպես են վերջիններս մտնում լուսացին և թաքուստի վեճի մեջ: Միայն աշխարհի միջով է թափանցում երկիրը, աշխարհը հիմնվում է միայն երկրի վրա, որքանով ճշմարտությունը տեղի է ունենում որպես լուսավորության և թաքուստի նախնական վեճ: Բայց ինչպե՞ս է տեղի ունենում ճշմարտությունը: Մենք պատասխանում ենք. այն տեղի է ուենում էական սակավ եղանակներով: Այդ եղանակներից մեկը ստեղծագործության ստեղծագործություն լինելն է: Կանգնեցնելով աշխարհը և կազմելով երկիրը` ստեղծագործությունը վարում է այդ վեճը, վեճ, որում առարկա է գոյի անթաքուցությունն ամբողջությամբ` ճշմարտությունը:

Տաճարը կանգնած է իր տեղում, – սրանում է տեղի ունենում ճշմարտությունը: Սա չի նշանակում, որ ինչ-որ բան ճիշտ է ներկայացվում և վերարտադրվում, այլ` գոյը ամբողջությամբ հանգեցվում է անթաքուցության և պահվում է նրա մեջ: Պահել նշանակում է պահպանել: Վան Գոգի նկարում տեղի է ունենում ճշմարտությունը: Սա չի նշանակում, թե այստեղ ճշգրիտ կերպով արտանկարվել է առարկան, այլ բացվում է ոտնամանների, որպես արգասիքի, կեցությունը և գոյն ամբողջությամբ, աշխարհն ու երկիրը իրենց դիմակայության մեջ հասնում են անթաքուցության:

Ստեղծագործության մեջ է ստեղծագործության ճշմարտությունը և ոչ ընդամենը որևէ ճշմարիտը: Գյուղացու ոտնամանները պատկերող նկարը, հռոմեական ցայտաղբյուրը երգող բանաստեղծությունը, ոչ միայն տեղեկացնում են (իհարկե, եթե տեղեկացնում են), թե ինչ է առանձին գոյը որպես այդպիսին, այլ թույլ են տալիս անթաքուցությանը որպես այդպիսին տեղի ունենալ ամբողջությամբ գոյի հարաբերությամբ: Որքան ավելի պարզ և էականորեն կբացվեն իրենց էության մեջ ոտնամանները, որքան ավելի մաքուր և անխառն է իր էության մեջ բացվում ցայտաղբյուրը, այնքան ավելի անմիջական և գրավիչ է դառնում գոյը և առավել գոյեղ: Այդկերպ լուսավորվում է ինքն իրեն թաքցնող կեցությունը: Այդպիսի լույսը ներմուծում է ստեղծագործության մեջ իր փայլը: Այդ ներմուծված փայլը գեղեցիկն է: Գեղեցկությունը այն եղանակն է, որով գոյում է ճշմարտությունը որպես անթաքուցություն:

Այժմ ճշմարտության էությունը որոշ առումներով ավելի հստակ է ըմբռնված: Ըստ այդմ, ավելի պարզ է դարձել, թե ինչ է ստեղծվում ստեղծագործության մեջ: Բայց այժմ ստեղծագործության տեսանելի ստեղծագործություն լինելը ոչինչ չի ասում մեզ ստեղծագործության ամենամոտ և պարտադրվող իրականության մասին, ստեղծագործության իրեղենության մասին: Կարող է թվալ, թե հենց ստեղծագործության ինքնակայությունը հնարավորինս զուտ կերպով ըմբռնելու մեր բացառիկ մտադրության մեջ մենք բոլորովին անտեսել ենք, որ ստեղծագործությունը միշտ ստեղծագործություն է` ստեղծված է: Եթե մի բան տարբերում է ստեղծագործությունը, որպես ստեղծագործություն, ապա դա վերջինիս ստեղծված լինելն է: Եթե ստեղծագործությունը ստեղծվում է, իսկ ստեղծելը կարիք ունի միջնորդի, որից և որի մեջ այն ստեղծվում է, ապա ստեղծագործության մեջ մտնում է նաև իրեղենը: Սա անվիճելի է: Սակայն դեռ հարց է մնում, թե ինչպես է ստեղծված լինելը պատկանում ստեղծագործությանը: Այս հարցը կարելի է լուսաբանել, եթե լուսաբանվեն հետևյալ երկուսը.

1.         Ի՞նչ է նշանակում այստեղ ստեղծված լինել և ստեղծել ի տարբերություն պատրաստվածության և պատրաստված լինելուն:

2.         Ինչպիսի՞ն է հենց ստեղծագործության ներքին էությունը, որով միայն և կարելի է չափել, թե որչափ է ստեղծվածությունը պատկանում ստեղծագործությանը և որչափ է որոշարկում ստեղծագործության ստեղծագործություն լինելը:

Ստեղծելն այստեղ միշտ մտածվում է ստեղծագործության հետ իր կապի մեջ: Ստեղծագործության էությանը հատուկ է ճշմարտության կատարումը: Ստեղծագործության էությունը մենք որոշարկում ենք նախապես ճշմարտության էության, որպես գոյի, անթաքուցության հետ իր կապի հիման վրա: Ստեղծվածության պատկանելիությունը ստեղծագործությանը կարող է լուսաբանվել միայն ճշմարտության էությունը նախապես լուսաբանելուց հետո: Դարձյալ գոյանում է ճշմարտության և դրա էության հարցը:

Մենք պետք է մեկ անգամ էլ բարձրացնենք այն, եթե չենք ցանկանում, որ ճշմարտությունը ստեղծվում է ստեղծագործության մեջ դրույթը մնա մերկ պնդում: Մենք պետք է ավելի էականորեն հարց տանք. որչա՞փ է ճշմարտության էության մեջ մղում դրված դեպի ստեղծագործության նման մի բան: Ինչպիսի՞ն է ճշմարտության էությունը, եթե այն կարելի է, իսկ որոշ պայմանների առկայությամբ նույնիսկ պետք է դնել ստեղծագործության մեջ, որպեսզի այն ստեղծագործություն լինի: Ճշմարտության ստեղծագործության մեջ դնելը մենք որոշարկեցինք որպես արվեստի էություն: Ահա ինչու վերջին հարցը կհնչի այսպես.

Ի՞նչ է ճշմարտությունը, որ կարող է կամ նույնիսկ պետք է տեղի ունենա որպես արվեստ: Որչա՞փ կա արվեստը:

 

 

Գերմաներենից թարգմանությունը`

Սերգեյ Ստեփանյանի

«Der Ursprung des Kunstwerkes»

«Das Werk and die Wahrheit»