1/8/2005

Եվրոպական մայրցամաքի մշակութա–պատմական ողբերգության մասին

 

Սույն քննարկումը նշում է արդի արվեստաբանական տեսության այն շարքի շարունակությունը, որն ի սկզբանե փորձել է ռադիկալ արվեստը մոտեցնել ռադիկալ քաղակականությանը, սակայն առանց ենթագումարելու արվեստը քաղաքականությանը: Այս պրոյեկտը տարբեր ձևեր ընդունեց, բայց ուտոպիականությունը եղավ նրա մշտական բնութագրումներից մեկը, իսկ մյուսը` գիտակցությունն ու զգացմունքը շեշտելու միտումը, որպես նյութի փոփոխության նախադրյալ (և ոչ նյութի փոփոխությունը որպես նախադրյալ գիտակցությունը փոխելու փոխարեն): Քննարկումը տեղի է ունեցել 1985–ին Ցյուրիխում, Parkett հրատարակչության աջակցությամբ:

Անսելմ Կիֆեր - Ըստ իս` միշտ էլ կան մարդիկ, որոնք տգետ են, մի մասը` պակաս տգետ, իսկ մի մասն էլ` այնուամենայնիվ շատ խելացի:

Յոզեֆ Բոյս - Դա անհատականության հարց է, անձնական ճակատագրի հարց: Մշտապես կլինեն ունակությունների տարբեր մակարդակներ: Սակայն ապագայում բոլոր ունակությունները տեղի կտան, մակարդակը կբարձրանա:

Յանիս Կունելիս - Այո, բայց Քյոլնի Մայր տաճարի կոթողի պես այն ցուցանշում է համակենտրոնացում, պարփակում է մշակույթ և մատնանշում ապագա զարգացման ուղին: Առանց նման նշանների մենք վտանգված ենք դառնալու քոչվորներ:

Բոյս - Քյոլնի Մայր տաճարը վատ քանդակ է: Լավ գնացքի կայարան կլիներ: Շարտրը ավելի լավն է: Բայց այն, ինչ Կունելիսն ասում է Մայր տաճարի մասին գեղեցիկ, պատկեր է: Հին Մայր տաճարները կառուցվել են աշխարհում, որը դեռ կլոր էր, բայց միևնույն ժամանակ մատերիալիզմով սեղմված: Ներքին անհրաժեշտություն կար նեղացնելու այն, մինչև որ մարդկային գիտակցությունը այդկերպ դարձավ սուր, հատկապես վերլուծական ֆունկցիաներում: Հիմա մենք պետք է համադրենք մեր բոլոր ուժերը և կառուցենք նոր Մայր տաճար:

Կիֆեր - Սարսափելի տհաճություն եմ զգում այն մտքից, որ Բոյսը նկատի ունի, թե մարդկությունը կփոխվի, եթե փոխվի կոնցեպտը: Միշտ էլ գոյություն ունեն տարբեր տեսակներ:

Բոյս - Դա ինքստինքյան հասկանալի է: Խնդրի էությունը ամեն բնագավառում մակարդակը բարձրացնելն է: Համաձայնենք, որ բավական է տեսնել, թե պատմության ընթացքում ինչպես են մարդիկ կահավորում իրենց բնակարանները: Երբեք այսքան դեգրադացված չեն ապրել: Միևնույն ժամանակ մարդու ապրելակերպը նրա գեղարվեստական զգացման կարևոր և տարրական արտահայտությունն է: Պատմության մեջ գեղագիտական զգացումը երբևէ չի խաթարվել այնքան, որքան այսօր: Ուրեմն եկեք կառուցենք Մայր տաճարը:

Կունելիս - Ճիշտ է: Ծայրահեղ քոչվորությունը և մշակույթի մերժումը ստեղծում է աբսուրդ իրավիճակ:

Կիֆեր - Մակարդակի անկումը ակնհայտ է: Բայց վերջապես հարցնենք ինքներս մեզ, թե ինչու միամիտ պրիմիտիվ ցեղերը, պլաստիկե բաժակ ձեռք բերելով, իրենցը իսկույն դեն են նետում:

Բոյս - Նրանք դարձել են շատ ազդվող, որովհետև այսօր հին ցեղային մշակույթները այլևս ընդունելի չեն: Ավելի լավ կլիներ, որ այդ ժողովուրդները կարողանային զարգացնել իրենց: Բայց, իհարկե, նրանք հպատակված են կապիտալիզմին և սովորաբար կործանվում են դրա պատճառով: Սա կարող ենք բավականին լավ տեսնել բասկերի խնդրի պարագայում: Բասկերը իրականում ինչ-որ քոչվոր ժողովրդի լքված մնացորդներ են: Կան հազարավոր տեսություններ, որ նրանք եկել են Ասիայից` գուցե պատժված իրենց առաջնորդների կողմից, և մոռացվել են: Այժմ նրանք այստեղ են և մշտապես փորձում են պահպանել իրենց հին ցեղային մշակույթը: Բայց նրանք չզարգացրին իրենց ուրույն գրականությունը, ամեն ինչ շարունակվեց համաձայն բանավոր ավանդույթի: Այժմ նրանք բարի նկատառումներով առաջ են քաշում շատ յուրահատուկ պահանջներ:

Ժան Քրիստոֆ Ամման - Ինչո՞ւ մատնանշեցիք բասկերի օրինակը:

Բոյս - Որովհետև Եվրոպական տնտեսական միության համատեքստը, որտեղ հայտնվել են նաև բասկերը, համապատասխանում է Արևմտյան դրամատնտեսական համակարգի մեքենայություններին, այն է` Իսպանիայի կառավարությունը բասկերին որևէ ինքնավարություն չտվեց, և հետևաբար առաջ եկավ պրոբլեմ, որը տեսնում ենք նաև Հյուսիսային Իռլանդիայում: Ես կառաջարկեի, որ Իսպանիայում բասկերին լիարժեք ինքնավարություն տրվեր: Իսպանիան պնդում է, որ բասկերը հետագայում կայլասերվեն, որովհետև նրանք չունեն բնածին մշակույթ: Բայց դրա փոխարեն ես ասում եմ, որ նրանք անկասկած ունեն իրենց ուրույն մշակույթը, և դրա ապացույցը հենց այն փաստն է, որ ցանկանում են ինքնորոշվել: Նույնիսկ կարելի է, որ այս սեղանի մոտ նստածներս կազմենք մի կոնցեպցիա նրանց տնտեսության համար, որը կարող է օրինակելի լինել շատերի դեպքում: Եթե բասկերին ինքնորոշում տրվեր, անտարակույս ամեն բան այլ կերպ կլիներ: Այն լավ հնարավորություն կապահովեր զարգացնելու մի օրինակ, որը կընկալվեր որպես արվեստի գործ: Հետո, հնարավորության դեպքում, մենք կարող էինք նստել և նրանց հետ միասին զարգացնել օրինակ ամբողջ աշխարհի համար:

Էնցո Կուչի - Հետաքրքրական է բասկերի մեթոդը`ահաբեկչությունը, բայց որը հայտնի չէ, թե ուր կհասցնի:

Բոյս - Ահաբեկչությունը հարցի լուծման չի բերի: Այն կառաջնորդի դեպի կատարելապես տաղտկալի պահպանողական սոցիալական համակարգ:

Կուչի - Ես դա նկատի չունեի: Ես ուղղակի զարմանում եմ, թե որ զգացմունքներն են հատուկ այսօրվա ահաբեկչությանը, ի՞նչ ձև է այն ընդունում: Թե՛ բասկերը, թե՛ հյուսիսային իռլանդացիները օգտագործում են այս կոդը:

Կունելիս - Եվրոպայում կան շատ ժողովուրդներ, որոնք ցանկանում են անկախ լինել, օրինակ սիցիլիացիները, սարդինացիները, կորսիկացիները և այլք:

Բոյս - Դա շատ լավ է:

Կունելիս - Այո, բայց լավ է նաև խոսել ոչ միայն նրանց մասին, ովքեր ցանկանում են անջատվել, այլև Քյոլնի Մայր տաճարի:

Բոյս - Շարտրի Մայր տաճարը դրական է, երբ տեսնում ես, որ անկախացման նման փորձերը տանում են դեպի այլ համակարգ, այնպես որ կորսիկացիները, սարդինացիները և բասկերը, իռլանդացիները և շոտլանդացիները կարող են տաճար կառուցել: Ես հավաստիացնում եմ, որ բասկերը ճիշտ են անում: Ես վստահ չեմ շոտլանդացիների համար: Իրականում պետք է սկսել փոքր խմբերով և տարբեր սկզբունքների հետ ծանոթացնել հեշտ ընկալունակ միությանը: Մայր տաճարի գաղափարը նշանակում է մշակույթի, արտադրության, հոգու, տնտեսության և մնացյալի ըմբռնում: Եթե իսպանացիները բասկերին ինքնավարություն տային, ես անմիջապես կգնայի այնտեղ և բասկերն ինձ կասեին. ՙՄենք ոչ մի բանի կարիք չունենք ավելի հուսահատորեն, քան նման զրույցների, քանի որ ամեն ինչ պիտի բարձրացվի նոր հիմքերից: Մենք չենք ուզում տալ ամեն ինչին նոր հիմք, արվեստի հիմք՚: Նրանք ուզում են, որ հասարակության մարմինը լինի արվեստի գործի նման: Բայց ահաբեկչությունը խանգարում է այդ փորձերին, քանի որ այն մեծ երկրներին և ուժերին մատակարարում է նոր փաստարկներ շարունակելու ոստիկանական ուժի կիրառությունը, դառնալու ռազմական պետություն:

Կապիտալիզմը երջանիկ է ահաբեկչութան պայմաններում: Այն արհեստականորեն սնուցվում է կապիտալիզմի կողմից: Արվեստի կոնցեպտի ընդլայնման համաձայն, ես որոնում եմ ամենահամր մարդուն: Եվ այն բանից հետո երբ գտնեմ ամենահամր մարդուն հնարավորինս ցածր մակարդակում, ես վստահորեն գտած կլինեմ ամենախելացի մեկին, որը հնարավորինս օժտված կլինի: Եվ այդ մարդը կլինի արարման կրողը: Այսպես կոչված խելքը, որ մարդիկ դանակի նման խրել են իրենց գլխի մեջ, միայն մակերեսային պատկեր է առաջացնում, և այդ խելքը պետք է ոչնչացնել: Պետք է ձեռք մեկնել հիմարությանը, որովհետև նրանում են գոյություն ունեցել բոլոր այլ ուժերը, ինչպես` ֆանտաստիկ դյուրազգացությամբ և գուցե բոլորովին տարբեր ընկալմամբ վայրի ցանկությունը: Հնարավոր է, որ նրանք արդեն գոյություն ունեն երկնքում:

Կիֆեր - Դա ձեր անձնական գաղափարն է, Բոյս:

Բոյս - Ոչ: Դա գերազանցում է ինձ որպես անձնավորության: Իմ անձնական ես–ը բացարձակապես անհետաքրքիր է: Ես միայն փորձում եմ նկարագրել ուժերի հարաբերակցությունը աշխարհում, որոնք այսպիսին են այսօր, իսկ վաղը այլ պետք է լինեն: Եվ ես փորձում եմ պարզել այն օրինակներով: Մենք այստեղ միասին զրուցում ենք ոչ թե հաստատելու համար մեր բարեկամությունը, որ այսպես թե այնպես լավն է, այլ Մայր տաճար կառուցելու:

Կունելիս - Մայր տաճարի կառուցվածքը տեսանելի լեզվի կառուվածքն է:

Բոյս - Դա կարևոր պահ է: Բայց այսօր ամեն ինչ հնարավոր է, այնպես որ Մայր տաճարը նյութականացված չէ: Մենք համաձայնեցինք կառուցել Մայր տաճար և հասնել իրական մարդկային մշակույթի: Բայց մենք չհամաձայնեցինք այն հարցում, թե Մայր տաճարը ինչպիսի տեսք կունենա կամ ինչ նյութից պատրաստված կլինի:

Կունելիս - Բոյսը առավել դաժան է տառապել, քան մեզանից որևէ մեկը: Ես այդ զգացումն ունեմ, որովհետև նա կասկածամիտ է հիմնավոր բաների մասին բաց քննարկումների հանդեպ:

Բոյս - Բացությունը (openness), իհարկե, մի տեսակ հնացած հասկացություն է: Շատ մարդիկ մտածում են, որ իրենք բավականին առաջադեմ ենև այդպիսին են, եթե խոսում են այսպես կոչված բացության մասին: Բայց բացությունը պետք է ճշգրտորեն սահմանվի: Այլապես բացություն նշանակում է ոչ այլ ինչ, քան այն, որ ամեն ինչ հնարավոր է: Ինչևիցե, ես պնդում եմ. ամեն ինչ հնարավոր չէ:

Ամեն առանձին տեսակետի մոտենալու հնարավորություն ունենալու համար դուք իրապես կարիք ունեք ընկալման խորաթափանց զգացումի: Բայց եթե մեկը ցանկանում է հասնել համաձայնության, բացությունը պետք է ընդունի միանգամայն վճռական ձև, խտացում, իսկ դա բացության հակառակ պատկերն է: Բացությունը նույնպես տերմին է` օգտագործված քարոզչության մեջ: Մենք հրապուրված ենք եղել այս բառով: Մարդիկ խոսեցին բացության, այլկերպ ասած, պլյուրալիզմի մասին և վերջում հաստատեցին, որ ամեն ինչ հնարավոր է: Եվ նրանք պարզապես չցանկացան մասնավոր ուղիներ և սկզբունքներ, քանի որ դրանք պահանջում են հստակորեն մշակված ձև:

Կունելիս - Բայց մենք անհատներ ենք, որոնք թույլ չեն տա իրենց ազդեցության տակ ընկնել:

Բոյս - Բացությունը պետք է լինի մարդկային, առնչվի անհատին մարդաբանորեն, բաց ուրիշների ասածի հանդեպ:

Կունելիս - Մենք խոսում ենք բացության մասին Եվրոպայի ներսում, որտեղ չնայած տարբերություններին մշակույթները մոտ են:

Բոյս - Մերօրյա մշակույթը իրականում չի որոշվում գոթական տաճարով, բայց ավելի շուտ առաջատար տնտեսական համակարգով, որը դուրս մղեց արվեստը դեպի ուղեծիր կամ չգոյություն: Եվ երբ ամբողջ համակարգը սնանկանում է, որովհետև տնտեսական մշակույթը սխալ է գնում, արվեստը ևս մեկ անգամ լավ հնարավորություն կունենա կազմելու իսկական մշակույթ բոլոր ուղղություններով, քան թե խեղդված ձևով (form): Ես պարզապես հրաժարվում եմ ընդունել, որ մեր առջևի սեղանի վրայի խոսափողը չի ենթադրվում, թե պատկանում է մշակույթին: Կունելիս: Այնքան ժամանակ, քանի դեռ խոսափողը դրված կլինի նման սեղանի վրա, դա չի կարող պատկանել արվեստին: Բայց երբ Բոյսը դնի այն թաղիքի վրա, այն կդառնա արվեսի մաս, որովհետև Բոյսը ունի խոսափողը մշակույթի ձևափոխելու ուժը:

Բոյս - Բայց ուժը միայն ինձ է օգտակար, այն հանգեցնում է իմ անհատական գործունեությանը և ոչ թե Մայր տաճարին:

Կունելիս - Ոչ, դա մեզ էլ է օգտակար և դա նույնպես գործ ունի Մայր տաճարի հետ:

Բոյս - Համաձայն նրա, որ արվեստը Մայր տաճար կառուցելու միակ ձևն է, ես իրապես կարիք ունեմ խոսված լեզվի:

Կիֆեր - Մինչ նկարչի մահը, ոչ ոք չի կարող ամբողջապես ասել, թե նա ինչ նկատի ուներ իր աշխատանքով, իր ամբողջ սպեկտրով:

Բոյս - Բայց ես հստակ կարող եմ ասել, թե ինչ նկատի ունեմ:

Կիֆեր - Այն ինչ դու ասացիր, ամեն դեպքում, մի փոքր մասն է իրական սահմանի:

Բոյս - Պարզապես ճիշտ չէ, որ նկարիչը ասում է ինչոր բան իր մահից հետո: Բայց գուցե ճիշտ է, որ կենդանի նկարիչը ավելի լավ է, քան մահացածը:

 

 

Անգլերենից թարգմանությունը`

Արամ Մեհրաբյանի

 

Joseph Beuys (1921-1986), Jannis Kounellis (b. 1936), Anselm Kiefer (b. 1945), Enzo Cucchi (b. 1950),

from “The Cultural-Historical Tragedy of the Europen Continent”, 1985