1/6/2004

Հայաստանի ճարտարապետության պատմության շուրջ

 

Հայկական ճարտարապետական հուշարձանները մեզ են հասել հրաշալի ավարտունությամբ: Նրանց մեծ խտությունը հետազոտողներին գայթակղում է տրվելու ոճահամեմատական վերլուծությունների և մնալու այն գիտակցության, թե դրանով ինչ-որ էական բան է արվել: Պետք է կասկածել, թե դա այդպես է: Հենց այն պատճառով, որ 19-րդ դարը մեզ շատ է զրկել ձևերի համեմատությամբ չտարվելու համար անհրաժեշտ հողից: Քանզի տարվելով համեմատությամբ` մենք տեսադաշտից կորցնում ենք առանձնահատուկը: Առանձնահատուկը տարբերելու կարողությունը բավարար զարգացում չի ստանում: Առանց այդ կարողության բնութագրականը հեշտությամբ կկորչի, այն դեպքում, երբ դա է հետազոտության կորիզը:

Հոգևոր գիտությունները 19-րդ դարի ընթացքում զրկվել են սեփական, իրենց հարիր մեթոդից: Դրանք հեղեղվել են բնական գիտությունների մեթոդներով: Դրանից ի վեր հոգևոր գիտությունները ենթարկվել են բնագիտական հետազոտության սկզբունքներին, առանց խորհելու, թե դրանով սեփական գիտական կեցությունը որքանով են իրենց խորթացնում: Օրինակ, 19-րդ դարի սկզբի Բավարիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիայի զեկուցումներն ուսումնասիրելիս երևում է, որ պատմական հետազոտությունը դեռևս չէր տուժել գտածոյական հնագիտության հնաբանության խիստ վկայակոչումից: Գիտուններն իրենց դրույթները զարգացնում էին համընդգրկուն մեծ գաղափարներից: Նրանք նաև առանց պեղումներով երևան հանված գտածո ապացույցների գտան, որպես հոգևոր գիտություն, ոչ միայն վարկածներից կախված լինելու երաշխիքը:

Մինչ այդ գոյություն է ունեցել ապահովության մեկ այլ ձև, հետազոտող ոգու ինտենսիվ ջանքի մեկ այլ կերպ, լայն կողմնորոշման և պատասխանատվության մեկ այլ եղանակ: Այն ժամանակ ամենևին էլ պակաս գիտական չէին, իսկ մասնագիտական մեթոդիկայում ինքնիշխան էին: Դեռևս կենդանի էր երկու Հումբոլդների մաքրագործող ազդեցությունը: Մասից` ամբողջի, իսկ ամբողջից մասի հնարավորությունների մասին եզրահանգելու ընդունակությունները միտք էին կրում, ավելի ոգեղեն էին և ոչ մի դեպքում չէին որոշվում ոճական համեմատություններով: Ոճական համեմատություններ, իհարկե, միշտ էլ արվում էին, բայց չունեին այն գերակշռությունը, որ այնուհետև կոչված էր դուրս մղելու հետազոտողի` պատասխանատվությունը գիտակցող մտարվեստը: Հոգևոր գիտություններում երևան էր գալիս ճշմարտության մեկ այլ տեսակ: Հիմնականում եկեղեցական ճարտարապետություն հանդիսացող Հայկական ճարտարապետական արվեստի պարագայում դժվարությունն իսկույն ներկայանում է իր ամբողջությամբ: Քանզի քրիստոնեության ըմբռնումը կորցնելուց հետո այլևս չեն կարողանում գլուխ հանել նաև քրիստոնեության այդ կառուցված վկայություններից: Ձեռքի տակ են հայկական քրիստոնեության ստեղծած ձևերը, բայց այլևս կորսված է այդ կառույցներում դրսևորվող բովանդակությունը: Եվ քանի որ այդ ըմբռնման կորուստն աշխարհի մասշտաբով է կորուստ, ուստի ձևերի համեմատությամբ անհնար է հասնել հասկացողության: Կրոնի ըմբռնման վերաձեռքբերումն է որոշ չափով Հայկական ճարտարապետական հուշարձանների հետազոտման նախադրյալը:

Քանի որ գոյություն ունի մեր դարերի մի տեսակ ընդհանուր կորուստ, ուստի և հարկ է առանձին-առանձին փորձել աննշմար ճամփաներով հասնել գործի ողջ առնչակցության հասկացողությանը: Թող այս ուրվագծային շարադրանքը իր համեստ նպաստը բերի այդ գործին: Դա չի դիպչում հնագետների տանջալից և միաժամանակ նաև վաստակաշատ աշխատանքին: Նրանք անփոխարինելի բան են անում` եղածը վեր հանելով, փրկելով և պահպանելով, այնպես որ, գոնե այնքան բան է ակնառու մնում, որքան ընդհանրապես դեռ կարելի է պեղել և իմանալ: Այդ ջանքերն անշփոթելի մեծ երախտիքներ են, առանց որոնց հնագիտությունն ընդհանրապես չէր կարողանա այլևս առաջ շարժվել: Այնպես որ, պետք չէ կարծել, թե այստեղ ես ինչինչ առարկություն եմ ուզում անել: Դա անհնար է: Իմ առարկությունը, ինչպես նկատելի է, ուղղված է բոլորովին այլ բանի:

Մեր առնչությամբ կրոնի վերագտնումը չի կարող մտածվել ո՛չ կրոնի ապամիթոսականացումից, ո՛չ էլ` Հիսուսի կյանքի հետազոտությունից կախվածության մեջ: Կարևորը, սակայն, մինչ օրս որպես հաստատ մնացած փաստերի համակցումները չեն: Կարևորն այն իմպուլսի փաստն է, ինչի մասին է խոսքը: Քանզի ողջ քրիստոնյա աշխարհում քրիստոնեական վկայությունների ետևում ակներևաբար թաքնված է այդ իմպուլսը: Կարելի է Ռանքեի պես գրել աշխարհի պատմություն և անտեսել քրիստոնեության իմպուլսը` կարծելով իբր այն չկա: Ուշադիր ընթերցողը կնկատի, որ Ռանքեի այդ աշխարհի պատմությունը հաշմված պատմություն է, որովհետև աշխարհի պատմությունն ըստ էության անհնար է հղանալ առանց ճառագող իմպուլսների: Առանց շարժիչի ավտոմեքենան օգտագործման ենթակա ավտոմեքենա չէ: Ահա և հռչակավոր պատմաբան Ռանքեն փայլուն նմուշն է այն բանի, թե ինչպես կարելի է գիտականորեն անբասիր ու անպարսավ կերպով գործի անցնել, բայց չշոշափել կարևորագույնը, որից և ամեն ինչ սկսվում է:

Այսպիսով, այստեղ չպետք է դրվի այն խնդիրը, թե նախ պետք է փաստարկել այդ կրոնի առկայության օգտին: Ես ինձ թույլ եմ տալիս մտքերս ձևակերպել այն ժամանակների համար, երբ այլևս չպետք է բանավիճել կրոնի լինել-չլինելու մասին, ինչպես այն երևութացել է քրիստոնեության մեջ: Իր ազդեցությամբ կրոնն ինքը կփաստարկի իր օգտին, որովհետև իր ազդեցության մեջ անկախ է գիտության կողմից ճանաչվելուց: Մարդ ստիպված է լինելու խորհել, թե ինչ է նշանակելու գիտության համար այդ իմպուլսներից անկախ մնալ, որոնց առկայությունը նա մերժում է, ասես կարելի է տրամաբանական եզրահանգումներով լուծել այն, ինչն իր բուն էությամբ չի տրվում տրամաբանությանը: Մենք դեռ շատ թռուցիկ փորձ ունենք այն բանի վերաբերյալ, թե ինչ դուրս կգա բնագիտությունից, եթե լիովին անջատվի հոգևոր կյանքից և այդ կյանքը համարի երևակայություն: Հայկական ճարտարապետական հուշարձանների գնահատման համար այս խնդիրը որպես երկրորդական նախ հանգիստ պետք է մի կողմ դնել և հենվել մեծ ավանդույթների հին հոգևոր հիմքերին:

Եթե այսուհետ թույլատրվի մի կողմ դնել այն, ինչ ներկայիս գիտական քննադատության մեջ չի կարող իր ավարտին հասցվել, ապա ճարտարապետների ելակետային ապրումների հիման վրա անմիջապես կարելի է անցնել ճարտարապետական հուշարձանների առաջին արժևորմանը: Սովորական բան է դարձել ռոմանական կառույցներն ամենուրեք համեմատել իրար հետ: Բայց այդ համեմատումները չեն հասնում իմպուլսացած տարբերակման ամբողջ ընդգրկույթին: Քանի դեռ տարբերակումը հնագիտական կողմնորոշում ունի, չպետք է սպասել, թե ինչ-որ բան դուրս կգա: Քանզի ավելի շատ կարևոր են գաղափարները, որ նիրհում են բուն օբյեկտներում, ինչպես դրանցում ներգաղտնավորված գաղափարները: Գյոթեն մի անգամ դա անվանել է բացահայտ գաղտնիք: Իհարկե հենց ոճական համեմատությունն է կամենում ընկնել այդ գաղտնիքների հետքի վրա: Բայց քանի որ համընդհանուր համարում ունեցող օրենք է` նույնը նույնով է ճանաչվում, – գրեթե անհնար է ճարտարապետական ձևերի լեզուն վերլուծելով` հասնել ներքին գաղափարներին: Անհրաժեշտ է սկզբից ևեթ գաղափարներով մերձենալ կառույցներին, որպեսզի այնուհետև տրված հարցերի համար գաղափարները պատասխանեն գաղափարներին: Հակառակ դեպքում ամեն անգամ պատասխանն անբավարար է լինելու: Այստեղ կիրառելի մեծ հարց-գաղափարներից է ռոմանական ճարտարապետական ոճի տարբերակման հարց-գաղափարը` այդ ոճն ստեղծող, այն շարժող և կենդանացնող հիմունքային գաղափարների առումով: Քանզի սկզբում չկար որևէ հայեցակարգ, թե այդ ճարտարապետական ոճն ինչ զարգացում պիտի ունենա. կարող էր լինել միայն նրան անմիջական ակնթարթից դեպի զարգացում մղող իմպուլսը: Այստեղ ինչոր սկզբնակետ դնելու համար նախնական, ընդամենը թռուցիկ դիտարկումը, երևան է հանում մոտ քառակի իմպուլսացում, որին ստորև կանդրադառնանք ուրվագծի տեսքով: Բայց այդ քառակին պետք է ընդունել իբրև ամբողջ և որպես ամբողջ դնել ռոմանական ճարտարապետական ոճի ճարտարապետական իմպուլսի հիմքում: Եվ կարելի է տեսնել, թե դրանով ինչպես է գիտակցվում էական մի հարստություն, որ օգտակար է դառնում եվրոպական ռոմանիկայի ամբողջի պարզեցման համար: Այսպիսով ոչինչ իրար չի հակադրվելու, այլ ընդհակառակը` 4 երևութաձևերի համակցումը պետք է մատնանշի ռոմանական ոճի հարստությունը: Հակիրճության համար հրաժարվում ենք բազում հնարավոր վկայակոչումներից:

Թե կառույցներից ինչ կարող է առաջանալ, որոնց ձևը դեռևս շինարարների ներսում է թաքնված` դրա հայեցակարգն ստանալու համար, որպես օրինակ նախադրենք զատկի ապրումը: Զատիկը բարեպաշտի համար բաժանվում է իր օրերի հերթականությամբ. սկսվում է ավագ հինգշաբթիով և այստեղ ներօծված խորհրդավոր ընթրիքով. այնուհետև գալիս է ավագ ուրբաթը` Գողգոթայի միստերիայի խաչելությամբ իրագործումը. սակայն այդ իրագործումն իր մեջ ներառում է շաբաթի հանգստյան օրը, որն այստեղ խստագույնս պահպանվում է. այն անցնում է շաբաթվա առաջին օրվան, այդ օրը միանշանակորեն այդպես է կոչվում, դա այն օրն է, որ մենք կիրակի ենք անվանում. խոսքը հարության առավոտվա մասին է: Այդ օրով Գողգոթայի միստերիան հասնում է նախնական եզրափակման, որի ավարտն այնուհետև քառասունքից հետո բերում է համբարձման և ևս 10 օր հետո` հոգեգալստի: Կարելի է ասել միայն հիմա է Գողգոթայի միստերիան ամբողջական: Բայց այդ հերթականություններից առաջին օրերը, որ այդպես խիստ սեղմված են, իրենց ապրումներով ընկած են ռոմանական եկեղեցական ճարտարապետության հիմքում:

Արևմուտքի մեծ տաճարները հեղեղված են գերեզմանի ապրումով և չարչարանաց ուրբաթի վճռորոշ սարսուռներով: Ճարտարապետական ձևերի լեզուն լիովին հագեցած է գերեզմանային օդով: Այլ է բանը հունական եկեղեցիների պարագայում, որոնք միանգամայն կենտրոնացած են էվխարիստիայի հանդիսության վրա: Այստեղ ավագ հինգշաբթվա խորհրդավոր ընթրիքի ապրումն իր ազդեցությունն է թողնում ճարտարապետների վրա և որոշարկում Աստծո տաճարներն իրենց չափերում: Բուն զատկի գիշերը շարունակում է մնալ իր հայտնության վիճակում ռուս քրիստոնյաների մոտ: Վերջիններիս հատուկ է ճարտարապետական մի ձև, որը դուրս է մնում ռոմանական ոճական կազմավորումներից: Բայց այս հանգամանքը պետք է հաշվի առնել որպես այնպիսին, որը դեռ շարունակում է բաց մնալ զատկի գիշերվա հայտնության համար, դեռ շարունակում է մնալ ներշնչանքի վիճակում և չի կարող համարվել ավարտուն: Դրանց բոլորից առանձնանում է հայկական ճարտարապետական արվեստը որպես մեկը, որը հանգում է զատկի առավոտվա իբրև ներշնչանքի աղբյուրի, որ ցայտում է այստեղ: Քանզի կարճաթև եկեղեցիների քառակուսահիմք գմբեթներից կենտրոնական հուժկու լույսը գալարումով խուժում է տարածք:

Հայաստանում վանական եկեղեցիներ, իհարկե, կան: Դրանք հավատացյալների համար երկայնական տարածքներ ունեցող եկեղեցիներն են: Քանզի այստեղ, միանգամից պետք է տեղավորվեն այսպես ասած, երկու համայնք` վանականների հանրույթը և տեղի համայնքը: Բայց այդ երկայնական կառույցները սակավաթիվ են. արմատավորվել և իր հաստատումն է գտել մյուս հատակագծային հայեցակարգը: Ժողովրդական ավանդությունն ինքն է տալիս վճռորոշ մատնանշումը. հաղորդվում է, թե ինչպես է Գրիգոր Լուսավորիչը տեսիլքում Համբարձվածից ստացել Հայաստանյան եկեղեցու հատակագիծը: Այս հանգամանքը միգուցե միայն բառացի չպետք է հասկանալ: Սակայն եկեղեցական ճարտարապետության ծագման և ակունքի մասին մատնանշումը անշփոթելիորեն զուտ ոգեղեն է: Եւ ինձ թվում է, թե մեծագույն նշանակություն ունի այն հանգամանքը, որ այդ ժողովուրդը վճռական նշանակություն է տալիս այդ գերագույն ատյանից ոգեշնչված լինելուն, ինչը գրեթե հնարավոր չէ համեմատել ճարտարապետության առումով որևէ նման բանի հետ: Այդպես խոհեմ հաստատունությամբ սկսվում է զակտի ոգեշնչանքը: Ամբողջական և անարատ կենտրոնից հորդում է լույսը` անսահմանափակորեն գերիշխելով միջնակետում: Եթե ներշնչանքն այդպես ուժգին գիտակցում է ինքն իրեն, ապա չի հապաղի անշեղորեն տեղավորվել կենտրոնում և այդ տեղից ամեն ինչ ճառագայթավորել: Այլ կերպ հնարավոր էլ չէ, քանի որ այդ ուղղորդիչ ուժն ամբողջովին իր դրոշմն է թողնում կառույցի վրա, որն իրականացում է ստանում: Եւ կենտրոնից դեպի կառույցի ծայրամասերը մղվելու այդ կերպը անխոչ շարունակվում է: Այս պարագան մյուս ռոմանական եկեղեցական զարգացումներում այդպիսի միանշանակությամբ և պարզությամբ չի հանդիպում: Իհարկե, ամենուրեք կարելի է հանդիպել ձևերի հարուստ լեզվի և ոչ մի տեղ չի կարելի ասել, թե հայկականը հանդիպում է միայն Հայաստանում: Անշուշտ, այլուր էլ է հանդիպում: Դրանից պետք զանազանել Հայաստանի համար բնութագրականը որպես նրան յուրահատուկը, ինչպես նաև տարբեր լանդշաֆտները, ինքնին հասկանալի է, որ ունեն իրենց սեփական ներշնչանքի նյութը, ամենևին էլ դրանք չվիճարկելով: Ոչ մի խելացի մարդ չէր կամենա կամ կարողանա Շարտրից ինչ-որ բան փրցնել, և, բացի այդ, ՙհազիվ թե՚ հետաքրքիր լինի, թե արդյոք Շարտրի ձևերն այլուր հայտնվում են և համեմատության են կոչում: Այդ ամենը հնարավոր է, բայց առաջնային չէ:

Գիտականորեն մտածող հոգին, թերևս, առանց տարակույսի չընդունի Գրիգոր Լուսավորչի ներշնչանքի ավանդությունը: Ժամանակակից կրթություն ստացածի համար դա միանգամայն և լիովին հասկանալի է: Քանզի ծագում է այն հարցը, թե ինչպես կարելի է ինչ-որ բան որպես ներշնչանք նշել իբրև հասկանալի կամ նույնիսկ անհրաժեշտ, եթե դրա տարրերն իրենք ներկայանում են գրեթե լիովին իրագործված, ասես ներշնչանքի ավանդույթի կարիքն այլևս չկա: Այդ դեպքում պետք է մտածել և գիտակցել, թե ինչպես ներշնչանքի պարագաներն ընդհանրապես և ընդհանուր առմամբ այն ուղղությամբ են ընթանում, ինչն առանց այդ էլ նշանառված է: Ներշնչանքները շատ հազվադեպ են ներկայանում որպես պահեր, որոնք առկա զարգացմանը տալիս են կամ կոչված են տալու միանգամայն այլ ուղղություն, քան այն, ինչն առանց այդ էլ առաջ է շարժվում: Որպես ուղղության լիովին փոփոխության օրինակ պետք է ընկալել Օռլեանի կույսի ներշնչանքը: Այն ժամանակ կատարվեց շրջադարձ, որից կախված էր ամեն բան: Գրիգոր Լուսավորչի պարագայում կարևորը բռնած ուղու վառ և ուղղորդիչ, պահպանիչ հաստատումն էր: Իսկ այդ հաստատումը բազմաչարչար հայ ժողովրդի համար ունեցավ եզակի ահավոր մի բանի նշանակություն: Ինչու՞: Որովհետև այդ վերերկրային ուղղորդիչ հաստատումն իր հետ բերեց հետևյալը. ոճի կազմավորման ընթացքը լիովին պահել հնարավորությունների կենտրոնում և մերժել բոլոր այն ազդեցությունները, որոնք դուրս կտանեին այդ կենտրոնից: Քանզի ներշնչանքի հետևանքը մի բան էր, որն, օրինակ, Փոքր Ասիայում` Եփեսոսում, որտեղ բնակվում էր Հովհաննես Ղազարոսը, օրգանական դրսևորում ստացավ և ծաղկում ապրեց: Այնտեղ, առաքյալների կենտրոնական կերպարների շրջանում, որտեղ նաև Հիսուսի մայրն էր, առաջացավ ճարտարապետական մի հիմնաֆիգուր, որը հետզհետե բարձրացվեց քրիստոնեական ճարտարապետության ուղղակի կանոնիկ ելակետի աստիճանի: Իսկ հայկական Ճարտարապետությունը եղավ այդ կոնֆի գուրացիայի անմիջական հետևողը, թերևս, կարելի է ասել, առանց ակնհայտորեն ապացուցելի ժառանգականության, առանց այս կամ այն բանի պատվաստման, հիրավի Գրիգոր Լուսավորչի նշված ներշնչանքի բովանդակության շնորհիվ: Արտաքին կամուրջը բացակայում է, ներքին կամուրջը, սակայն, միանշանակ և շեշտված առկայություն ունի: Հարկ է աչքի տակ ունենալ այնպիսի հեռահար ազդեցություն թողած այրերի, ինչպիսին էր եկեղեցու հայր Բարսեղ Մեծը, որպեսզի ըմբռնենք, որ առաջատար անհատականությունների ներքին կշիռներն էին, որ օգնում էին տարածելու քրիստոնեության էական սուբստանցները: Բարսեղի կողքին հանդես էին գալիս Գրիգոր Նազիանզացին և Գրիգոր Նյուսացին. նրանք խորացրին արդեն ամուր բռնած ուղղությունը, որ նման էր հզոր երգեհոնի, որի հնչյունային կազմավորումները, սակայն, մարդկային ասպարեզում հանգիստ են առնում այնտեղ, որտեղ ծվարել են ինտուիցիաները: Գոյություն ուներ մարդկայինի` բնական և ինքնին հասկանալի կերպով գործող կանոնի պես մի բան: Այդ կանոնը լռելյայն և առանց որևէ հարցադրման կողմնորոշված էր հենց Հիսուս Նազովրեցու կերպարին: Այնուհետև` նրա աշակերտներին և առաքյալների մեջ` առաջին հերթին Հովհաննես Ղազարոսին, ում մասին Ավետարանում ասված է, որ Տերը սիրում էր նրան, որ նա այդպիսով ընտրյալ և առանձնահատուկ դիրք ունեցող աշակերտ էր: Շուտով Եփեսոսում գտնվող նրա գերեզմանի շուրջ փոքր տան պես խմբվեց ամպհովանակերպ սյուների մի համալիր. ուզում ես ասել, եկեղեցու կամարված տարածության բուրմունքի մեջ տեղադրված տպավորիչ մտերմիկության մի casula: Դա գերեզմանի վրա վեր խոյացող en miniature գերեզմանակամարն էր` հավատացյալների սրահի մեջտեղում: Կարելի է մոտենալ բոլոր կողմերից և ամեն ինչ ազատորեն շրջահայել: Ոչ թե` ինչ-որ փոքրիկ եկեղեցի եկեղեցում, ինչպես Ասսիզիի սյունասրահը, այլ շատ ավելի ժուժկալ` երկնքի պես մի բան շիրիմի վրա, որպեսզի վախճանվածի հոգին լավ ապահովության մեջ լինի: Այդտեղ դեռևս կար մահվան պրոցեսի ոգեղեն կողմի հայումն ու ապրումը իր ողջ անարատությամբ: Եւ քրիստոնյաների բարեպաշտությունը մշտապես դրան էր վերաբերված: Դրանով Գողգոթայի գերեզմանը դառնում էր մշտապես թարմորեն ներկայական` ստիպված չլինելով բռնելու Երուսաղեմի ճամփան: Ահա հայերի մոտ տարածության մեջ այդ տեղանքի վրա խոյանում էր, Գրիգոր Լուսավորչի ներշնչանքին համապատասխան, գմբեթը որպես հենց վեր բարձրացրած ամպհովանի` վերերկրյա լույսը բռնելով և ներքև արձակելով և ներքևում ցրելով: Իրականում վաղ հայկական հատակագծերի յուրահատկությունն այլ բան չէ, քան գերեզմանի վրա հարության ընդարձակված պանծացումներ: Այդ ներքին խոկանքի ուժը տալիս էր ընդհանուր տարածականի չափերը: Կենտրոնի հետ կապը պահպանվում է, իսկ ներքին լարումը կենդանացնում էր կառույցը անմիջականորեն հայտնակերպվող հաղորդման պես, որ անթոշնելի է: Դա պետք է տեսնել: Դա Հովհաննես Ղազարոսի մոտիվն է հայերի մոտ:

Սա չպետք է համարել պարապ բան և մի կողմ դնել: Չէ՞ որ նույնպես փաստ է, որ առաքյալներից երեքը քարոզել են Հայաստանում: Որքան գիտեմ, նույն բանը չի կարելի ասել և ոչ մի ուրիշ երկրի մասին, Պետրոսի և Պողոսի գործունեությունից բացի: Հայաստանում քրիստոնեությունը ջանացել են տարածել Թադեոսը, Բարդուղիմեոսը և Հուդա Սիմոնը, և ոչ թե Իսկարիովտացին: Դա բոլոր առանձին փաստերում ունի զարմանալի և հազվադեպ ուշադրության առնված հարակից պատմություն և նախապատմություն: Այն կարելի է կարդալ զանազան տեղերում: Ի դեպ, նաև Հակոբ Վորագինացու մոտ` նրա կենսագրական ժողովածուում եղած Legenda Aurea-ում: Հայաստանը քրիստոնեական ժամանակներում շատ ավելի մեծ էր, քան այսօր, այն սահմանակցում էր Կապադովկիային, տարածվում գրեթե Տիգրիսի և Եփրատի ակունքների շրջաններով մինչև Կասպից ծովը: Որպես տարածման ոլորտներ տարածքները կարելի է բաժանել Հարավային, Կենտրոնական և Հյուսիսային Հայաստանի, ինչն, իհարկե, ընդամենը քիչ բան կտա, քանի որ այդ այրերը միմյանց օգնության էին գալիս և ուժ տալիս: Այդկերպ նրանք ընդարձակ երկիրը ողողեցին իրենց ապրումի և իմացության ուժերով և փորձեցին, գոնե ըստ ծրագրի, վերափոխել այն: Թե այդ հզոր գործընթացը որքան էր լուրջ, վկայվում է հենց Հայաստանի ցնցող պատմությամբ: Քանզի այս մարդկանց անդադրում հղկել և ձևավորել են ամենածանր ու ամենաանըմբռնելի ճակատագրերը և, ինչու չէ, ասենք, ակնածանք պահանջող հետևողականությամբ պահպանել օծման վիճակում: Եւ դա մինչ ի մեր ժամանակները, ասես այդ ժողովրդի ծիսախորհուրդների համար ոչ վերջ կարող է լինել, ոչ դադար, ոչ էլ թուլացում: Միայն պատկառանքի սարսուռով կարելի է զբաղվել հայերի ճակատագրերով: Եւ այդ ժողովուրդն է, որ, ինչպես այսօր հիշատակվել ցանկացող և ոչ մի այլ ժողովուրդ, արթնացնում է ինքնաբուխ և տևական սիրո ու կապվածության զգացումներ: Քրիստոսի էության և նրա իմպուլսի հզոր խորհրդից այդ բազմաչարչար ժողովրդի մեջ անցել է ինչ-որ բան, ինչպես այսօր և այսուհետ որևէ մեկ այլ ժողովրդի մասին չի կարելի ասել: Միգուցե ոմանք կասկածներ ունենան և հիշատակեն ռուս ժողովրդին: Դա միանգամայն հասկանալի է, բայց ռուս ժողովուրդն ունեցել է անդորրի զորեղ ժամանակներ և զարգացման հարյուրամյակներ, որ պետք է նաև հաշվի առնել: Հայերի պարագայում դա նույն ծավալով չես կարող ներկայացնել: Ե՞րբ չի թափվել նրանց արյունը:

Մի ամբողջ ժողովրդի շարունակական օծմամբ տարված հոգիների և մշտապես իրականացող օծման այդ անասելի ծանր վիճակը, եթե այդ ժողովուրդն ընդհանրապես կարող է վերապրել, այն ճառագումն է, որ վերերկրյա մաքրագործմամբ հանգչում է եկեղեցիների ավերակների վրա: Դա այն խորհուրդն է, որ գալիս է ավերված կառույցներից, բայց երկնային ծաղկունքի պես առկայծում է պատկառանքի արժանի պարիսպների և դրանց մնացորդների վրա: Այնտեղ մարդկային ամենախորին խորհուրդը ինչ-որ մնայուն բան է դարձել: Կարելի է տեսնել, թե ինչպես այստեղ վաղ քրիստոնեական ուժերը պտուղ ու պատյան են ստացել, որոնք նաև դրվագի տեսքով արտացոլում են ընդամենը նոր-նոր ի հայտ եկող քրիստոնեության պատանեկան իմպուլսի ուժը:

Որպեսզի մեր ճանաչողական գիտակցությունը կարողանա ընկալել այդ տարրը, – ահա դրա համար են աշխատում հնագետները, անգամ եթե իրենք դա նույն կերպ չեն ձևակերպում: Իսկ բոլոր ճարտարապետական մանրամասները ենթարկված են նշված իմպուլսին: Այդ իմպուլսային կազմավորումներին է միահյուսված նաև ստատիկայի յուրօրինակությունը, որ գործածվել է Եվրոպայից անկախ: Այն լուրջ և առանձին ուսումնասիրության կարիք ունի: Այս ուրվագծի համար նախատեսված հակիրճության պատճառով նմանօրինակ ուսումնասիրությունը կարող է այս պահին թվալ դուրս մնացած: Այն հատուկ կտրվի և կլրացվի առաջին իսկ հնարավորության դեպքում: Կտեսնենք, որ ստատիկ հատկությունները հետևողականորեն ուղեկցում են հիշատակված մեծ առնչությանը և օժանդակելով հանգեցնում խիստ գեղեցիկ արտահայտության:  

Այստեղ բավարարվենք` մշակելով այն ելակետը, որի վրա հիմնվելու են Հայաստանի ճարտարապետության պատմության հետագա դիտարկումները: Ելակետն ինքնին կընդլայնվի հարազատ սուբստանցիայի ելակետների շնորհիվ: Եւ այդկերպ այն ուժերը, որոնց մասին է լինելու խոսքը, շարունակ ավելի առատորեն են ներկայանալու ազատ ճանաչողությանը:

Սա է իմ փափագը և սրանով խոնարհվում եմ այդ մարդկանց մեծ պատմության և ներկայի առջև, ում համար մեզանից յուրաքանչյուրն, անշուշտ, աղերսում է ողորմած ապագայի լռին օրհնությունը: Այս բնաբանի ներքո այսօր և այստեղ վերստին միավորենք մեր բոլորի զգացումները և ողջունենք և ըմբռնենք մեզ որպես միասնական պարփակ մարդկության անդամներ:

 

Գերմաներենից թարգմանությունը`Հրաչյա Ստեփանյանի

“Zur Architekturgeschichte Armeniens”