1/6/2004

Պասկալ

 

Մաքս Պիկարդը (Max Picard) XX դարի ամենազարմանալի ու գաղտնի մտածողներից մեկն է:

Այսօր գրեթե մոռացության տրված նրա գրական ժառանգությունը Կենտրոնական Եվրոպայի ոգեղենության ամենանրբագույն գոյացություններից է: Ծնվել է 1888-ին Շոփֆհայմում (Բադեն), ապրել և ստեղծագործել է Գերմանիայի և Շվեյցարիայի տարբեր քաղաքներում, Բեռլինից մինչև Լուգանո: Մահացել է 1961-ին Շվեյցարիայում:

Բազմաթիվ գրքերի հեղինակ է` «Վերջին մարդը» (1921), «Մարդկային դեմքը» (5-րդ հրատ. 1947), «Լռության աշխարհը» (2-րդ հրատ. 1950), «Քանդված և անքանդելի աշխարհ» (1951), «Անքակտելի ամուսնություն» (2-րդ հրատ. 1952), «Փախուստ Աստծո առջև» (3-րդ հրատ. 1953), «Ֆիզիոգնոմիկայի սահմանները» (2-րդ հրատ. 1952), «Ատոմականացումը ժամանակակից արվեստում» (1956), «Հիտլերը մեզանում» (1945), «Մարդը և բառը» (1955) և այլն:

Անդրե Ժիդին գրած իր նամակներից մեկում (10.XII. 1921) Ռ. Մ. Ռիլկեն այսպես է նկարագրում Մաքս Պիկարդին. «…Ահավոր այս խոստովանության հեղինակը` պարոն Մաքս Պիկարդը (ծագումով բադենցի և, ի դեպ, բժիշկ), իմ իմացած պարզագույն, ամենաբարեսիրտ մարդն է: Կասսներն ու ես նրբին, խորագույն հարգանք ենք տածում նրա հանդեպ, անգամ ավելին` մենք սիրում ենք նրան: Նա գրողի ճիշտ հակառակն է, թերևս նույնիսկ գրող չէ: Դա տառապող մարդն է, և նրա տառապանքն ունի այն առավելությունը, որ սարսափելի ճշտություն է:

Այս ամենը ես պատմում եմ Ձեզ, որովհետև պարոն Պիկարդը մտադիր է մի քանի օրով Փարիզում լինել»:

Պասկալի մասին այս հոդվածը տպագրվել է 1961ին «Universitas» ամսագրում (Nr. 4):

 

«Քրիստոսի hոգեվարքը կտևի մինչև աշխարհի վերջը. մինչ այդ մարդ պետք է արթուն կենա»:

Այս նախադասությունը Պասկալի գոյության և նրա մտածողության առանցքն է:

Հնարավո՞ր է արդյոք այդ նախադասության որևէ մեկնաբանություն: Ոչ, յուրաքանչյուր մեկնաբանություն կնվաղի նախադասության գերհագեցվածությունից, կա լոկ սա` նախադասությունը, այլք տեղ չունեն այստեղ: Մի ժամանակ կար նույնիսկ միայն Բանն առանց բառի, Բանը. խաչված Քրիստոս, ոչ թե երկու հազար տարի առաջ խաչված, այլ վաղուց ի վեր, մարդու անկումից ի վեր, և քանի դեռ մարդիկ հավետ անկյալ են, Քրիստոսը գամված խաչին այստեղ, իսկ մարդն այնտեղ, նրա հայացքը հառած խաչին, ակնդետ և անքուն: Այս հանդիպակացության ծանրությունը միշտ աճում էր մարդու և Աստծո միջև լռության պատճառով. աշխարհում առկա ողջ մենությունը ծագում է այս հանդիպակացության մենությունից: Աշխարհը պայթած կլիներ այս հանդիպակացության ծանրությունից, եթե ուղի հարթած չլիներ բառի մեջ, թեթևացնող մարդկային չափի մեջ` բառի:

Ես ասացի` յուրաքանչյուր մեկնաբանություն կնվաղեր նախադասության ինտենսիվությունից. «Քրիստոսի հոգեվարքը կտևի մինչև աշխարհի վերջը. մինչ այդ մարդ պետք է արթուն կենա»: Մարդն ինքն է նվաղում այս նախադասությունից, անգոյանում դրա առջև, կորչում դրանում և հաջորդ ակնթարթին ծնվում նորից, արթուն մնալու համար: Անձի սկիզբն ու վերջը կողք-կողքի են: Անցողիկ ժամանակ այլևս չկա, կա միայն այս նախադասության հավերժական ներկան. մարդ միաժամանակ աշխարհի սկզբում է, մարդու առաջին անկման և միաժամանակ վերջում, նոր աշխարհի և նոր մարդու, խաչելությունից հետո Աստծո վերադարձի առջև, երբ արթնությունն ու քունը մեկ են:

Ալբերտ Բեգենը Պասկալի մասին իր գրքում ասում է. «Մարդ չպետք է քնի», սա պետք է հասկանալ այսպես` Աստծո հանդեպ սերը յուրաքանչյուրից արթնություն, մեղքի գիտակցում և տենչանք է պահանջում` մեղքի մեջ չմեռնելու համար:

Այս մեկնաբանությունը չափազանց խիզախ է` բյուրգերական-բարեպաշտ, այն չի տեսնում տագնապալի այդ նախադասության պահանջը, մարդուց ամենայն մարդկային չափից վեր պահանջող, որ մարդը չքնի: Սա պետք է հասկանալ ոչ թե մարդուց, այլ միայն անմիջականորեն հենց խաչված Աստծուց ելնելով. երկրագունդը ցնցվում էր, իսկ վարագույրը տաճարում պատռվում, երբ Աստված մահանում էր խաչի վրա: Երկրաշարժը շարունակվում է դրանից ի վեր և չի թողնում, որ մարդը քնի, իսկ տաճարի վարագույրի պատռվածքը հասնում է մարդու աչքին, կտրում քնի համար փակված կոպը և պատռում այն հանուն արթնության: Մարդը դադարում է իրական լինելուց, երբ քնած է այդ Աստծո իրականության առջև: Մարդիկ ոչ թե Աստծո, այլ իրենց համար պետք է արթուն մնան: «Երբ Հիսուսն իր ընկերներին քնած է գտնում, – ասում է Պասկալը, – բարկանում է ոչ թե այն վտանգի համար, որ նրանք ենթարկում են իրեն, այլ այն վտանգի, որ իրենց են ենթարկում»: Պասկալը չի հանգում այդ նախադասությանը աստվածապաշտությամբ կամ փիլիսոփայական դիտարկմամբ, ոչ թե նա է նախադասությանը հանգում, այլ նախադասությունն է հանգում նրան, ներխուժում նրա մեջ: Պասկալն ավելի շատ տեսնում է, քան լսում այն: 1654-ի նոյեմբերի 23-ին, երկուշաբթի երեկոյան տասն անց կեսից մինչև մոտավորապես կեսգիշերից մեկ ժամ անց, երբ նա 31 տարեկան էր, այն ներխուժում է նրա մեջ, և նա գրի է առնում թղթի վրա հռչակավոր կտակը, որը միշտ կրում էր իր հետ բաճկոնի աստառի մեջ կարված`

Հուր.

«Աբրահամի Աստված, Իսահակի Աստված, Հակոբի Աստված, և ոչ փիլիսոփաների ու գիտնականների: Համոզվածություն, համոզվածություն, զգացմունք, բերկրանք, խաղաղություն…

Մոռանալ աշխարհն ու ամենայն բան, բացի Աստծուց…

Ես հեռացա Նրանից…

Թող, որ ես առհավետ չբաժանվեմ Նրանից…»

Այդ գիշերվա հրո փայլքում նա այդուհետ տեսավ Քրիստոսին և մարդուն` նրա առջև արթուն կանգնած մարդուն:

2

Այդ գիշերվա հուրը բոցավառվում էր ոչ թե ինչ-որ հուզական հավատացյալի, այլ պալատական վարքուբարքով մի պարոնի, բարձր պաշտոնյայի որդու առջև, պարոն, որ բարձր աշխարհում ընկերներ ուներ, շփվում էր ազատախոհների հետ և հմուտ էր դրամ վաստակելու մեջ: Պարոն, որ ամուր կանգնած էր իր դիրքերում և առավել հաստատուն էր դարձել գիտության միջոցով. արդեն 17 տարեկանում Պասկալը, որ ծնվել էր 1623-ին Կլերմոնում, գրել էր հոդված կոնական հատույթների մասին, 1647-ին նա հրատարակում է մի աշխատություն դատարկության, դատարկ տարածության վերաբերյալ` պնդելով, որ բնությունը ոչ մի հակակրանք չունի դատարկ տարածության հանդեպ, նա փորձեր է անում այդ ուղղությամբ Պյուի-դը-Դոմի վրա և Փարիզում, գրում է հեղուկների հավասարակշռության, օդի կշռի մասին և այլն: Նա հռչակ է ձեռք բերում որպես ուսյալ; Դեկարտը ցանկանում է ծանոթանալ 24-ամյա Պասկալի հետ և երկու անգամ հանդիպում է նրան: Նույնիսկ մեր ժամանակ Վալերին այնքան նշանակալից է համարում Պասկալին որպես գիտնականի, որ ափսոսում է Պասկալի` ճշգրիտ գիտությունից անորոշ կրոնական մտահայեցմանն անցնելու համար. բայց կարելի՞ է արդյոք Պասկալին թելադրել, թե նա ինչ պիտի անի: Նրանից է պետք է հանձնարարական ստանալ` ինչ անել և ինչպես ապրել:

Վերն ասացի, որ Պասկալը պարոն էր, նա հպարտ էր իր գիտական աշխատանքներով, պայքարում էր մրցակիցների դեմ իր առաջատարության համար, հաստատում իրեն մեծ մաթեմատիկոս Ֆերմայի կողքին: Տեղի չի տալիս նաև ճիզվիտների դեմ պայքարում յանսենիզմի համար. խոցող էր և ուրախ իր հարձակումների զորությամբ և բանականության ուժով: Պասկալն այսպիսով փափուկ մեկը չէր, ով հեշտորեն տրվում է փոփոխության և փոխակերպության, նա պինդ էր և կարող էր վերաձևավորվել միայն «հրով»:

Նրա մասին ասում են, որ միշտ հիվանդ է եղել, նևրոտիկ, որ միշտ վախի մեջ է ապրել: Իրոք երիտասարդ հասակից, հատկապես 24 տարեկանից ի վեր, նա հիվանդ է եղել գրեթե անընդմեջ: Բայց Պասկալի նման ոգին ապրում է ոչ թե հիվանդությամբ, այլ ընդհակառակը` հիվանդությունն է ապրում Պասկալով, այսինքն` մարմինը, Պասկալի մարմինը, ուզում էր մասնակից լինել այն ոգուն, որը Քրիստոսի հետ տանջվում էր խաչի վրա: Ստորինը` մարմնականը, մղվում է բարձրին` ոգուն, մարմնականն ուզում է այրվել այդ կրակում: Ինձ թվում է` կանխազգալով, որ այդ կրակը վերափոխելու է իրեն, Պասկալը նախօրոք թաքնվում է դրանից գիտական աշխատանքներում, ասես չուզենալով, որ իրեն գտնեն, խորը թաղվում է դրանցում փոխակերպության առջև խարխափից և միաժամանակ վախից, ինչպես տեղի է ունենում բոլոր նրանց հետ, ովքեր փոխակերպվում են: Համենայն դեպս փոխակերպմանը նախորդող գիտական գործունեությունն ու հետագա արթնությունը խաչի առջև պետք է դիտել համատեղ. Պասկալի նման ոգու մոտ ներկան, անցյալն ու ապագան միեղեն են:

«Քրիստոսի հոգեվարքը կտևի մինչև աշխարհի վերջը. մինչ այդ մարդ պետք է արթուն կենա», այս նախադասությունն այնքան զորեղ է, որ ներկայում, որում ասվել է, այն չունի որևէ տեղ, այնպես որ, ետ է քաշվում դեպի անցյալ` իրենից առաջ եղածը ներառելով իր մեջ. անցյալը, ներկան և ապագան միեղեն են: Սրա հետ համահունչ է այն, որ Պասկալը պատմականորեն չի մտածել և իր գրվածքներում պատմությունից օրինակներ չի մեջբերել. մեջբերել է միայն Աստվածաշնչի սուրբ պատմությունից:

 

3

Սխալ է նաև ասել, թե վերածննդի շրջանում աշխարհի միջնադարյան պատկերի տարրալուծման պատճառով Պասկալը խճճվել ու վախվորել է, այնպես որ, ստիպված է եղել խաչից կառչել: Պասկալը վախեցել էր ոչ թե ժամանակից, այլ Քրիստոսից, որ լինելով Աստված, մարդու նման խաչի վրա էր: Այդ հակադրության լարվածությունն այնքան զորեղ էր, որ այն նրա համար ներթափանցում էր ողջ աշխարհի կառուցվածքը, աշխարհը նրան թվում էր կառուցված այդ հակադրության վրա: Նա գրում է` «Մեր կրոնն իմաստուն ու խելահեղ է: Այնպես որ, կրոնի ճշմարտությունը դուք կարող եք հենց կրոնի մթության մեջ ճանաչել»: Կամ գրում է. «Մենք ճշմարիտ ոչինչ չենք կարող իմանալ, չենք կարող նաև որևէ բան հաստատ իմանալ»: Կամ` «Մենք ճշմարտության պատկերն ենք կրում մեր մեջ և տնօրինում միայն մոլորություն». «Մարդու խեղճությունը գալիս է մեծությունից, իսկ մեծությունը` խեղճությունից, նա խեղճ է, որովհետև խեղճ է, բայց մեծ է, երբ գիտի դա»: Այս հակադրությունների աղբյուրը հենց Քրիստոսի մեջ Աստծո հակադրությունն է խաչված Քրիստոսի միջի խղճուկ մարդուն: Այս հակադրությունն անթափանցելի է բանականության համար: Սակայն Պասկալն ասում է իրեն և ուրիշներին. «Ճշմարտությունը մենք ճանաչում ենք ոչ թե խելքով, այլ սրտով: Սիրտն ունի իր հիմքերը` խելքի համար անճանաչելի»: Պասկալը սրտով է ճանաչել Աստծուն, որը մարդ էր դարձել իր սրտով:

«Իր վեհասքանչությամբ, – ասում է Պասկալը, – Քրիստոսն այն ամենն է, ինչ վեհ է, որովհետև նա Աստված է, իսկ իր մահկանացու կյանքով` այն ամենը, ինչը խղճուկ է ու նսեմ: Այդ իսկ պատճառով բոլոր անձանց մեջ լինել կարողանալու և կյանքային յուրաքանչյուր իրադրությունում օրինակ ծառայելու համար նա այդ դժբախտ գոյավիճակը վերցրեց իր վրա»:

4

Պասկալը մահացավ 1662-ին, 39 տարեկան հասակում: Ասում են` այդ տեսակ ինտենսիվությունը նրան հյուծեց ժամանակից շուտ: Երևի այդպես է: Որպես մարդ նա կախված էր այն ուժերից, որ ծախսում էր, բայց դա տեղի էր ունենում միայն ֆիզիոլոգիական ոլորտում, այնպես որ, նա մահացավ միայն մարմնապես, մեկ անգամ: Սակայն ժամ առ ժամ նա մահանում էր այն նախադասությամբ` «Քրիստոսի հոգեվարքը կտևի մինչև աշխարհի վերջը. մինչ այդ մարդ պետք է արթուն կենա»: Մարմնական մահը միայն մեկն էր բազմաթիվ այն մահերից,        որ նա  տանում էր յուրաքանչյուր ակնթարթ:

 

5

Ի՞նչ է Պասկալը մեր ժամանակների համար: Նրան կշտամբել են, թե նկատի չի առել, որ քրիստոնյան ներհյուսված է պատմության և հանրության մեջ և որ քրիստոնյայի համար խնդիրներ կան հանրության և պատմության մեջ: Սակայն ու՞ր է հանրությունն այսօր: Այն փոխարինված է բյուրոկրատական կազմակերպությամբ, այսօր մարդիկ կառավարվում են և ոչ թե սիրվում հանրության մեջ: Մարդը պետք է նորից նշմարվի որպես առանձին մարդ, որպեսզի կարելի լինի ձևավորել հանրություն: Առանձին մարդն այսօր չկա բոլորովին, նա միայն անցում է մյուսին, որը ևս չկա: Իսկ նա, ով չի քնում, որովհետև Քրիստոսի հոգեվարքը խաչի վրա մինչև աշխարհի վերջն է տևում, դա է առանձին մարդը. նա չի կարող փոխարինվել մեկ ուրիշով, և հենց ինքն էլ պետք է արթուն մնա: Եվ այսպես, իրոք նորից կա առանձին մարդը, նորից կա նաև առանձինը, առանձին իրադարձությունը: Ժամ առ ժամ անհամար կուտակվող դեպքերն ու օբյեկտները փոշիանում են այդ նախադասության առջև: Այլևս այնպես չէ, ինչպես այսօր, երբ ինչ-որ բան տեղի է ունենում ոչ թե տեղի ունենալու համար, որ ինչ-որ բան տեղի ունենա, այլ միայն ինչ-որ բան ընթացքի մեջ պահելու` ընթացքի մեքենայությունը չընդհատելու համար: Եվ նորից կա միայն մեկը. առանձին իրադարձությունն ու առանձին մարդը: Նորից ինչ-որ բան կա. ծնվում է ներկայությունը: Մեզ այսօր չի հերիքում ներկայությունը, որ մենք ներկա կարող ենք լինել որևէ մարդու և որևէ իրի համար, որ մենք ժամանակ, նշանակում է նաև սեր կարող ենք ունենալ նրանց համար:

Մենք մի բան էլ ենք զգում Պասկալի այդ նախադասությունից, որ պակասում է մեզ այսօր` ոգու կիրքը: Ոգու կիրքն այնքան հազվադեպ է այսօր, որ մեզ վտանգ է սպառնում Պասկալի մոտ այն դիտել որպես հուշարձանային, թանգարանային մի բան: Սակայն Պասկալի կիրքն այնքան ինտենսիվ է, որ չի կարող պարզունակորեն քարացվել, այն կենդանի է, ինչպես այդ նախադասությունը գրի առնելու պահին: Ոգու կիրքը ներկա է մեր առջև, այն ի վիճակի է նաև մեզանում ոգու կիրք ծնելու:

Պասկալի մտքերից մեկը որպես վերջաբան` «Մարդու ողջ արժանապատվությունը նրա մտածողության մեջ է, դրա հիման վրա պետք է մենք մեզ կառուցենք, և ոչ թե տարածության ու ժամանակի, որոնք թերևս երբեք չենք սպառի: Ջանանք այսպիսով ճիշտ մտածել, դա է բարոյականության հիմքը»:

 

Գերմաներենից թարգմանությունը`Արա Գուրզադյանի