1/6/2004

Մտքեր

 

 1

Սաղմոսներ էր երգում արար աշխարհ:

Ո՞վ է վկայություն տալիս Մուհամմեդի մասին. հենց ինքը: Հիսուս Քրիստոսն ուզում է, որ իր վկայությունը ոչինչ չնշանակի:

Վկայությունների արժանիքն այն է, որ դրանք լինեն միշտ և ամենուր, իսկ նա` այս խեղճը, մենակ է:

 

10

Կարգ:

Մարդիկ արհամարհել են կրոնը: Նրանք ատում են այն` երկյուղ կրելով, թե այդ կրոնը կարող է ճշմարիտ լինել. դա փարատելու համար նախ պետք է ցույց տալ, որ կրոնն ամենևին չի հակասում բանականությանը, ակնածանք ու հարգանք ներշնչել դրա նկատմամբ:

Այնուհետև այն դարձնել սիրո արժանի, բարեհոգի մարդկանց համոզել դրա ճշմարտության մեջ, իսկ հետո ցույց տալ, որ ճշմարիտ է:

Կրոնն արժանի է ակնածանքի, քանզի ըստ հարկի ճանաչել է մարդուն:

Արժանի է սիրո, որովհետև խոստանում է իսկական բարիք:

 

23

Թագավորներին թիկնապահներով, թմբկահարներով, իշխանավորներով և մեքենային հարգանք ու վախ ներշնչող ամենայն ածանցյալով շրջապատված տեսնելու սովորույթը ստիպում է, որ այդ հարգանքն ու վախը նրանց հպատակների մեջ արթնանա նաև այն ժամանակ, երբ թագավորները մենակ են, առանց ուղեկիցների, որովհետև այդ մարդիկ իրենց մտքում երբեք չեն տարանջատում տիրակալի անձը սովորաբար նրան ուղեկցող շքախմբից, իսկ ժողովուրդը, որ չգիտե, թե այդ տպավորությունը բխում է սովորույթից, կարծում է, որ դա բնական զորության արդյունք է. այստեղից էլ` այն խոսքը, թե Աստծո կնիքն է դրոշմված նրա դեմքին, և այլն:

 

25

Մարդու բնությանը հատուկ չէ միայն շարունակական առաջընթացը: Այն ունի իր վայրիվերումները:

Տենդին բնորոշ է դողն ու ջերմությունը, և մրսելը նույնքան լավ է ցույց տալիս տենդի սաստկությունը, որքան շոգելը:

Մարդու հայտնագործությունները դարեդար հանգում են միևնույն բանին:

Աշխարհի բարին ու չարն էլ ընդհանրապես նույնն են:

Plerumque gratae principibus vices.

 

33

Ունայնամիտ է նա, ով չի տեսնում աշխարհի ունայնությունը: Սակայն ո՞վ չի տեսնում դա ջահելներից բացի, որ տարված են աղմկելով, զվարճություններով և ապագայի մտքերով: Խլեք երիտասարդներից զվարճությունները, և դուք կտեսնեք, թե ինչպես են նրանք ձանձրույթից մեռնում: Այդ դեպքում են նրանք զգում իրենց ոչնչությունը` չճանաչելով այն, քանզի իրոք դժբախտություն է անտանելի մելամաղձության մեջ ընկնելը, երբ ստիպված են իրենք իրենց զննել ու դրա մեջ զվարճություն չգտնել:

 

41       

Երևակայություն:

Հենց սա է գերիշխում մարդու մեջ` մոլորության ու կեղծիքի այս տիրակալը, մանավանդ որ նենգ է, թեև ոչ միշտ: Նա կդառնար ճշմարտության աներկբա կանոն, եթե այդպիսին լիներ ստի համար: Ու թեև երևակայությունը շատ հաճախ խաբուսիկ է, ցույց չի տալիս իր այդ հատկությունը և նույն կերպ է ներկայացնում թե՛ ճիշտը, թե՛ կեղծը: Խոսքս խելապակասների մասին չէ, այլ` ամենից խելամիտների, և հենց նրանց մեջ է երևակայությունը մարդկանց համոզելու մեծագույն իրավունք ձեռք բերում: Որքան էլ բարձրաձայն հանդես գա բանականությունը, անզոր է իրերի իսկական արժեքը ներկայացնել:

Այս գոռոզ ու զորեղ կարողությունը թշնամի է բանականությանը, որը ջանում է հսկել և սանձել նրան, և իր ամենակարությունը ցուցադրելու համար մարդու մեջ ձևավորել է երկրորդ բնություն:

Երևակայությունն ունի իր երջանիկներն ու դժբախտները, առողջներն ու հիվանդները, հարուստներն ու աղքատները: Նա ստիպում է բանականությանը հավատալ, կասկածել, ժխտել: Թմրեցնում է զգայարանները կամ էլ գրգռում: Նա ունի իր խենթերն ու իմաստունները: Բայց ավելի շատ մեզ դառնացնում է այն, որ նա իր ընտրյալներին միանգամայն տարբեր, այնպիսի լիակատար ու համապարփակ վայելք է պարգևում, որ չի կարող տալ բանականությունը: Վառ երևակայության տեր մարդիկ բոլորովին այլ կերպ են բավականություն ստանում, քան դա կարող են անել շրջահայացորեն զգուշավորները: Նրանք մարդկանց նայում են վերևից: Վիճաբանում են հանդգնորեն և ինքնավստահ, մինչդեռ մյուսները` երկնչանքով ու անվստահորեն: Նրանց դեմքի զվարթությունը հաճախ բարենպաստ կարծիք է ստեղծում իրենց ունկնդիրների մեջ: Ահա ինչու այս կարծեցյալ իմաստունները վայելում են իրենց հար և նման դատավորների բարեհաճությունը: Երևակայությունը չի կարող իմաստնացնել անխելքներին, բայց կարող է նրանց երջանկացնել ի հեճուկս բանականության, որի համակիրները միայն դժբախտ են լինում: Մեկը պսակում է մարդկանց փառքով, մյուսը խարանում է ամոթով:

Ո՞վ է հռչակ ու համբավ տարածում, հարգ ու պատվի արժանացնում մարդկանց, գործերը, օրենքները, աշխարհի մեծերին, եթե ոչ ամենակարող այս երևակայությունը: Աշխարհի բովանդակ հարստությունները չնչին ու աննշան կթվային առանց նրա բարեհաճության: Չե՞ք կարծում արդյոք, թե այս դատավորը, որի պատկառելի ծերությունը հարգանք է ներշնչում մի ամբողջ ժողովրդի, ղեկավարվում է զուտ ու վսեմ բանականությամբ և իրերի մասին դատում է ըստ նրանց բնության` կանգ չառնելով երկրորդական հանգամանքների վրա, որոնք կարող են խոցել միայն թույլերի երևակայությունը: Տեսեք, թե նա ինչպես է քարոզ ունկնդրելու գնում ու հանդես բերում խիստ նախանձահույզ ջերմեռանդություն` ամրապնդելով իր հիմնավոր ողջախոհությունը հախուռն գթասիրությամբ: Ահա նա պատրաստ է լսելու օրինակելի ակնածությամբ: Հայտնվում է քարոզիչը, և եթե բնությունը նրան օժտել է խռպոտած ձայնով ու տարօրինակ դիմագծերով, եթե սափրիչն էլ վատ է սափրել ու, սրանից բացի, դեմքն էլ պատահաբար աղտոտվել է, ինչպիսի մեծ ճշմարտությունների մասին էլ նա խոսի, գրազ եմ գալիս, որ հօդս կցնդի մեր սենատորի լրջությունը:

Աշխարհի ամենամեծ փիլիսոփային կանգնեցրեք հնարավորինս լայն տախտակի վրա, որի տակ անդունդ է: Որքան էլ նրա բանականությունը վստահեցնի վերջինիս, որ ինքն ապահով է, միևնույն է, երևակայությունը հաղթանակ կտանի: Ուրիշները միայն այդ մտքից կարող են գունատվել ու քրտնել:

Ես չեմ անդրադառնա բոլոր հետևանքներին: Ո՞վ չգիտի, որ շատերը կորցնում են իրենց գլուխը կատուների, առնետների սոսկ տեսքից կամ քարածխի ճարճատյունից և այլ բաներից: Ձայնի հնչերանգը ազդում է նույնիսկ ամենախելոք մարդկանց վրա և բռնի փոխում խոսքը կամ բանաստեղծությունը: Սերը կամ ատելությունը ի զորու են փոխել արդարության դեմքը, և նախօրոք լավ վճարված փաստաբանը որքա~ն արդար է համարում իր պաշտպանած գործը: Եվ որքա~ն ազդեցիկ է թվում նրա համարձակ շարժուձևը վերջինիս տեսքից խաբված դատավորներին: Ծիծաղելի~ բանականություն, որ քամին անգամ կարող է այս ու այն կողմ քշել: Ես կարող եմ թվարկել մարդկային գրեթե բոլոր գործողությունները, որոնք ենթակա են նրա ցնցումներին: Քանզի բանականությունը, նույնիսկ ամենախոհեմ բանականությունը, ստիպված է իր տեղը զիջել և իբրև իր սկզբունք դարձնել այն դրույթները, որ երևակայությունն է հանդուգն կերպով ամենուր ներմուծել:

[Նա, ով կուզենա անսալ միայն բանականության ձայնին, մարդկանց մեծամասնության աչքին ցնորամիտ կերևա: Նա պիտի հանապազօր աշխատի ու տքնի, որ բան ու բարիք ստեղծի, թեկուզև երևակայական: Եվ երբ քունը բանականության հոգնությունը կթոթափի ու սքանչելի հանգիստ կպարգևի, նա պիտի իսկույն ևեթ վեր թռչի ու նորից վազի ցնորքի ետևից և աշխարհի այդ տիրակալի քմահաճույքները տանի:

Ահա մոլորության սկզբունքներից մեկը, բայց ոչ միակը:

Մարդն իրոք եղել է իրավացի, որ միավորել է այդ երկու ունակությունները, թեև խաղաղ գոյակցության ժամանակ երևակայությունը միշտ գերիշխող էեղել, բայց պատերազմի դեպքում էլ առավել ևս հաղթող է դուրս եկել: Բանականությանը երբեք չի հաջողվի հաղթանակ տանել երևակայության հանդեպ, մինչդեռ երևակայությունը կարող է նրան հաճախ գահընկեց անել:]

Մեր դատավորները հմտորեն են օգտվել այդ առեղծվածից: Նրանց կարմիր հանդերձները, կզաքիսե դարձծալով պատմուճանները, որ գցում են ուսերին` նմանվելով փափկամորթ կատուների, պալատները, ուր անցկացնում են դատավարությունները, շուշանի ծաղիկները, – այս ամբողջ փառահեղ ճոխությունը չափազանց անհրաժեշտ է ու կարևոր: Եթե բժիշկները չհագնեին պարեգոտ ու մաշիկ կամ իրավագետները չդնեին քառակուսի գլխարկներ և չկրեին շատ լայն վերնազգեստներ, երբեք չէին կարողանա մոլորեցնել մարդկանց, որոնք անզոր են դիմակայել այդ խիստ բնական տեսարանին: Եթե դատավորները դատեին իսկապես արդարորեն, իսկ բժիշկները տիրապետեին բուժելու ճշմարիտ արվեստին, քառակուսի գըլխարկ դնելու կարիք չէր լինի. այս գիտությունների մեծությունն ինքնին կարժանանար բավականաչափ հարգանքի: Բայց ունենալով միայն մտացածին գիտելիքներ` նրանք պիտի դիմեին երևակայությունը ցնցող այդ սին միջոցներին, քանզի դրա հետ գործ ունեն և դրա շնորհիվ են, հիրավի, հարգանք վայելում: Միայն զինվորականները կարիք չունեն կերպարանափոխության, որովհետև, իրոք, նրանց գործը հիմնավոր է. նրանք հաստատում են իրենց իշխանությունը ուժով, մինչդեռ այլք` ծամածռությամբ:

Ահա ինչու մեր թագավորները նույնպես չեն փորձել կերպարանափոխվել: Նրանք չեն զգեստավորվել արտառոց հանդերձներով տիրակալ երևալու համար: Բայց դրա փոխարեն շրջապատված են եղել թիկնապահներով ու սպառազինված զինվորներով: Սոսկ բռունցքի և ուժի տեր այս աժդահակ զինյալները, առջևից ընթացող շեփորահարներն ու թմբկահարները, ուղեկից լեգիոնները ստիպել են ցնցվել ամենից խիզախներին: Բանը միայն հանդերձը չէ, այլև ուժը: Եվ չափազանց նրբանկատ պիտի լինես, որ կարողանաս հանձին շահնշահի, իր հոյակերտ պալատում շրջապատված քառասուն հազար ենիչերիներով, տեսնել մեկ այլ մարդու:

Հերիք է, որ տեսնենք պատմուճանով ու գլխարկով փաստաբանին, որպեսզի արդեն նպաստավոր կարծիք կազմենք նրա բանիմացության մասին:

Երևակայությունը տնօրինում է ամեն ինչ, նա է ստեղծում գեղեցկություն, արդարություն ու երջանկություն, որն այս աշխարհի մեծագույն արժեքն է: Սրտանց կուզեի տեսնել ինձ միայն խորագրով ծանոթ իտալերեն այս գիրքը, որ ինքնին հազար ու մի գիրք արժե. «Dell’opinione regina del mondo»**: Եվ նույնիսկ չընթերցած` կստորագրեի դրա տակ, եթե, իհարկե, այնտեղ ոչ մի վատ բան չկա:

Ահա մոտավորապես հետևանքները այդ խաբուսիկ ունակության, որը կարծես մեզ տրված է միտումնավոր` անպայման մոլորության մեջ գցելու համար: Բայց մոլորության ուրիշ սկզբնապատճառներ էլ շատ ունենք:

Մեզ մոլորեցնելու ունակ են ոչ միայն հին տպավորությունները. նորույթի հմայքները նույն ազդեցությունն ունեն: Այստեղից էլ այն վեճ ու կռիվը, որ մարդիկ ունենում են միմյանց հետ` կա՛մ մանկության պատիր տպավորություններին տուրք տալու, կա՛մ էլ նորույթների ետևից խիզախորեն վազ տալու համար: Ո՞վ է գտել ոսկե միջինը, թող ի հայտ գա և ապացուցի իր իրավացիությունը: Չկա որևէ բնական սկզբունք, նույնիսկ մանկուց ի վեր, որ կեղծ տպավորության տեղ չդրվի, կա՛մ կրթության, կա՛մ զգայարանների պատճառով:

«Քանի որ, – ասում են ոմանք, – դեռ մանկության տարիներին ոչինչ չտեսնելով սնդուկում` դուք կարծել եք, թե այն դատարկ է, հավատացել եք հնարավոր դատարկությանը: Բայց դա ձեր զգայարանների ստեղծած պատրանքն է` արմատավորված սովորույթով, ինչը պիտի գիտությունն ուղղի»: Ուրիշներն էլ ասում են. «Քանի որ դպրոցում ձեզ սովորեցրել են, թե դատարկություն բնավ չկա, խեղաթյուրել են ձեր առողջ դատողությունը, որ մինչ այդ թյուր տպավորությունը շատ հստակ ըմբռնում ուներ դատարկության մասին. հարկ է շտկել այն` դիմելով ձեր նախնական բնությանը»: Արդ, ի՞նչն է խաբում, զգայարաննե՞րը, թե՞ ստացած կրթությունը:

Մոլորության մեկ այլ սկզբնապատճառ էլ կա. հիվանդությունները: Դրանք աղճատում են մեր դատողությունն ու զգայությունը: Եվ եթե լուրջ հիվանդությունները խեղաթյուրում են նշանակալիորեն, կասկածից վեր է, որ թեթև տկարություններն էլ իրենց ազդեցությունն են թողնում որոշակի չափով:

Մեր սեփական շահը նույնպես մեր աչքը հաճույքով հանող հրաշալի միջոց է: Աշխարհի ամենաարդար մարդուն իսկ չի թույլատրվում իր գործի դատավորը լինել: Ես գիտեմ մարդկանց, որ նման անձնասիրություն չդրսևորելու համար ընկել են հակառակ ծայրահեղության մեջ` դառնալով աշխարհի ամենաանարդարը: Միանգամայն արդար գործը նրանք կարող են հիմնովին տանուլ տալ, եթե դա հանձնարարել են իրենց մերձավորները: Արդարությունն ու ճշմարտությունը երկու այնքան նուրբ սայրեր են, որ մեր գործիքները շատ կոպիտ են դրանց ճշգրտորեն հարմարեցվելու համար: Նույնիսկ հաջողելու դեպքում դրանք բթացնում են սայրը, ավելի շատ գործ ունենում մնացյալի, քան նրա հետ, առնչվում սխալին, քան ճշմարտին:

[Մարդն, ուրեմն, այնքան մեծ հաջողությամբ է ստեղծված, որ չունի ճշմարտության հասնելու ոչ մի ճշգրիտ սկզբունք և մոլորության հանգելու բազում սքանչելի սկզբունքներ: Հիմա տեսնենք, թե քանիսն են դրանք: Սակայն նրա մոլորությունների հիմնական պատճառը այն պայքարն է, որ տեղի է ունենում զգայարանների ու բանականության միջև:]

Մարդը բնական մոլորություններով լի արարած է, մոլորություններ, որ անուղղելի են առանց շնորհի: Ոչինչ նրան ցույց չի տալիս ճշմարտությունը: Ամեն ինչ խաբում է նրան: Ճշմարտության երկու սկզբունքները` բանականությունն ու զգայարանները, բացի այն, որ յուրաքանչյուրին պակասում է շիտակությունը, փոխադարձաբար մոլորեցնում են իրար. զգայարանները շփոթեցնում են բանականությանը կեղծ երևույթներով, այդ նույն խաբեությունը նրանք հրամցնում են հոգուն և իրենց հերթին դա ստանում հոգուց: Վերջինս վրեժ է լուծում: Հոգու կրքերը մթագնում են զգայարանները և նրանց համար կեղծ տպավորություններ ստեղծում: Բանականությունն ու զգայարանները ստում են միմյանց ու խաբում իրար հերթ չտալով: Սակայն այս մոլորությունից բացի, որ առաջանում է պատահաբար կամ տարասեռ ունակությունների միջև խելամտության պակասից…

 

43

Մենք երբեք չենք սահմանափակվում ներկայով: Փորձում ենք կռահել ապագան` համարելով այն շատ դանդաղաքայլ և ասես արագացնելու համար նրա ընթացքը, կամ հիշում ենք անցյալը` կարծես ջանալով կանգնեցնել հույժ վաղանցիկը: Այնքան ենք անխոհեմ, որ թափառում ենք մեզ այլևս չպատկանող ժամանակների մեջ ու անտեսում ենք մեզ տրված ժամանակը: Եվ այնքան ենք ունայնամիտ, որ խորհում ենք փոշիացած օրերի մասին ու առանց մտածելու բաց թողնում միակ առկան:

Բանն այն է, որ ներկան սովորաբար մեզ ցավ է պատճառում: Մենք փորձում ենք չտեսնելու տալ, քանզի այն վշտացնում է մեզ, իսկ երբ հաճելի է դառնում, ափսոսում ենք, որ փութանցիկ է: Մենք ջանում ենք այն պահել ապագայի միջոցով և մտածում ենք իրերը կարգավորել մեր իշխանությունից դուրս մի ժամանակի մեջ, որին վստահ չենք, թե կհասնենք:

Թող ամեն ոք քննության առնի սեփական մտքերը: Կտեսնի, որ դրանք ամբողջապես տարված են կա՛մ անցյալով, կա՛մ ապագայով: Մենք գրեթե չենք խորհում ներկայի մասին, և եթե խորհում ենք, ապա միայն այն պատճառով, որ ապագան տնօրինելու իմացությամբ օժտվենք: Ներկան երբեք մեր նպատակը չէ: Անցյալն ու ներկան մեր միջոցներն են լոկ, մենք հետամուտ ենք միայն ապագային: Այսպիսով, մենք երբեք չենք ապրում, բայց հույս ենք փայփայում, որ կապրենք: Շարունակ մեզ տրամադրելով երջանկության` անկարելի է, որ երբևէ չհասնենք դրան:

 

54

Բռնակալությունը համընդհանուր և այդ կարգից դուրս իշխանություն հաստատելու ձգտումն է: Ուժեղների, գեղեցիկների, սրամիտների ու բարեպաշտների ամենատարբեր շրջանակներում ամեն մեկն իշխանություն ունի իր ոլորտում և ոչ այլուր:

Երբեմն նրանք հանդիպում են իրար, և ուժեղն ու գեղեցիկը անմիտ կռիվ են մղում` փորձելով մեկը մյուսի նկատմամբ գերիշխանություն հաստատել. անմիտ, որովհետև նրանցից յուրաքանչյուրի տիրապետությունը այլ բնույթի է: Եվ համաձայնության չեն գալիս: Նրանց մեղքն այն է, որ կամենում են իշխել ամենուր: Ինչն անկարելի է նույնիսկ ուժի համար, նա անելիք չունի գիտելիքների բնագավառում և տեր ու տնօրեն է միայն արտաքին գործողություններում:

Բռնություն:

Բռնություն է, երբ ուզում են մի ճանապարհով ձեռք բերել ինչ-որ բան, որին կարելի է հասնել մեկ այլ ուղիով: Տարբեր արժանիքներին տրվում է տարբեր տուրք. հաճելիությանը` սիրո, ուժին` վախի, գիտությանը` վստահության:

Այս տուրքերը պիտի տրվեն. արդարացի չէ դրանք մերժելը, ինչպես անարդար է այլ տուրք պահանջելը:

Այսպիսով, սխալ ու բռնատիրական են հնչում այս խոսքերը. «Ես գեղեցիկ եմ, ուրեմն պիտի վախենան ինձնից, ես ուժեղ եմ, ուստի պիտի սիրեն ինձ, ես…»: Սխալ ու բռնատիրական է նաև մեկ այլ պնդում. «Նա ուժեղ չէ, ուրեմն հարգանքի արժանի չէ: Նա ճարպիկ ու խորամանկ չէ, ուստի նրանից վախենալու ոչինչ չունեմ»:

 

64

Երբ նայում եմ կյանքիս կարճատևությանը, որ ընկղմված է նախորդող ու հաջորդող հավերժության մեջ (“memoria hospitis unius diei praetereuntis”***), իմ զբաղեցրած ու անգամ նշմարած այն չնչին տեղին, որ խորասուզված է տարածությունների անվերջանալի անհունության մեջ, որ անծանոթ են ինձ, իսկ ես` նրանց, սարսափում եմ ու զարմանում` տեսնելով ինձ ավելի շուտ այստեղ, քան մի այլ տեղ, քանզի չկա որևէ հիմնավորում, թե ինչու այստեղ և ոչ այնտեղ, ինչու հիմա և ոչ այն ժամանակ: Ո՞վ է ինձ դրել այստեղ: Ու՞մ հրամանով ու ցուցումով է ինձ այս տեղն ու ժամանակը վիճակվել:

 

91

Ի՞նչն է պատճառը, որ կաղ մարդը մեզ չի զայրացնում, իսկ կաղ միտքը վրդովեցնում է: Այն, որ կաղն ընդունում է մեր ուղիղ քայլքը, իսկ մտքից կաղացողը պնդում է, թե այդ մենք ենք կաղում: Չլիներ այս փաստը, կկարեկցեինք նրան, և ոչ թե կզայրանայինք:

Էպիկտետոսը հարցադրում է առավել շեշտակիորեն. «Ինչու՞ չենք բարկանում, երբ ասում են, թե մեր գլուխն է ցավում, և վրդովվում ենք, երբ ակնարկում են, թե սխալ ենք դատում կամ վատ ընտրություն անում»:

Սրա պատճառն այն է, որ մենք համոզված ենք, թե մեր գլուխը չի ցավում և թե չենք կաղում, բայց այնքան էլ վստահ չենք, թե ճիշտ ընտրություն ենք անում. այնպես որ, մենք ամբողջովին վստահում ենք միայն մեր տեսողությանը, և երբ մեկ ուրիշը կատարելապես տեսնում է հակառակը, դա մեզ տարակուսելու տեղիք է տալիս և զարմացնում:

Առավել ևս, երբ շատ-շատերն էլ ծանակում են մեր ընտրությունը, մինչդեռ հարկավոր է մեր իմացությունը գերադասել ուրիշների իմացությունից, իսկ դա համարձակ ու դժվարին քայլ է: Հակասություն երբեք չի կարող լինել կաղին առնչվող դատողությունների մեջ:

Մարդն այնպես է ստեղծված, որ եթե նրան շարունակ կրկնում են, թե նա անխելք է, հավատում է դրան: Եվ քանի որ մարդն ինքն իր հետ միշտ ներքին զրույց է վարում, մտքում կրկնելիս էլ հավատում է դրան, ուստի կարևոր է ինչպես հարկն է կարգավորել մտքերը: “Corrumpunt bonos mores colloquia prava.” Պետք է հնարավորին չափ լռության մեջ լինել և զրուցել միայն Աստծո հետ, որը, ինչպես գիտենք, միակ ճշմարտությունն է. այսկերպ կարող ենք համոզվել դրանում:

 

94

Արդարություն, ուժ:

Արդարացի է, որ ամենայն արդարը հարատևի, անհրաժեշտ է, որ հույժ ուժեղը շարունակվի:

Արդարությունն առանց ուժի անզոր է, ուժն առանց արդարության` բռնակալ:

Արդարությունն առանց ուժի վիճարկելի է, քանզի միշտ կլինեն չարամիտներ: Ուժն առանց արդարության դատապարտելի է: Ուստի հարկ է համատեղել արդարությունն ու ուժը և այնպես անել, որ արդարը լինի ուժեղ կամ ուժեղը` արդար:

Արդարությունը վիճաբանության առարկա է: Ուժը խիստ ընդունելի է և անառարկելի: Ահա ինչու չկարողացան ուժ հաղորդել արդարությանը, քանզի ուժը հակադրվում էր արդարությանը, նրան համարում անարդար, իսկ իրեն` արդար:

Այսպիսով, չկարողանալով արդարությանը ուժ հաղորդել` ուժը համարեցին արդարություն:

 

102

Ես կարող եմ շատ լավ պատկերացնել մարդուն առանց ձեռքերի, ոտքերի, նույնիսկ առանց գլխի, եթե փորձից չիմանայինք, որ գլուխը ոտքերից ավելի անհրաժեշտ է: Սակայն ես չեմ կարող պատկերացնել նրան առանց մտքի: Այդ դեպքում նա կլիներ քար կամ գազան:

 

111

Մենք այնքան մեծամիտ ենք, որ ուզում ենք ճանաչված լինել արար աշխարհի և նույնիսկ այն մարդկանց կողմից, որոնք գալու են մեզնից հետո: Եվ այնքան ունայնամիտ, որ մեզ շրջապատող հինգ-վեց մարդու հարգանքից զվարթությամբ ու գոհությամբ ենք լցվում:

 

122

Պիրրոնականների գլխավոր փաստարկն այն է, – ես մի կողմ եմ թողնում երկրորդականները, – որ մենք ամենևին էլ համոզված չենք սկզբունքների ճշմարտության մեջ հավատից ու հայտնությունից դուրս և դրանք մեր մեջ զգում ենք մեր իսկ բնությամբ:    Բայց    բնատուր զգացումը    դրանց ճշմարտության համոզիչ ապացույց չէ, քանզի հավատից դուրս չունենալով այլ համոզում, թե մարդը ստեղծվել է մի բարի աստծո կամ մի չար դևի կողմից կամ պատահաբար, կասկածի տակ է առնում մեզ տրված այդ սկզբունքների ճշմարիտ կամ կեղծ կամ անորոշ լինելը` համաձայն մեր ծագման:

Ավելին. հավատից դուրս ոչ ոք վստահ չէ իր արթուն կամ քնած լինելուն, եթե նկատի ունենանք, որ քնած ժամանակ մարդ կարծում է, թե հաստատապես նույնքան արթուն է: Մեզ թվում է, թե տեսնում ենք տարածություններ, պատկերներ, շարժումներ, զգում ենք, թե ինչպես է թռչում ժամանակը, չափում այն և վերջապես գործում ենք նույն կերպ, ինչ արթմնի վիճակում: Այնպես որ, մեր կյանքի կեսը քնած անցկացնելով, ինչպես մենք ենք խոստովանում կամ մեզ է այդպես թվում, որևէ պատկերացում չենք կազմում ճշմարտության մասին, քանզի մեր բոլոր զգացմունքներն այս դեպքում պատրանք են: Ո՞վ գիտե, առաջինից փոքր-ինչ տարբեր մեկ այլ քուն չէ՞ արդյոք մեր կյանքի այն կեսը, որ կարծում ենք, թե անցկացնում ենք արթմնի և որից արթնանում ենք, երբ մտածում ենք, թե քնած ենք:

[Եվ ո՞վ է կասկածում, որ եթե միասին երազ ենք տեսնում, եթե այդ երազները դեպքի բերումով ներդաշն են իրար, որ սովորական բան է, կամ եթե արթուն ենք մենության մեջ, ապա մենք իրերը շրջված չենք տեսնում: Եվ վերջապես, քանի որ առավել հաճախ ենք անրջում, քան երազ տեսնում և երազները մեկը մյուսի վրա կիտում, հնարավոր չէ՞ արդյոք, որ կյանքի այս կեսն էլ ինքնին մի երազ է, որին միահյուսվում են մյուս երազները և որից արթնանում ենք մենք մահանալիս: Այդ արթմնի երազում մենք նույնքան քիչ ենք հասու դառնում ճշմարտի և բարու սկզբունքներին, որքան բնական քնի ժամանակ: Եվ մեզ հուզող այս բազմազան մտքերը գուցե լոկ պատրա՞նք են` նման ժամանակի հոսքին կամ մեր երազների սին տեսիլքներին:]

Ահա և այս և մյուս կողմի գլխավոր փաստարկները. ես մի կողմ եմ թողնում երկրորդականները, ինչպիսիք         են        պիրրոնականների     դատողություններն ընդդեմ սովորույթի, կրթության, տարբեր երկրների բարքերի թողած դրոշմի և համանման այլ բաների, որոնք թեև գրավում են այդ դատարկ հիմնավորումները դավանանքի վերածող հասարակ մարդկանց մեծամասնությանը, փլուզվում են պիրրոնականների աննշան շնչից: Մնում է աչքի անցկացնել նրանց գրքերը. և եթե բավարար չափով համոզիչ չեն այդ փաստարկները, ապա շատ շուտով կհամոզվեք դրանցում, միգուցե և խորապես: Կանգ առնեմ դոգմատիկների միակ ուժեղ կողմի վրա, այն է` բնական սկզբունքները կասկածից վեր են, եթե խոսենք շիտակ ու անկեղծ:

Սրան պիրրոնականները հակիրճ ձևով հակադրում են մեր բնության անորոշությունը ներառող մեր ծագման անորոշությունը: Ինչին դոգմատիկները, – քանի դեռ աշխարհը կա, – պիտի պատասխանեն:

Ահա և մարդկանց միջև այն բաց պատերազմը, որտեղ ամեն ոք պիտի կողմնորոշվի և անհրաժեշտաբար հարի կա՛մ դոգմատիկներին, կա՛մ պիրրոնականներին: Քանզի ով կմտածի չեզոք մնալ, գերազանցապես կդառնա պիրրոնական: Այդ չեզոքությունը այս կաբալայի էությունն է: Ով նրանց դեմ չէ, ըստ էության նրանց կողմ է. նրանք իրենց կողմ չեն, չեզոք են ու անտարբեր, ամեն ինչից կախյալ`առանց բացառության:

Արդ, նման իրավիճակում ինչպե՞ս կվարվի մարդը: Մի՞թե կկասկածի ամեն ինչին: Կասկածի տակ կառնի՞, որ արթուն է, որ իրեն կսմթում են կամ այրում: Կերկմտի՞ արդյոք, թե կասկածում է: Կասկածի կենթարկի՞ իր գոյությունը: Բայց սա արդեն չափազանցություն է, և ես կարող եմ փաստել, որ երբևէ չի եղել իսկական, կատարյալ պիրրոնական:

Բնությունը պաշտպանում է անզոր բանականությունը և թույլ չի տալիս նրան այս աստիճան զառանցանքի տրվել:

Թե՞, ընդհակառակը, նա կասի, որ հաստատապես ճշմարտության տեր է, նա, ում որքան էլ չշտապեցնեն, ի վիճակի չէ ցույց տալու դրա համար որևէ վկայագիր և ստիպված է հրաժարվել ձեռք բերածից: Ուրեմն, ի՞նչ քիմեռ է մարդը, ի՞նչ նորընծա էակ, ի՞նչ հրեշավոր արարած, ի՞նչ քաոսային տեսակ, հակասությունների ի՞նչ ամբողջություն, ի՞նչ հրաշք:

Ամենայն բանի դատավոր, անխելք անձրևորդ, ճշմարտության պահապան, անորոշության ու մոլորության խառնակույտ, տիեզերքի փառք ու պսակ և թերմացք:

Ո՞վ գլուխ կհանի այս խառնաշփոթից: [Անշուշտ, սա գերազանցում է դոգմատիզմն ու պիրրոնականությունը և մարդկային ամեն փիլիսոփայություն: Մարդը գերազանցում է մարդուն: Արդ, թող պիրրոնականներին վերագրեն այն, ինչի մասին այդքան բարձրաձայն ասել են նրանք, այն է` ճշմարտությունը մեզ ո՛չ հասանելի է, ո՛չ էլ մեր որսացուն է, այն հողի մեջ չէ և երկնային սպասավոր է. ճշմարտությունը Աստծո գրկում է, մարդ կարող է ճանաչել այն իր հոժարակամ բացահայտման համեմատ: Անստեղծ ու մարմնավորյալ ճշմարտությամբ հասու դառնանք, ուրեմն, մեր իսկական բնությանը:] [Բանականությամբ ճշմարտություն որոնելիս չի կարելի խուսանավել երեք դպրոցներից մեկնումեկից:]

[Չի կարելի լինել պիրրոնական, ակադեմիական առանց խեղդելու բնությունը, հնարավոր չէ լինել դոգմատիկ առանց հրաժարվելու բանականությունից:]

Բնությունը շփոթության մեջ է գցում պիրրոնականներին, իսկ բանականությունը` դոգմատիկներին: Արդ, ի՞նչ կդառնաս դու, ո~վ մարդ, որ քո բնատուր բանականությամբ ես որոնում իսկական կոչումդ: Դու չես կարող խույս տալ այդ դպրոցներից որևէ մեկից, ոչ էլ մնալ դրանցից մեկում:

Գիտե՞ս արդյոք, ո~վ գոռոզամիտ, թե ինչ պարադոքս ես ինքդ քեզ համար: Դարձիր խոնարհ, անզո՛ր բանականություն: Լռակյաց եղիր, անմի՛տ բնություն, գիտցիր, որ մարդն անսահման գերազանցում է մարդուն, և քո տիրոջից իմացիր իսկական կոչմանդ մասին, որին անգիտակ ես դու:

Ականջալուր եղիր Աստծուն:

Ի վերջո, եթե մարդ երբևէ արատավորված չլիներ, իր անմեղության մեջ վստահաբար կըմբոշխներ ճշմարտությունն ու երանությունը: Եվ եթե մարդ միայն անդառնալիորեն արատավորված լիներ, ոչ մի գաղափար չէր կազմի ո՛չ ճշմարտության, ո՛չ երանության մասին: Բայց որքան էլ տարաբախտ լինենք, դեռ ավելին` եթե նույնիսկ մեր կոչման մեջ մեծության նշույլ իսկ չլիներ, միևնույն է, մենք պատկերացում ունենք երջանկության մասին, թեև անհասանելի է այն: Մենք ընկալում ենք ճշմարտության պատկերը և տեր դառնում միմիայն ստի, ընդունակ չենք բացարձակ անգիտության ու հավաստի գիտության, խորապես ակնհայտ է այն, որ եղել ենք կատարելության մի աստիճանում, ինչից ի դժբախտություն մեզ գահավիժել ենք:

[Արդ, գիտակցենք, որ մարդն անսահմանորեն գերազանցում է մարդուն և անհասկանալի մնում ինքն իրեն առանց հավատի սատարի: Քանզի ո՞վ չի տեսնում, որ չճանաչելով բնության այս երկակի վիճակը` մարդը հայտնվում է իր բնության ճշմարտության անհաղթահարելի անգիտության մեջ:] Սակայն զարմանալի է, որ մեր ճանաչողությանը անհասանելի խորհուրդը` մեղքի փոխանցումը, այնպիսի բան է, առանց որի մենք չենք կարողանա ճանաչել ինքներս մեզ:

Անկասկած, չկա մեր բանականությունն առավել ցնցող մի բան, քան այն միտքը, որ առաջին մարդու մեղքը մեղապարտ դարձրեց նրանց, ովքեր հեռու են կանգնած այդ ակունքից և կարծես ոչ մի մասնակցություն չունեն դրան: Նման շղթայականությունը մեզ թվում է ոչ միայն անհնարին, այլև նույնիսկ հույժ անարդար, քանզի առավել հակասող ինչ կարող է լինել մեր խղճուկ արդարության կանոններին, քան հավերժական տանջանքի մատնելը հոժարակամ մեղք գործելու անընդունակ երեխային, մեղք, որին կարծես անմասն է նա և որը գործվել է նրանից վեց հազար տարի առաջ: Իհարկե այս ուսմունքը խիստ ծանր է վիրավորում մեզ, և սակայն, առանց այս խորհրդի, որ ամենից անըմբռնելին է, անհասկանալի կմնայինք ինքներս մեզ: Մեր կացության հիմնահանգույցը իր շրջադարձերն ու ոլորաններն է ունենում այս անդունդի մեջ: Այնպես որ, մարդն առավել անհասկանալի է դառնում առանց այդ խորհրդի, քան այդ խորհուրդն է անհասկանալի մնում մարդուն:

[Այստեղից կարծես հետևում է, թե Աստված, կամենալով մեր էության այս խրթինությունը անըմբռնելի դարձնել հենց մեզ, հանգուցակետը թաքցրել է այնքան բարձրում կամ, ավելի ճիշտ, այնքան ցածրում, որ անկարող ենք դրան հասնել: Այնպես որ, մենք ի զորու ենք իսկապես ճանաչել ինքներս մեզ ոչ թե մեր բանականության գոռոզամիտ վայրիվերումներով, այլ պարզ ու շիտակ հնազանդությամբ:

Կրոնի աներեր հեղինակության վրա հաստատված այս ամուր հիմքերը մեզ հասու են դարձնում, որ կա հավատի հավասարապես կայուն երկու ճշմարտություն. մեկն այն է, որ մարդն իր արարման կամ շնորհառության վիճակում վեր է կանգնած եղել ամենայն բնությունից, ասես նմանվել է Աստծուն, մասն է կազմել աստվածության, մյուսն այն է, որ արատավորության ու մեղքի շրջանում նա գահավիժել է նախկին վիճակից և նմանվել կենդանիներին:

Այս երկու դրույթն էլ հավասարապես հիմնավոր են և որոշակի:

Սուրբ Գիրքը բացեիբաց ներկայացնում է դա, երբ որոշ դրվագներում ասում է. “deliciae meae esse cum feliis hominum****”, “effundam spiritum meum super omnem carnem*****”, “dii estis******” և այլն, իսկ այլ մասերում մատնանշում է. “omnis caro foenum*******”, “homo assimilatus est jumentis insipientibus et similis factus est illis********”, “dixi in corde meo di filiis hominum*********”, eccle 3]:

 

138

Երկրորդ մաս:

Մարդն առանց հավատի չի կարող ճանաչել ճշմարիտ բարիքը, ոչ էլ արդարությունը:

Բոլոր մարդիկ ձգտում են երջանկության: Առանց բացառության, և տարբեր միջոցներ են գործի դնում դրա համար: Ամենքն են հետամուտ այդ նպատակին: Արդյունքը լինում է այն, որ ոմանք գնում են պատերազմի, մյուսները` ոչ, և երկուսի մեջ էլ նստած է տարբեր հայացքներով առաջնորդվող միևնույն ցանկությունը: Կամքը միայն նվազագույն քայլն է անում դեպի այդ նպատակը: Երջանկությունն է մարդկանց գործողությունների շարժառիթը, մինչև իսկ կորստյան գնացողների:

Եվ սակայն, հեռավոր ժամանակներից ի վեր դեռ ոչ ոք առանց հավատի չի հասել այդ նպատակին, որին մշտապես նկրտում են բոլորը: Ամենքն էլ դժգոհում են, – տիրակալ ու հպատակ, ազնվական ու ռամիկ, ահել ու ջահել, ուժեղ ու թույլ, գիտնական ու անգետ, առողջ ու հիվանդ, – բոլոր երկրներում բոլոր ժամանակներում, ամեն տարիքի ու դիրքի մարդիկ:

Այսքան երկարուձիգ, այսքան շարունակական ու միօրինակ փորձը մեզ պիտի հիմնավորապես համոզեր մեր իսկ ճիգերով բարիքին հասնելու մեր անկարության մեջ: Բայց օրինակը մեզ դաս չի տալիս: Չկա կատարյալ համանմանություն, որտեղ չլինի որևէ նուրբ տարբերություն, և դա է պատճառը, որ ակնկալում ենք, թե մեր սպասումը տվյալ դեպքում ի դերև չի լինի ինչպես նախորդ անգամ: Այսպիսով, ներկան երբեք մեզ չի գոհացնում, փորձառությունը խաբում է և, դժբախտությունից դժբախտություն տանելով, մեզ հասցնում մահվան` դրա հավերժական լրման:

Ի՞նչն է, ուրեմն, մեզ բարձրաձայն հայտարարում այն անհագության ու անզորության մասին, եթե ոչ այն, որ մի ժամանակ մարդն իր մեջ կրել է իսկական երջանկությունը, որից հիմա մնացել է լոկ մի նշույլ և ամբողջովին թափուր մի հետագիծ. թող նա ապարդյուն փորձի լցնել այդ բացը իրեն շրջապատող ամենայն բանով` ապավեն որոնելով բացակա իրերի մեջ, ինչը չի կարող գտնել նաև ներկա իրերում. դրանք բոլորն էլ անատակ են, քանզի այդ անհուն վիհը կարող է լցվել միայն անսահման ու անփոփոխ մեկ բանով` հենց Աստծով:

Միմիայն Նա է մարդու իսկական բարիքը: Եվ տարօրինակ բան. ինչ մարդը լքել է Աստծուն, բնության մեջ չկա ոչինչ, որ ունակ լինի փոխարինել Նրան` լուսատուներ, երկինք, երկիր, տարերք, բույսեր, կաղամբ, պրաս, կենդանիներ, միջատներ, հորթ, օձ, տենդ, ժանտախտ, պատերազմ, սով, արատներ, անառակություն, արյունապղծություն: Իսկական բարիքը կորցնելու պահից մարդուն ամեն ինչ կարող է հավասարապես թվալ բարիք, մինչև իսկ սեփական կործանումը, ինչն այնքան անհարիր է Աստծուն, բանականությանը, բովանդակ բնությանը:

Ոմանք այն փնտրում են իշխանության մեջ, մյուսները` հետաքրքրությունների ու գիտությունների, երրորդները` հեշտանքի:

Դրան իսկապես մերձեցածներն էլ կարծում են, թե բոլորին ցանկալի այդ համընդհանուր բարիքը պիտի չլինի առանձին իրերի մեջ, որոնք կարող են միայն մեկի ունեցվածքը դառնալ և մասնատված լինելով` ավելի շատ տխրեցնել իրենց տիրոջը որոշ մասի բացակայությամբ, քան գոհացնել նրան իր ունեցածով: Նրանք հասկացան, թե իսկական բարիքը պիտի այնպիսին լինի, որ միաժամանակ բոլորն ունենան լիարժեքորեն, որպեսզի նախանձը գլուխ չբարձրացնի, և որ ոչ ոք չզրկվի դրանից իր կամքին հակառակ: Հիմնավորելով, թե այդ ցանկությունն ի բնե հատուկ է մարդուն, քանզի անպայամանորեն առկա է բոլորի մեջ և չի կարող չլինել, նրանք եզրակացրին…

 

181

Աստծո ճանաչողությունը առանց սեփական թշվառության ճանաչման ծնում է հպարտություն: Սեփական թշվառության ճանաչումը առանց Աստծո ճանաչողության առաջ է բերում հուսահատություն:

Հիսուս Քրիստոսի ճանաչողությունը միջին դիրք է գրավում, քանզի այստեղ մենք գտնում ենք թե՛ Աստծուն, թե՛ մեր թշվառությունը:

 

185

  1. 9.

Մարդու անհամամասնությունը:

[Ահա թե ուր են մեզ հասցնում բնական գիտելիքները: Եթե դրանք ճշմարիտ չեն, ուրեմն մարդու մեջ բնավ ճշմարտություն չկա, իսկ եթե ճշմարիտ են, ապա դրանց մեջ նա տեսնում է խոնարհության լուրջ հիմքեր, այս կամ այն կերպ հնազանդություն հանդես բերելու պարտադրվածություն:

Եվ քանի որ նա չի կարող գոյություն ունենալ առանց այդ գիտելիքների նկատմամբ հավատ ունենալու, թախանձագին կխնդրեի նրան, որ նախքան բնության ամենախոր հետազոտություններին անցնելը մեկ անգամ լրջորեն ու հանգիստ դիտարկեր այն, քններ նաև իրեն և տեսներ, թե ինչ համամասնություն կա:]

Արդ, թող մարդը հայի համակ բնությունը նրա հոյակապ ու լիակատար վեհության մեջ, թող հայացքը թեքի իրեն շրջապատող անարժեք իրերից: Թող նայի այս շլացնող լույսին, որ հավերժական կանթեղի նման կախված է տիեզերքը լուսավորելու համար, թող երկիրը նրան մի կետ թվա այն լայնալիճ շրջանի համեմատ, որ գծում է այդ լուսատուն, թող նա զարմանա, որ այդ վիթխարի շրջանը խիստ աննշմար եզրածիր է այն բոլորագծին ի հակակշիռ, որ պարառում են երկնակամարում պտտվող լուսատուները: Բայց եթե մեր տեսողությունը սահմանափակվում է սրանով, թող մեր երևակայությունն ավելի հեռու գնա. այն ավելի շուտ կհոգնի ըմբռնելուց, քան կսպառի բնությունը: Տեսանելի աշխարհը լոկ աննշան մի նշույլ է բնության անհուն գրկում: Ոչ մի պատկերացում չի հասնի նրան. և որքան էլ ընդլայնենք մեր ըմբռնումները երևակայական տարածություններից այն կողմ, մենք ընդամենը կերկնենք հյուլեներ` իրերի իսկության համեմատ: Սա անեզրական ոլորտ է, որի կենտրոնն ամենուր է, շրջագիծը` ոչ մի տեղ: Վերջապես, դա Աստծո ամենազորության անգերազանցելի ու ակնհայտ դրսևորումն է, որի շուրջ մտորումների մեջ կորչում է մեր երևակայությունը:

Թող մարդն ինքն իրեն անդրադառնալով` նկատի, թե ինչ է ինքը գոյեղի համեմատ, թող իրեն մոլորված համարի բնության այդ խուլ անկյունում և իրեն կացարան ծառայող այդ նեղլիկ խցում, – նկատի ունեմ տիեզերքը, – թող սովորի գնահատել աշխարհը, տերությունները, քաղաքները և ինքն իրեն ըստ արժանվույն:

Ի՞նչ է մարդը անհունի մեջ:

Բայց    նույնքան         զարմանալի    հրաշք պատկերացնելու համար թող նա հետազոտի իրեն ծանոթ ամենանուրբ բաները, օրինակ, անհամեմատ այն մանրուկ մասերը, որ ներկայացնում է տիզը իր մարմնի փոքրության մեջ. հոդակապերով ոտիկներ, երակներ` այդ ոտիկների մեջ, արյուն` այդ երակներում, ավիշ` այդ արյան մեջ, կաթիլներ` այդ ավիշում, գոլորշիներ` այդ կաթիլներում: Սրանք դարձյալ տրոհելով` թող նա սպառի իր ուժերը դրանք ըմբռնելու վրա. և վերջին նյութը, որին կհասնի, թող արդեն լինի մեր զրույցի առարկան: Թերևս նա կմտածի, թե դա է բնության ծայրահեղ փոքրը:

Ես կփորձեմ նրան ցույց տալ դրա ներսում գտնվող անդունդը: Կջանամ պատկերել ոչ միայն տեսանելի աշխարհը, այլև բնության անհունությունը, որ կարելի է ընկալել նվազագույն հյուլեի շրջանակում: Թող այնտեղ նա հայտնաբերի անհամար տիեզերքներ, ուր ամեն մեկն ունի իր երկնակամարը, մոլորակները, իր երկիրը նույն համամասնությամբ, ինչ մեր տեսանելի աշխարհը, և այդ երկրում թող նկատի արարածների, վերջապես տիզերի, ի դեմս որոնց նա դարձյալ կգտնի այն, ինչ ունեցել են առաջինները. և մյուսների մեջ էլ անվերջ ու անդադար տեսնելով միևնույն բանը` թող նա կորչի այդ հրաշալիքների մեջ, որ իրենց փոքրությամբ նույնքան ապշեցուցիչ են, որքան մյուսներն իրենց մեծությամբ. քանզի ինչպե՞ս չզարմանաս, որ աշխարհում մինչ այդ աննշան մեր մարմինը, – աշխարհ, որ ինքն էլ աննշմար է համայնի գրկում, – այժմ մի հսկա է, մի աշխարհ կամ ավելի շուտ համակություն անհասանելի ոչնչի համեմատ: Ով իրեն կդիտի այսպես, կսարսափի իրենից և իր ապավենը տեսնելով այն զանգվածի մեջ, որ բնությունն է պարգևել իրեն այդ երկու անդունդների` անսահմանության ու ոչնչի միջև, կցնցվի` նկատելով այդ հրաշքները և, կարծում եմ, իր հետաքրքրասիրությունը զմայլանքի փոխած` առավել տրամադիր կլինի դրանք հայելու լռության մեջ, քան մեծամտորեն հետազոտելու:

Ի վերջո, ի՞նչ է մարդը բնության մեջ: Ոչինչ` անսահմանության համեմատ և ամեն ինչ` ոչնչի բաղդատությամբ, միջակայություն` ոչնչի և համայնի միջև, անասելի հեռու` ծայրակետերն ընկալելուց: Իրերի վախճանն ու նախապատճառները նրա համար անհաղթահարելիորեն սքողված են անթափանց գաղտնիքում:

Նույնքան անընդունակ` տեսնելու ոչինչը, որտեղից դուրս է բերվել ինքը, որքան անսահմանությունը, որ կլանում է իրեն, ուրիշ էլ ի՞նչ պիտի անի նա, եթե ոչ նշմարի որոշ երևութականություն իրերի ոլորտում` դրանց ո՛չ նախապատճառին, ո՛չ վախճանին երբևէ հասու դառնալու հուսահատության մեջ: Ամեն բան բխել է ոչնչից և տարվել դեպի անսահմանություն: Ո՞վ կարող է հետևել այս զարմանալի ընթացքին: Այդ հրաշքին հասու է միայն դրա հեղինակը: Դա վեր է ցանկացած մեկ ուրիշի ուժերից:

Այդ անսահմանությունները հայելու անզոր` մարդիկ հանդգնորեն անցան բնության ուսումնասիրության, ասես ինչ-որ համամասնություն կարող էր լինել իրենց ու նրա միջև:

Տարօրինակ մի բան` նրանք ուզեցին հասկանալ իրերի սկզբունքը և այդկերպ հասնել մինչև համայնի ճանաչողության նույնքան անսահման մեծամտությամբ, որքան իրենց օբյեկտն է. քանզի կասկածից վեր է, որ նման մտադրություն հնարավոր չէ ունենալ առանց մեծամտության կամ անչափելի ունակության, ինչպիսին հատուկ է բնությանը:

Լինելով խելամուտ` մենք հասկանում ենք, որ բնությունը դրոշմել է իր և իր արարչի պատկերը ամենայն բանի մեջ, և գրեթե ամեն ինչ նմանվում է նրա երկակի անվերջությանը: Սա է պատճառը, ինչպես տեսնում ենք, որ բոլոր գիտությունները անսահմանափակ են իրենց հետազոտությունների ընդգրկունությամբ, քանզի ո՞վ է կասկածում, օրինակ, որ մաթեմատիկան կարող է ներակայացնել անթիվ-անհամար խնդիրների անվերջություն: Դրանք նաև անսահման են իրենց սկզբունքների բազմազանությամբ և նրբությամբ, քանզի ո՞վ չի տեսնում, թե իբրև վերջնական առաջարկված այդ սկզբունքները չեն հաստատվում իրենք իրենցով և հիմնվում են այլ սկզբունքների վրա, որոնք իբրև հենակետ ունենալով այլ դրույթներ` երբեք չեն ենթադրում լինել վերջինը:

Սակայն բանականության համար վերջնական համարվող այդ սկզբունքները մենք չենք դարձնում, ինչպես նյութական իրերի դեպքում, այն, ինչ անվանում ենք անտրոհելի կետ, որից այն կողմ մեր զգայարաններն այլևս ոչինչ չեն ընկալում, թեև այդ կետը տրոհելի է անվերջ և տրոհելի է ի՛ր բնույթով:

Անսահմանության մասին այս երկու գիտություններից մեկը` անվերջ մեծության գիտությունը, ավելի քան ակնառու է. ահա թե ինչու քչերն են հավակնում ամենայն բանի իմացությանը: «Ես կխոսեմ ամեն ինչի մասին», – ասում էր Դեմոկրիտը:

Սակայն անվերջ փոքրը տեսանելի չէ: Փիլիսոփաներն ավելի շուտ կարծում են, թե հասել են դրան, և հենց այդտեղ էլ բոլորը գայթում են: Սա տեղիք է տվել այնքան սովորական դարձած խորագրերի. «Իրերի սկզբունքները», «Փիլիսոփայության սկզբունքներ» և համանման այլ վերտառություններ` իրականում նույնքան պերճախոս, թեև համեստ`երևութապես, քան այն մյուսը, որ աչք է ծակում. «De omni scibili»:

Բնականաբար մարդ կարծում է, թե առավել ունակ է հասնելու իրերի կենտրոնակետին, քան շոշափելու դրանց շրջագիծը, թէ՞ աշխարհի տեսանելի լայնարձակությունը գերազանցում է մեզ ակնհայտորեն: Բայց որովհետև մենք ավելի գերակա ենք փոքր իրերի հանդեպ, մեզ առավել ընդունակ ենք համարում դրանց հասու դառնալու. ընդսմին, ոչ պակաս ունակություն է պետք որքան ոչինչը, նույնքան և համայնը ըմբռնելու համար: Այն անչափ պետք է թե՛ մեկի, թե՛ մյուսի դեպքում: Եվ ինձ թվում է, թե նա, ով կընկալի իրերի վերջնական սկզբունքները, կկարողանա նաև հասնել անվերջության ճանաչողությանը: Մեկը կախում ունի մյուսից, և մեկը տանում է դեպի մյուսը: Այս ծայրակետերը շոշափում են միմյանց և իրարից հեռու լինելու պատճառով միավորվում ու գտնում են իրար Աստծո մեջ, միմիայն Աստծո:

Արդ, ճանաչենք մեր սահմանը: Մենք ինչ-որ բան ենք, բայց ամբողջը չենք: Մեր ունեցած գոյութենականը մեզնից թաքցնում է ոչնչից ծնունդ առած առաջին սկզբունքների իմացությունը, և մեր ունեցած գոյութենականի մասնիկը մեր տեսողությունից սքողում է նաև անսահմանությունը:

Մեր բանականությունը իմացական իրերի կարգում նույն տեղն է գրավում, ինչ մեր մարմինը բնության տարածականության մեջ: Ամեն առումով սահմանափակ այս վիճակը, որ միջակայություն է երկու ծայրակետերի միջև, առկա է մեր բոլոր կարողությունների մեջ: Մեր զգայարանները չեն ընկալում ամենայն ծայրահեղը. չափազանց մեծ աղմուկը խլացնում է մեզ, չափից դուրս ուժեղ լույսը` կուրացնում, խիստ մեծ հեռավորությունը և անչափ մոտությունը խանգարում են տեսողությանը: Հույժ երկար կամ հակիրճ խոսքը մթագնում է իմաստը, գերագույն ճշմարտությունը զարմացնում է մեզ: Ես գիտեմ մարդկանց, որ չեն կարող հասկանալ, թե զրոյից հանելով չորս ստանում ենք զրո: Առաջին սկզբունքները մեզ համար խիստ ակներև են. ուժգին հաճույքը նեղություն է տալիս, ծայրաստիճան համահնչությունը երաժշտության մեջ` տհաճություն պատճառում, շատ բարեգործությունը` զայրույթ շարժում: Մենք ուզում ենք առավելագույնս հատուցել մեր պարտքը: “Beneficia eo usque laeta sunt dum videntur exsolvi posse; ubi multum antevenere, pro gratia odium redditur”. Մենք չենք զգում ո՛չ ահավոր շոգը, ո՛չ սոսկալի ցուրտը. ծայրահեղ որակները թշնամի են մեզ և ոչ զգայելի:

Մենք դրանք այլևս չենք զգում, տառապում ենք դրանցից: Խակ ջահելությունը և զառամ ծերությունը խոչընդոտում են միտքը, չափազանց և նվազագույն կրթությունը` նույնպես:

Եվ վերջապես, ծայրահեղ երևույթները մեզ համար դրսևորվում են այնպես, ասես բնավ չեն եղել, իսկ մենք էլ չենք եղել դրանց համար, նրանք խույս են տալիս մեզնից, մենք` նրանցից:

Ահա մեր իսկական վիճակը. դրություն, որ մեզ անընդունակ է դարձնում հաստատապես իմանալու և բացարձակապես անգիտանալու: Մենք լողում ենք անեզրական ոլորտում` միշտ անվստահ, միշտ երերուն, նետվելով մի ծայրից մյուսը: Կարծեցյալ սահմանը, ուր մտածում էինք հասնել ու հաստատվել, ցնցվում է, լքում է մեզ, իսկ հետամուտ լինելու դեպքում` խուսանավում մեր հետապնդումներից, սպրդում մեզնից և փաչխում հավիտենական մի փախուստով: Ոչինչ կանգ չի առնում մեր շուրջբոլորը: Սա մեր բնական վիճակն է, և սակայն, միանգամայն անհարիր մեր հակումներին: Մենք այրվում ենք ամուր հող ու հաստատուն, վերջնական հիմք գտնելու ցանկությունից,        որպեսզի այնտեղ բարձրացնենք անհունն ի վեր խոյացող մի աշտարակ, բայց մեր հիմը սասանվում է, և հողը բացվում է մինչև խորխորատները:

Արդ, բնավ չորոնենք ապահովություն և կայունություն. մեր բանականությունը միշտ հիասթափվում է երևույթների անհաստատությունից: Ոչինչ չի կարող ամրակայել վերջավորը երկու անվերջությունների միջև, որոնք պարփակում են նրան և խույս տալիս նրանից:

Քաջ գիտենալով սա, կարծում եմ, կմնանք հանգիստ, ամեն մեկս այն տեղում, ուր դրել է նրան բնությունը:

Միջին տեղը, որ մեզ բաժին է հանել բախտը, միշտ հեռու է երկու ծայրակետերից, և ի՞նչ փույթ, թե մեկ ուրիշը դույզն-ինչ ավելի խորագիտակ է իրերի հարցում. եթե այդպես է, ապա նա այդ ամենին նայում է փոքր-ինչ ավելի վերից. բայց մի՞թե նա էլ մշտապես անսահման հեռացած չէ ծայրակետից: Եվ արդյո՞ք մեր կյանքի տևողությունը նույնքան չնչին չէ հավիտենության մեջ, եթե նույնիսկ ձգվում է տասը տարի ավելի: Այս անվերջությունների տեսանկյունից բոլոր վերջավորներն իրար հավասար են, և ես պատճառ չեմ տեսնում, թե ինչու պիտի մեր երևակայությունն ավելի շուտ կենտրոնացնենք մեկի, քան մյուսի վրա:

Հենց միայն մեր` վերջավորի միջև անցկացված համեմատությունը ցավ է պատճառում մեզ:

Եթե մարդն առաջինը ուսումնասիրեր իրեն, կտեսներ, թե ինքն անընդունակ է ավելի հեռուն գնալու: Ինչպե՞ս է հնարավոր, որ մասը ճանաչի Ամբողջը: Սակայն նա գոնե կձգտի ճանաչել մասերը, որոնց հետ համամասնության մեջ է ինքը: Բայց աշխարհի բոլոր մասերը մեկը մյուսի նկատմամբ այնպիսի հարաբերության մեջ են կամ այնպես են կապակցված իրար, որ ըստ իս հնարավոր չէ ճանաչել մեկն առանց մյուսի և Ամբողջի:

Մարդն, օրինակ, կապ ունի իրեն ծանոթ ամեն ինչի հետ: Նա կարիք ունի վայրի` բնակվելու, ժամանակի` գոյատևելու, շարժման` ապրելու, տարրերի` ստեղծելու, ջերմության և ուտելիքի` սնվելու, օդի` շնչելու համար: Նա տեսնում է լույսը, զգում մարմինները, մի խոսքով` ամեն ինչ կապված է նրա ուխտով: Ուրեմն, մարդուն ճանաչելու համար հարկավոր է իմանալ, թե ինչն է պատճառը, որ ապրելու համար նա կարիք ունի օդի, իսկ օդի մասին դատելու համար` պարզել, թե ինչով է այն առնչվում մարդկային կյանքին և այլն:

Կրակն առանց օդի չի կարող լինել, ուստի մեկն իմանալու համար հարկավոր է իմանալ մյուսը:

Արդ, ամեն բան լինելով պատճառակիր ու պատճառող, օժանդակյալ ու օժանդակող, միջնորդավորված ու անմիջական և բնական ու անշոշափելի կապերով փոխկապակցված, ինչը միմյանց է շաղկապում ամենահեռավոր և ամենատարաբնույթ բաները, ըստ իս, հնարավոր չէ ճանաչել մասերը առանց ճանաչելու ամբողջը, ինչպես և ճանաչել ամբողջը առանց հանգամանորեն ճանաչելու մասերը:

[Իրերի հավերժությունն ինքնին կամ Աստծո մեջ պիտի որ մեզ դարձյալ զարմացնի մեր կարճատև կյանքի առումով: Բնության կայուն ու հարատև անշարժությունը մեր մեջ տեղի ունեցող մշտական փոփոխության համեմատ պետք է որ առաջացնի նույն զգացումը:]

Իրերը ճանաչելու մեր անկարողությունը ամբողջացնում է այն հանգամանքը, որ դրանք ինքնին պարզաբնույթ են, իսկ մենք կազմված ենք երկու հակադիր ու տարատեսակ բնությունից` հոգուց և մարմնից: Անհնարին է, որ մեր մեջ եղած դատողունակ մասը հոգևորից զատ այլ բան լինի, և մեր` պարզապես մարմնավոր լինելու ենթադրությունը ավելի քան կզրկեր մեզ իրերի ճանաչողությունից, քանզի չկա առավել անհասկանալի մի բան, քան այն միտքը, թե մատերիան ճանաչելի է ինքնին: Մեզ համար անհնար է պատկերացնել` նա ինչպե՞ս ինքնին ճանաչելի կլինի:

Եվ այսպես, եթե մենք պարզապես նյութեղեն ենք, ապա բնավ ոչինչ չենք կարող ճանաչել, իսկ եթե կազմված ենք ոգուց ու նյութից, ապա չենք կարող կատարելապես ճանաչել պարզաբնույթ բաները` հոգևոր կամ մարմնավոր:

Սա է պատճառը, որ գրեթե բոլոր փիլիսոփաները շփոթում են իրերի մասին եղած գաղափարները և խոսում են մարմնավորի շուրջ հոգևորի տեսանկյունից և հոգևորի մասին` մարմնավորի. նրանք համարձակորեն պնդում են, թե մարմինները ձըգտում են ցած, նկրտում դեպի իրենց կենտրոնը, խույս տալիս իրենց քայքայումից, երկնչում դատարկությունից, թե նրանք ունեն հակումներ, համակրանքներ ու հակակրանքներ, բաներ, որ հատուկ են միմիայն ոգեղեններին: Եվ խոսելով ոգեղենների մասին` նրանց դիտարկում են վայրի տեսանկյունից, վերագրում մի տեղից մյուսը շարժվելու հնարավորություն, ինչը բնորոշ է մարմիններին:

Այս զուտ իրերի մասին եղած գաղափարներն ընդունելու փոխարեն, մենք դրանք գունազարդում ենք մեր հատկություններով և մեր բաղադրյալ էությունը դրոշմում մեր իսկ հայեցած ամենապարզ բաներում:

Տեսնելով, որ մենք ամեն բան կազմում ենք ոգուց և մարմնից, ո՞վ չի հավատա, թե այդ խառնուրդը մեզ համար խիստ հասկանալի է: Եվ այնուհանդերձ, հենց սա է ամենից քիչ հասկանալին. մարդն ինքնին բնության ամենազարմանահրաշ արարածն է, քանզի չի կարողանում ըմբռնել, թե ինչ է մարմինը, առավել ևս` թե ինչ է ոգին, և առառավելն` թե մարմինն ինչպես կարող է միանալ ոգուն: Սրա մեջ է նրա ծայր բարդությունն ու խրթինությունը, և սակայն, հենց դա է նրա բուն էությունը. “modus quo corpobirus adhaerent spiritus comprehendi ab homine non potest, et hoc tamen homo est”:

[Ահա պատճառների այն մասը, որ մարդուն դարձնում է այդքան տկարամիտ բնությունը ճանաչելու գործում: Բնությունն անվերջ է երկակիորեն, մարդը վերջավոր է և սահմանափակ. այն հարատևում է և հավերժորեն պահպանում իր էությունը, մարդը անցողիկ է ու մահկանացու: Մասնավորապես իրերը քայքայվում են և փոփոխվում ամեն վայրկյան: Մարդը տեսնում է դրանք սոսկ անցողակի: Նրանք ունեն իրենց սկզբունքն ու վախճանը: Մարդը չի ընկալում ո՛չ մեկը, ո՛չ մյուսը: Նրանք պարզաբնույթ են, մարդը կազմված է երկու տարբեր բնություններից:]

Ինչևէ, մեր անզորության ապացույցն ամբողջացնելու համար ավարտեմ միտքս այս երկու դիտարկումներով…

 

186

  1. 3

Մարդը սոսկ եղեգ է` ամենադյուրաբեկը բնության մեջ, բայց մտածող եղեգ: Նրան ջարդելու համար կարիք չկա, որ ամբողջ աշխարհը սպառազինվի.          թեթև գոլորշին, ջրի մի կաթիլը բավական են մարդուն սպանելու համար: Սակայն աշխարհի կողմից ոչնչացվելու դեպքում էլ նա ազնվանում է առառավելն, քան իրեն կյանքից զրկողն է, քանզի գիտակցում է իր մահը և այն գերակայությունը, որ աշխարհն ունի իր հանդեպ, այնինչ աշխարհը հասու չէ դրան:

Մեր ողջ արժանիքը մտածելու մեջ է: Հենց դրանով պիտի վեհանանք և ոչ թե տարածությամբ ու ժամանակով, որ չենք կարող լցնել:

Արդ, ջանանք լա՛վ մտածել. ահա բարոյականության սկզբունքը:

 

187

Անհուն տարածությունների հավիտենական լռությունը սարսափեցնում է ինձ:

 

 

* Թարգմանված է` ըստ Blaise Pascal “Pensռes”, Gallimard, 1977: Գիրքն ամբողջությամբ լույս է տեսել ՙՍարգիս Խաչենց՚ հրատարակչության ՙ“Իմացություն” գրադարան՚ մատենաշարով (2003):

** Francesco Sbarra. “La forza del’opinione” (ֆրանչեսկո Սբարրա. ՙԿարծիքի ուժը՚:) Պասկալը հիշողությամբ է ներկայացրել այդ հեղինակի վերոհիշյալ գործը:

*** Անցնում է ինչպես հիշողությունը մեկօրյա հյուրի մասին (Շարրոն, ՙԻմաստություն՚, V, 14)

**** Բովանդակ տիեզերքը հրճւում էր, եւ ուրախ էր մարդկանց որդիների հետ (Առակներ, 8. 31)

***** Իմ հոգուց կը հեղեմ ամէն մարմնի վրայ (Յովել, 2. 27)

****** Աստուածներ էք դուք (Սաղմոս, 81. 6)

******* Ամէն մարմին նման է խոտի (Եսայի, 40. 6)

******** Մարդը … Հավասարուեց անբան անասուններին ու նմանուեց նրանց (Սաղմոս, 48. 13)

********* Ես սրտիս մէջ մարդու որդիների խօսքերի համար ասացի, որ Աստուած պիտի դատի նրանց, որպեսզի ցոյց տայ, թէ իրենք էլ անասուններ են (Ժողովող, 3. 18)

 

 

 

Ֆրանսերենից թարգմանությունը` Արուս Բոյաջյանի