1/6/2004

Հիշողություններ Ռայներ Մարիա Ռիլկեի մասին (1926)

 

Հունիս 1914: Մենք երկուսով հյուր էինք Դուինոյում, Ադրիատիկ ծովի ափին գտնվող այն ամրոցում, որտեղ Ռիլկեն երեք տարի առաջ գրել էր իր առաջին «Դուինյան էլեգիաները»: Այդ ընթացքում ամրոցն ավերվել էր իտալական նռնակներից և նորից վերակառուցվել սեփականատիրոջ կողմից: Մի օր կեսօրից հետո այսպես կոչված կենդանաբանական այգում` շատ հին կաղնիների և դափնեթփերի պարսպապատ հողակտորում, որոնց սաղարթից ժամանակ առ ժամանակ վայրի աղավնի էր թռչում, մեր զրույցը հանգեց Քրիստոսին: Ավելի շուտ Քրիստոսի կերպարին իբրև մարդաստծո և միջնորդի, քան ավետարանների տառապյալ հերոսի: Ինչ որ կիսեց ինձ հետ Ռիլկեն այդ ժամանակ նշանակալից թվաց նաև իրեն: Նա կարծում էր, թե միջնորդի կարիք բոլորովին չունի իր և Աստծո միջև, այդպիսինին նա ոչ մի կերպ չի կարող նույնիսկ ըմբռնել. միջնորդը միայն կխոչնդոտեր իրեն մոտենալ ու տրվել Աստծուն, Քրիստոսը փակում էր նրա ուղին…

Նրա բանաստեղծություններից մեկը առնչվում է Հիսուս Քրիստոսին` «Ձիթենու այգին» («Նոր բանաստեղծություններում»)

Մարդկային ողջ վշտին դեմ հանդիման,

Այն Քեզնով թեթևացնել են ես փորձում,

Դու, որ չկաս: Օ~, ամոթ անասելի

 

Այո, նա ի վիճակի էր սիրել «փոշեծածկ ճակատով» հուսախաբ ու ընկրկող Հիսուսին, բայց ոչ նրան, որին առաքյալը «կյանքի արքա» է կոչում, որը Տեր, Չափ ու Վարպետ է դառնում զոհաբերման շնորհիվ:

Ռիլկեն ուզում էր միայն Հորը: Ռիլկեի հայրենիքը բոլոր առումներով Հոր աշխարհն էր, երեխաների, տղաների ու աղջիկների մեղքի աշխարհն էր: Չկար այլ մեղք սրանից բացի`

Ու երբեմն տղաներն էին պոկվում մանկության լեռներից,

Վայր ընկնում երկչոտ

Եվ իրերով խաղում հատակին,

Մինչև որ զառիթափը կկլաներ զգացմունքը նրանց

Եվ այսպես Ռիլկեի քնարերգությունը (ընդհուպ «Դուինյան էլեգիաները») մանկության և պատանեկության աշխարհից ելնող մի խոստովանություն էր` ուղղված Հոր արքայությանը: Նրա ամենավաղ շրջանի գործերի շարքում թերևս կա նաև մի դրամա, սակայն Ռիլկեն բացարձակապես դրամատուրգ չէր և հետագայում ևս երբեք չի փորձել դրամա գրել հանուն ձևի: Գլխավոր պատճառը, սակայն, հետևյալն էր` նա պետք է ինչ-որ կերպ առնչվեր այդտեղ Որդու աշխարհի հետ, մեղքի, պատասխանատվության, ազատության աշխարհի հետ:

Երբ մեկ անգամ մի բանաստեղծության առիթով ես հանդիմանեցի նրա ներողամտությունը, նա շատ վրդովված ասաց, որ չի ցանկանում առհասարակ քննադատել և բնավ հակված չէ դրան: Եվ իրոք, նա չուներ այդ տղամարդկային, տղամարդուն հատուկ երկատվածությունը դատողության և զգացմունքի միջև: Օ~, նա ընդհանրապես չէր ըմբռնում տղամարդուն:

Ռիլկեի աշխարհում տղամարդը մնում էր բռնարար, այդ աշխարհում տեղ ունեին միայն երեխաները, կանայք ու ծերերը: Իսկ երեխաների, կանանց ու ծերերի աշխարհում, Հոր արքայությունում, այդ կոնֆլիկտն իհարկե անիմաստ է:

Որդու արքայությունում լոկ մեկն է հաղթահարել այդ կոնֆլիկտը` միստիկը:

Թերևս իրավացի է Հերման ֆոն Քայզերլինգը, երբ գրում է, որ Ռիլկեն բնավ միստիկ չէ:

Փարիզում էր, 1910 թվականի աշնանը: Այդ ժամանակ ես գրում էի իմ «Մարդկային վեհության տարրերը», ուր առաջին անգամ համարձակվեցի պատշաճ ձևով խոսել Քրիստոսի մասին: Ռիլկեն և ես գրեթե ամեն օր երեկոյան հինգից մինչև ուշ գիշեր միասին էինք: Մեկ անգամ նրա և իր ստեղծագործության մասին զրույցից հետո ես հյուրանոց վերադառնալուն պես իմ ծոցատետրում գրի առա հետևյալ նախադասությունը.

«Սրտաբացությունից դեպի վեհություն կա միայն մի ուղի` զոհաբերությունը»: Երբ Ռիլկեն հետագայում կարդաց այն «Յոգի դրույթներում», գրեց ինձ` մեջբերելով այդ տողերը. «Այս նախադասությունը ես դուրս գրեցի ինձ համար: Ինչ-որ առումով այն նաև թե՛ իմ կողմից է, թե՛ դեմ է ինձ»: Նա զոհաբերություն չէր ուզում. ավելի շուտ թերևս ուզում էր Հին միության (Band) զոհաբերությունը (դաշտերի պտուղները, գառնուկ կամ առհասարակ մարդուն սիրելի իրերից ինչ-որ բան), և ոչ թե Նորի: Նա չէր ուզում, որ չափը մենք ձեռք բերեինք լոկ զոհաբերությունից դարձի միջոցով: Պետք է կարդալ նրա ութերորդ «Դուինյան Էլեգիան»: Այն նվիրված է ինձ և ուղղված է դարձի հասկացության դեմ, որ հանդիպել է նա իմ գրքերում: Կենդանին ենթակա չէ դարձի, նա ապրում է Հոր աշխարհում: Հայրաշխարհի վեհությունը դեռ ամբողջապես կեցության մեջ է, դա իրոք այդպես է: Որդու հետ վեհությունն անջատվում է կեցությունից: Վեհ է Որդին, իսկ Հայրը է: Ռիլկեն անվերապահորեն Որդու դեմ էր: Դրա ապացույցն են «Նոր բանաստեղծությունների» երկրորդ հատորից որոշ բանաստեղծություններ:

Տեսակի և մտածելակերպի միջև պայքարում, որը նաև Որդու պայքարն է, Ռիլկեն տեսակի կողմն էր: Գերմանիայի նշանավոր բանաստեղծներից ոչ ոք բյուրգերականությունից զերծ չէր այդքան, որքան նա: Եվ լոկ այնքանով, որքանով գերմանական ոգին բոլոր առումներով Եվրոպայի ամենաբյուրգերական ոգին է, Ռիլկեն գերմանացի չէր: Անվերապահորեն այդպես էր: Նա սիրում էր Ֆրանսիան, որովհետև նրանում տեսնում էր բարձրագույն տեսակը: Միանգամայն սխալ կլիներ Ֆրանսիայի հանդեպ Ռիլկեի սիրո մեջ տեսնել լոկ գերմանական սեր օտարի հանդեպ: Օրինակ, նրա համար միշտ օտար մնաց անգլիական տեսակը, անգլերեն լեզուն, և ոչինչ նրան չմղեց Լոնդոն գնալ: Ամերիկացին նրան հրեշավոր էր երևում. իտալացին ըստ էության` ոչ ամբողջապես թափանցիկ, այդ իսկ պատճառով էլ ոչ այդքան կարևոր: Մտածելակերպը երբեք չէր կարող նրա համար փոխարինել բացակայող տեսակին: Տեսակը մտածելակերպից առաջնային էր:

Ոմանք Ռիլկեին հակադրել են Ռիխարդ Դեմելին: Սակայն յուրաքանչյուր հակադրության հիմքը համարժեքությունն է: Ռիխարդ Դեմելի չափազանց գերագնահատված ստեղծագործությունը լի է մտածելակերպով, լի, թերևս, տիտանական մտածելակերպով, սակայն առանց տեսակի:

Որդին զուր չի հայտնվել, մենք չենք կարող չառնչվել նրա հետ: Աշխարհն առանց վեհության, որքան էլ որ սքանչելի եղած չլինի նրա սկիզբը, այնուհանդերձ ի վերջո դառնում է մեկուսիի, միայնակի (երիտասարդ Մալթեի իմաստով), տարօրինակի համակվածություն (հոգու) ունեցող մարդկանց ասպարեզ: Կա երկու տեսակի հումոր. Սթեռնի, Ժան Պոլի, Կիրկեգորի, այսինքն` հոգևոր մարդու: Այն տեսնում է իրերի երկու կողմը: Այդպես տեսնողները չնայած ամեն ինչի ապրում են Որդու աշխարհում: Ռիլկեի շատ որոշակի հումորը այլ կարգի էր. Հոր աշխարհից: Իրերն այդտեղ համակվածություն են ձեռք բերում, դառնում են մի փոքր ծիծաղելի` կարծես ծերանալով: Նրանք խեղաթյուրվում են: Չափազանց շատ կամ չափազանց քիչ ըմբոշխնելուց: Ըմբոշխնումի միայնակությունից ելնելով: Քանզի խզում է առաջանում կեցության, երեխայության և բավականության միջև: Ռիլկեի ասկետությունը Ոգու աշխարհինը չէր, այն ևս պետք է բավականություն լիներ: Դա հոգին էր, հայրաշխարհը, մայրաշխարհը:

Շատ տարիներ առաջ նա սովորություն էր դարձրել ոտաբոբիկ քայլելը: Տևական սովորություն էր եղել դա: Ես կարծում եմ, պատմում էր նա, որ հրաշալին բաց ներբանների հետ հողի շփումից դրանց վրա կարծես նոր զգայարանի գոյանալն էր:

Երեխա ժամանակ Ռիլկեն մեծացել է Պրահայում, ուր երբ նրան վերջին անգամ, 1923-ին, Մյուզոյում այցելեցի, խնդրեցի անհապաղ գրի առնել մանկական իր հիշողությունները: Մարդիկ շուտով կտնօրինեն չափազանց մեծաքանակ շատ գեղեցիկ այդ նամակները, որ նվիրաբերել է նա իր ընկերներին: Տարիներ շարունակ նրա ողջ արտադրանքը եղել է նման նամակներ գրելը: Սակայն ես վախենում էի, որ մանկական հիշողությունները գրի չեն առնվի: Վերջին տարիներին նրանից չափազանց շատ ժամանակ էին խլում ֆրանսերեն բանաստեղծությունները, ավելի շուտ այն փաստը, որ նա այժմ ֆրանսերեն էր գրում: Ես մի հրաշալի պատմություն եմ հիշում նրա մանկությունից և ուզում եմ այստեղ վերապատմել, որքան որ կարող եմ: Նրա ընկերները այսուհետ կիմանան, թե ինչպես նա, ամենաաննման պատմիչը բոլոր իմ իմացածներից, հետևյալն է պատմել:

Պրահայում էր ապրում նրա ամուրի ավագ քեռին: Նրա միակ մոլուցքը, հոգու համակվածությունը թռչուններն էին: Սենյակներից մեկը լի էր դրանցով: Շաբաթվա որոշակի մի օր փոքրիկ Ռիլկեն իրավունք ուներ այցելել քեռուն: Կեսօրին: Խորթ քրոջ հետ միասին: Քեռին գալիս էր թռչունների սենյակից, որը կից էր ճաշասենյակին: Փետուրներ կային նրա մազերում, մորուքում, բաճկոնը պատված էր դրանցով: Ոչ ոք իրավունք չուներ մտնել թռչունների սենյակը: Երբ ուտելու ընթացքում քեռին վեր էր կենում թռչուններին մի փոքրիկ թռչնոսկոր կամ մի կտոր միրգ տանելու, բացված դռնից լսվում էր բազմաթիվ թռչունների երգը, կանչն ու ծլվլոցը: Սակայն օրերից մի օր այդ ամենն ավարտվեց: Այլևս ոչ մի վանդակ, ոչ մի երգ ու ծղրտոց, այլևս ոչ մի փետուր քեռու մորուքում ու մազերում: Թռչունների փոխարեն շիկահեր, շատ խայտաբղետ պճնված մի անձ` հնչեղ ձայնով: Բոլոր այդ թռչունները, որոնց երբևէ որևէ մեկը տեսած չկար, փոխակերպվել էին կնոջ, որը հետագայում իմ քեռուն այլևս չլքեց և, ի վերջո, հողին հանձնեց, – ավարտելով ասաց Ռիլկեն:

Որքանով որ Ռիլկեն վճռորոշ իմաստով քիչ էր կրոնական, այնքանով էլ կարեկցանքի կամ առհասարակ ներքուստ հատուկ սոցիալական դիրքորոշման մարդ չէր: Հատկապես նրա կրոնականության վերաբերյալ տարածված են շատ սխալ պատկերացումներ: Ես բացահայտ խոստովանում եմ, որ ինձ համար անտանելի է «հարևան Աստված» հասկացությունը: Աղքատներին նա սիրում էր դարձյալ ոչ թե հանուն Որդու, այլ որովհետև նրանք բյուրգերական (քաղաքացիական) չեն: Աղքատությունն ու հարստությունը ուրիշ բանի մեջ են գտնում իրենց իմաստը: Հոր արքայությունում: Որդին խառնաշփոթ մտցրեց այդտեղ: Դեռ ականջիս է նրա ծիծաղը, շատ մեծ բերանի այդ տարօրինակ ծիծաղը, որ կարծես ներծծելու հակառակն էր, և որից ցաք ու ցրիվ եղավ ամենը, երբ Բրիգի կայարանում, ուր ուղեկցեց նա ինձ, ես նրան ասացի. «Ռիլկե, ես անձամբ իսկապես տարօրինակ մի հաստատում եմ գտել Ձեր աշխարհին, Ձեր վերջացող աշխարհին. բանն այն է, որ ես կյանքում հանդիպել եմ այնքան շատ հրաշալի պառաված օրիորդների և չափազանց շատ խենթ մայրերի, որ իրոք թվում է, թե առակի բոլոր խելացի օրիորդները դարձել են պառաված օրիորդներ, իսկ բոլոր խենթերը` մայրեր: Միաժամանակ սա միանգամայն հստակ ապացույցն է այն բանի, որ մենք վերջնականապես դուրս ենք նետված Բախոֆենի և Շուլերի մայրերի աշխարհից»:

Ռիլկեն միշտ արտահայտել է իր հատուկ հակումը այն էակների հանդեպ, որոնց աշխարհը, տղամարդու աշխարհը, պառաված օրիորդ է անվանում: Ոչ այնքան կարեկցանքից, «ամբարտավան» տղամարդու անորոշ իմաստով, այլ որովհետև կնոջը զգում է կնոջից ելնելով: Ռիլկեն նվիրված էր կանանց այնպես, ինչպես հավանաբար ոչ մի տղամարդ իրենից առաջ: Այդ իսկ պատճառով նրա համար գոյություն չուներ այսպես կոչված գեղեցիկ կին:

Սա ևս մի արարած էր` «ամբարտավան», «դիլետանտ» տղամարդու կողմից հորինված, որը բնավ խորամուխ չէր լինում կամ էլ խորամուխ էր լինում լոկ «ամբարտավան» ձևով: Վերջինիս սերը նույնպես զերծ էր Որդու «վեհությունից» կամ կեղծված էր լոկ դրանով: Ահա ինչու դրան ունակ էին միայն կանայք: «Մենք, – ասվում է Մալթե Լաուրիդս Բրիգգեում, – ապականված ենք հեշտագին բավականությունից բոլոր դիլետանտների նման և վարպետության համբավն ենք վայելում: Իսկ ի՞նչ, եթե արհամարենք մեր հաջողությունները, եթե ամենասկզբից սկսենք սովորել սիրո աշխատանքը, որը միշտ մեզ համար է արվել»:

Եվ քանի որ միայն ամենայն սերն ու բոլոր «վեհ» բաները սիրո մեջ են և երբեք ոչ դրանից դուրս, հավանաբար ինչ-որ չափով զարդ, խոպոպ, նախշ ու խաղ կա Ռիլկեի մոտ, բայց երբեք` կլիշե: Այստեղից էլ` հրաշալի միասնականությունը: Ռիլկեն բանաստեղծ էր, անձնավորություն նույնիսկ ձեռքերը լվալիս: Իր կյանքի միակ ահավոր հիշողությունը Սբ. Փյոլթենի կադետական դպրոցում անցկացրած տարիներն էին: Զինվորականությունը նրա համար սատանայի կլիշեն էր, կլիշե դարձած աշխարհը:

Այդպես և Ռիլկեի կրթությունն էր առանց կլիշե: Ես դեռ տեսնում եմ զարմանքը գաղտնի խորհրդական Բոդեի զինվորական դեմքին, երբ Ռիլկեն Դուինոյում խոստովանեց նրան, որ դեռ չի կարդացել «Համլետը»:

Այն, ինչ շատերը կցանկանային նրա ստեղծագործություններում էսթետություն համարել, նույնպես վեհության պակաս չէր, այլ վեհության կլիշեի բացակայություն: Կամ էլ` նրա իրական վեհությունը ձևի և բովանդակության միասնությունն էր: Սակայն նա ուզում էր դուրս գալ դրանից: Մի նոր «վեհություն», որ նա իր ողջ էությամբ պետք է ընկալեր ոչ թե որպես հերոս, այլ որպես մյութոս, միֆականի վեհություն: Հյոլդերլինի ուշ շրջանի բանաստեղծություններում նա ևս տեսնում էր արվեստի հաղթահարում արվեստով, մի նոր մյութոս: Անմահական Դուինյան էլեգիաները այդ ուղիով գնալու մի փորձ են. արվեստը արվեստով հաղթահարելու ուղիով:

 

Գերմաներենից թարգմանությունը`Արա Գուրզադյանի

Rudolf Kassner «Buch der Erinnerung»