1/6/2004

Ռուդոլֆ Կասսներ

 

«Երկրորդ ուղևորությունը» ինքնակենսագրական հատորում Ռուդոլֆ Կասսները նկարագրում է Մորավիայում իր մանկությունը` ընդգծելով, սակայն, որ ընտանիքը ներգաղթել է Շլեզիայից: Նշանակալի է այն, որ նա Սիլեզիացի է (Silesius), – Յակոբ Բյոմեն էլ էր իրականում շլեզիացի, – և մեծացել է այն հողի վրա, որում բոհեմիական կամ մորավիական Եղբայրները ձեռնարկեցին կյանքը խիստ քրիստոնեական ոգով հիմնովին կարգավորելու գործը, երկրային իրողությունը փոխակերպելու և ճշմարտության մեջ դրան նոր սկիզբ տալու կամքով:

Միստիկայի հին հայրենական հողում Կասսները հասավ նրա ուշ հարյուրամյակին. մշտապես մտահոգ երեխային հողն ու մարդիկ արդեն իսկ հառնում էին խուժող զգայառատության զեփյուռում, և նա սկզբում կողմորոշվում էր զեփյուռի շնչով: Այնուհետև նա նորից զգաց դա անգլիացի բանաստեղծների` Շելլիի, Քիթսի, Ռոզեթթիի, Բրաունինգի մեջ, և նրանց վերաբերող նրա առաջին գիրքը կոչվեց «Միստիկան, արվեստագետներն ու կյանքը»:

Արվեստագետն ու կյանքը. դա այն ժամանակ, իննսունական թվականների գրականության մեջ ճոխ հակաթեզ էր: Նոր էին դեռ ստեղծագործողներն ունեցել իրենց գիտակցության գեղեցկագույն ձևերը, Ֆլոբերը, Բոդլերը, Նիցշեն, Ուայլդն ապրել ու տառապել: Արևմուտքի բոլոր գրասեղանները ճակատամարտի դաշտեր էին, որոնցում արձակի կարգավորված կուտակումները պրոբլեմին ձեռնամուխ էին լինում հոգեբանական, սոցիոլոգիական, պատմական եղանակով ու ձևով. միստիկա հասկացությունը դրա հետ կապելը պահանջում էր մտքի անկախություն, որ տեսնում էր ժամանակակից հայեցողությունների պայմանականությունը: Շելլիի մասին Կասսները գրում էր. «Քանի դեռ չենք ճանաչել, որ Շելլին երևույթները վերցրել է իրենց վերջին, բարձրագույն, միստիկական կատարելության մեջ, մենք նրան չենք հասկանա»:

Այնուհետև` «Պլատոնն ու Դանթեն Շելլիին թողել են իրենց գեղեցկագույն մտքերը, և դրանք նրա մեջ երգում էին երբևէ չլսված ներդաշնակությամբ: Նրանց ողջ տառապանքն ու ուսուցչությունը հետամուտ էր հոգու ազատագրմանը, և ահա, նրանց վերջին թոռան մեջ հոգին ազատ է ինչպես էլֆի մեջ: Այն թռչում է ազատ, բայց նրան պակասում է օծումը: Այն կարծես բնության ուժերի գեղեցիկ խաղն է, երջանիկ ակնթարթների վերջին երգը»:

Ինչ գեղեցկություն է ընկած ժառանգական այդպիսի բարձր կարգին ուղղված կենդանի հայացքում: Ըստ լարվածության աստիճանների այսօր այլևս գրեթե անչափելի է, թե ինչ է նշանակում Դարվինի ժամանակներում պլատոնական, Նիցշեի ժամանակներում քրիստոնյա, Մարքսի ժամանակներում անհատ մնալը, հակառակ պատմության հավաքարարների: Կասսներն իր դիմագիտական հայացքը մարզել էր պատմական կերպարների և իրադարձությունների աստիճանավորման վրա, որ ենթակա են ոչ թե միևնույն անցողիկությանը, այլ` դրա տարբեր աստիճաններին. նրա մոտ առկա է հավերժականն ու պարզապես օրվա մեջ անհետացողը, և ամեն ինչ` այդ արանքում. դրա համար նա ասում է նաև` ձևն ու ձևազուրկը: Գրեթե Շելլիին հակառակ, որը մասնակցություն էր ունեցել մեծ, տևական կարգերին, Հեբբելը նրան երևում էր որպես «զուտ անհատականություն առանց տեսակի. անհատականություն ասեղի ծայրին, մի բան, որը պատկանում է միայն 19-րդ դարին իր անկրոնականությամբ, համակարգերի հանդեպ տածած իր հավատով, իր անարխիզմով»:

Միստիկական հարաբերակցությունն է կապում Կասսներին ձևերի հետ: Այն, ինչ նա անվանում է «աշխարհի դիմագիտական պատկեր», ոգեհայեցողության ակտի կառույց է, որում բռնկվում է ձևի և գաղափարի միասնությունը: Ձևի և բովանդակության, արտաքինի և ներքինի տարբերությունն այդպիսի սիմվոլիկ տեսողության ժամանակ հայտնվում է այնտեղ, ուր ամեն բան` մտքերը, բանաստեղծությունը, տեսիլքը, մարդու վարքը, զուգամիտում են անվերջության և այդ իսկ պատճառով նշանակալից են: Եվ այսպես, չկան դիմակներ, չկա ետևինը. որպես ձև բացահայտվում է էությունը: Աչքը միստիկական օրգան է` երանելիորեն կուրացած իբրև կերպար երևութացող իմաստից: Մարդկային դեմքի նկատմամբ դիմագիտության կիրառումը սոսկ հատուկ դեպք է. այստեղ հնարավոր է դառնում «մարդու դրաման ընթերցել մարդու դեմքից», – ներքնագույն մի պրոցես, և ոչ թե կայուն ընդունելի հատկություններ, որ Լաֆատերն էր փնտրում: Թե որքան խորն է հարաբերված յուրաքանչյուր մակերևույթ իսկապես տեսնողի համար, բխում է Կասսների սոսկ պարադոքսալ թվացող բանաձևից` «Զգեստը տիկնիկի գաղափարն է»:

Կասսները ելել է բանաստեղծական ձևերի աշխարհից, սակայն հետագայում նրա համար նշանակալից էր այն ամենը, ինչ պատկանում էր աշխարհին: Նրան կրթել են Եվրոպայի մայրաքաղաքները` Վիեննան, Բեռլինը, Լոնդոնն ու Փարիզը: Նա ճամփորդել է Ռուսաստանում և Հնդկաստանում; մանկական կաթվածից թուլացած նրա ոտքերը չեն խոչընդոտել աշխարհով ճամփորդելու նրա ձգտմանը: Բոլոր առումներով նա շատ է ճամփորդել, մարդկանց մեջ և միայնակ: (Մենության մեջ նրան բացվել է աշխարհի համամիասնությունը, որի հիմնական զգացողությունն իշխում է նրա գրական գործերում:)

«Երկրորդ ուղևորությունում» նա պատմում է, թե ինչպես երեխա ժամանակ մասնակցել է իր ընկերների լողային նախաձեռնությանը. նրանցից երկու ժամ առաջ ճամփա է ընկել` ամեն ձեռքին մի ձեռնափայտ, նրանց հետ միաժամանակ գետի մոտ լինելու համար. ճամփին, սակայն, ուրախ խումբն հասնում ու անցնում է նրան, իսկ երբ տեղ է հասնում, մյուսներն արդեն լողացել էին ու պատրաստվում էին ետ դառնալ. նա կարող էր միայն նրանց թողած մի քանի սալորը արագ կուլ տալ ու նորից ետ դառնալ այն երկար ճամփով, որն ի դեպ, նրա համար բոլորովին այլ էր, քան մնացած արագավազների: Միշտ ուրիշների ուղին պիտի իր սեփականը դառնար, ուր էլ որ գնար, ուր էլ որ մտածեր: Եվ յուրաքանչյուր ժեստ, յուրաքանչյուր նախադասություն նրա մեջ ծնում էր կամք, որը տեղի չէր տալիս դժվարություններին, և ուժ, որ ծարավի էր դժվարությունների, ու հաճախ դժվար ձևով հաղթահարում էր դրանք:

Այս կետում որոշ ընթերցողներ, նաև նրանք, ովքեր սիրով բարի կամքի տեր կլինեին, առարկություններ ունեն Կասսների դեմ առարկայի անհստակություն հակառակը վերջնականորեն պնդելու դեպքում. հասկացություններ կազմելու կամ վերակազմելու կամայականություն, մի հասկացությունից մյուսին անկաշկանդ անցում և զուգորդում:

«Ես տարբերակում եմ աշխարհը և կյանքը…» Ինչու՞ բարձրաձայն արտասանել մի բան, որը լեզուն վաղուց ի վեր տարբերակել է, և ինչո՞ւ այդքան անձնական բառային որոշարկումներ անել, ինչպես օրինակ` «Միստիկան ինձ համար նշանակում է կյանքի և երազի միասնության արտահայտություն, որպիսին մենք հայտնաբերում ենք պրիմիտիվ ժողովուրդների միֆերում, իբրև հոգու և ճակատագրի, հոգու և ոգու, հոգու և լեզվի միասնության արտահայտություն». և ինչո՞ւ նմանատիպ բաներ, երբ որ նա գիտի միստիկա բառի նախնական, կրոնի և փիլիսոփայության կողմից ի վերջո ամրագրված նշանակությունը ու դրանից էլ օգտվում է իր գործողություններում. բառերի և հասկացությունների այդպիսի շեղումը համառություն է, և ինչպե՞ս վարվել մի նախադասության հետ, ինչպիսին հետևյալն է. «Ասենք նաև, որ շրջադարձը որպես ազատության աղբյուր իմաստ ունի միայն այն դեպքում, երբ մենք ելնում ենք ձևից, կերպավորման հրաշքից և ոչ թե իրադարձությունից, դրա ընթացքից»… Շրջադարձ, ազատություն, իմաստ, ձև, հրաշք, կերպավորում, իրադարձություն. և սա երեք տողում, նեղ սենյակում յոթ շեփորանոց մի ֆորտիսիմո. ամեն ինչ ցրիվ է գալիս:

Ոչ միշտ է հեշտ նման առարկություններից պաշտպանվել. երևի թե դրա անհրաժեշտությունն այնքան էլ չկա: Կասսների բուն հակառակորդների ես չեմ հանդիպել. ո՞վ կարող էր համարձակվել նրա ոլորտում դեմ դուրս գալ նրան: Նա իհարկե գիտակցում էր իր հակադրությունը իր դարաշրջանի շատ երևույթների, հայեցողությունների և անձերի հանդեպ; մի տեղ նա խոսում է իր հարյուր իդիոսինկրազիաների մասին, և մենք կարող ենք ասել, որ դրանք նրա արժեքը կազմում են համատեղ: Դարվինահավատ և մոնիստական ժամանակ` «Պանթեիզմն այսօր իրոք դարձել է գրողների սնոտիապաշտություն…Այն կարծես փոխհամաձայնության առարկա լինի գրողների շրջանում». որոշ համաշխարհային առեղծվածներ Կասսներն ավելի է ընկալել և ավելի խորը տեղերում, քան առաջատար լուսավորիչներն ու առաջընթացի մասնագետները, որոնք կարգը կորցրել են հօգուտ համակարգի, բացարձակը` հօգուտ մաթեմատիկական անվերջի, և վերջապես հոգին` հօգուտ հոգեբանության: Արդեն իսկ դարասկզբին նա տեսավ «ինդիսկրետ մարդու», չկարգավորված մարդու հայտնվելը, որի մասին նա ասում է. «Ինդիսկրետ մարդը ցրված է ներսից դուրս… Նա անկարող է ներկայանալ և միշտ կոտրվում է»: Առաջնթացի ներսում, որին «անգաղափար» է անվանում, նա պաշտպանում էր դարձի գաղափարը միանգամայն անձնական իմաստով. «Քրիստոնյան պետք է դարձի գա` իմանալու համար բանը», դարձի գա դեպի ուժեղագույն լարվածության վայրը, նոր կյանք ձեռք բերելու համար` դեպի խաչը: Կարգը, որ տեղ չունի սրբերի և սրբության համար, նրա համար ոչինչ է. պակասության նման զգացողություն նա հայտնաբերեց Պասկալի, Կիրկեգորի և հատկապես Դոստոյևսկու մոտ և հնդկական սրբի տեսակն ու դիրքը հետաքննելու փորձ ձեռնարկեց («Հնդկական միտքը»):

Կարգ, ինդիսկրետություն, դարձ` երեք կարևոր հասկացություններ Կասսների մոտ, սակայն դրանց պետք է ուրիշ հասկացությունների մի կատալոգ էլ ավելացնել, որոնք համաորոշարկում են նրա երկերը դիմագիտորեն` երևակայություն, չափ, փոխակերպություն, սահման, նույնականության աշխարհ (Identitätswelt), ռիթմ, հայելի, խորություն, կենտրոն, իմաստ, մարմնավորում և այլն: Դրանք նրա երկերի dramatis personae-ն են, և դրանք նույնքան քիչ է հնարավոր հստակ ուրվագծել, որքան մարդու էությունը: Դրանց խնդիրն է` նշանակել, առանց բացատրվելու: «Ես սահմանելու ո՛չ շնորհ ունեմ, ո՛չ էլ ցանկություն», գրում է մեր հեղինակը` ենթադրելով, թե գերմաներեն իմացողը կսովորի հասկանալ նաև կասսներերեն: Բանն այն է, որ նրա առանցքային բառերը անձնական լուսապսակ են ստեղծում իրենց նշանակության միջուկի շուրջ. մի տեղ, գրեթե իմիջիայլոց, հաղորդվում է, որ դարձ հասկացությունը կիրառելի է Պողոսի իմաստով, որն իհարկե դրան ծանրություն և խավարից ու կայծակի պայծառությունից գոյացած ետին պլան է շնորհում:

Կասսների հասկացությունները թարգմանելուց առաջ պետք է տեղափոխվել դրանց մոտ, մտնել դրանց հասարակության մեջ, որտեղ մեկը մյուսին օգնում է ունենալ գոյություն, իսկ բոլորը իրար` կարգավորություն: Գործելով` նրանք լարում են* իրար:

Նրանց ծագումը, սակայն, մենության մեջ է: Այդ մենությունը, Կասսների բացատրությամբ, ժամանակակից մարդու համար նույնն է, ինչ հին նկարիչների ոսկի ֆոնը եղել է սրբերի համար: Նրան, ով մենակ է, բացվում է աշխարհի և նրա իրերի համամիասնությունը, բայց ոչ թե, որ նա մի սկզբունքից ելնելով է դա ըմբռնում: «Ես չեմ կարող ասել, որ սկզբունք չունեմ, ավելի շուտ պետք է ասեմ, որ երբեք որևէ սկզբունքի չեմ հասնում*, դրանում նմանվելով այն սիրահարներին, որոնք նույնպես սոսկ ճանապարհին են: Ես ուրիշ ոչինչ չեմ կարող տեսնելուց բացի, այդ իսկ պատճառով դժվար եմ ըմբռնում, երբ ինչ-որ մեկն իր սկզբունքը այլ տեղում է փնտրում, քան գոյության մեջ» («Երաժշտության բարոյականությունը»): Անձնական գոյության մեջ փորձառելի համամիասնությունը բացահայտվում է մտածողությանը որպես բոլոր իրերի իմաստային կապ. դրա համար էլ Կասսները կարողանում է այդքան չմիացված բան միասին տեսնել:

Ըստ միստիկայի մի ուսմունքի` դրախտում մի իրը արտացոլում է մյուսին, ծառը` մարդուն, մարդը` կենդանուն և այլն. այսինքն` հավերժական փոխանակում և աստվածային հավասարակշռում է տեղի ունենում էակների միջև: Խոսել մեկի մասին, նշանակում է ակնարկել մյուսներին: Մեր աշխարհը Կասսները տեսնում է այդ դրախտի հետ անալոգիայի մեջ, միայն թե դրանում նա պետք է դիվային ուժերին զիջի նրանց զորության դաշտը. սակայն ամեն ինչ մատնանշում է ամեն ինչ` ժամանակը` իմաստ, էթիկականը` էսթետիկական, արդարը` սրբին, տիկնիկի զգեստը` դրա գաղափարը, քիմեռը` աստվածամարդուն և այլն: Իսկ մեր մարդկային երևակայությունը` աշխարհարարման երևակայությունը:

Այդ հասկացությունը նրա մոտ կենտրոնական նշանակություն ունի, նա նշում է էմանացիան

գաղափարից դեպի ձև, որը ուժ, ոգի ու պատկեր է մտցնում հոսող կյանքի մեջ և որը ժամանակայնորեն առաջ է բերում հավերժության մեջ կատարվող փոխակերպում: Օրը կանհետանար առանց դրա:

Ինչպես որ գլխավոր հասկացությունները կազմում են ընկերակցություն, այնպես էլ Կասսների երկերը` արշիպելագ, որի կղզիներն աչքի են ընկնում ինչպես իրենց նմանությամբ, այնպես էլ տարբերությամբ: Իրար մեջ դրանք ավելի փոխհարազատ են, քան շատ հեղինակների երկեր: Կասսները համակարգի չի ձգտել, ինչպես դրան չեն ձգտել նաև Պասկալը, Նիցշեն, Կիրկեգորը, առանց որոնց նա չէր լինի այնպիսին, ինչպիսին է. երկերի կապը նա գիտակցում է անձի առնչությամբ, այլ ոչ թե սոսկ բանականության, որն այդչափ ամբողջություն չի ներկայացնում, ինչպես այն: Նա քմծիծաղի է տալիս բանականության հավատքը պատերազմներից առաջ ընկած ժամանակներում, քանի որ այն զարգացման պատմությունը մեկնաբանում է անխզում ընթացքով, իրադարձությունների տրամաբանությամբ, natura facit saltus-ով, օրենքի և ներդաշնակության ձգտելով այն դեպքում, երբ նա մեծ ռուսների նման էքստրեմալը, դրաման, ինչպես Կիրկեգորը թռիչքը (ցատկը), պարադոքսը, դիտում է որպես աշխարհի բացահայտված խորք` միակը, օրինակազուրկը և անկրկնելին:

Հյուստոն Շտյուարտ Չեմբեռլենի (Houston Stewart Chamberlain) «XX-րդ դարի հիմքերում», այն օրերի մշակութափիլիսոփայական շլյագերում, մեկը սահուն բխում է մյուսից ըստ ամբողջ թվերի օրենքի: Կասսները մատնանշում է անվերջ կոտորակների աշխարհը, որոնց բզկտվածությունը ներդաշնակեցնելի չէ:

«Ներդաշնակությունն իրոք սահմանափակի կատարելությունն է»: Դա ոչ հունական է, միանգամայն գիտակցված, քանզի քրիստոնյա մարդը նրան թվում է չափից զուրկ, ծնված ոչ թե մշտականության, այլ աճի համար: Մոգական, դիցաբանական, քրիստոնեական աստիճանների համաշխարհային պատմության իր պարզ բաժանումից Կասսները հանգում է այդքան շատ կտրուկ տիպականացման: Հատուկի հանդեպ կամքը չի գալիս սխեմայի հակադրությունից. մոգական մարդը, տիեզերական մարդը, նույնականության աշխարհը, փոխակերպության աշխարհը սխեմաներ են, որոնց ներքո բզկտվածը, վրդովվածը, ֆանատիկը, էգոիստը, փառասերը շարժվում են ստվերների պես, աբստրակտ արվեստագետի տեսիլքների համաձայն: Վերջինս տրվում է դրանց և խուսափում դրանցից, դրանց դեմ դուրս գալիս կայծկըլտացող այժմեականության ձևակերպումներով, այնպես, կարծես իր կողմից այդքան հաճախ և հաճախ անուժ նկարագրված երևակայությունը հանկարծ սրտի մի հարվածով հաղթական սահմանում է. «Այն կատարելության կենդանի մարմինն է»: – «Որքան մարդն ի վիճակի է զոհաբերել, այնքան խորն է նա»: – «Բրաունինգի գեղեցկագույն բանաստեղծությունները երազի և ջանքերի ցողն ունեն, շունչն ու քրտինքը օլիմպիական վազորդների ճակատին ու անդամներին»: – «Իրերը երաժշտություն են այնքանով, որքանով մենք չենք կարողանում օրինակ գտնել դրանց համար»:

Ոչ թե համակարգ, այլ կապ. ինչպես որ երեխայի ընկրկումը, երիտասարդի զարմանալը, վարպետի իրեն գիտակցող երևակայությունն են կապված իրար հետ նույն ծագումով: Կասսները ծագումնամետ մտածող է, որը ձևերից (գաղափարներից, արվեստի ստեղծագործություններից, բնության գոյացություններից) է ելնում, բայց դրանք ոչ թե ինքնաբավ ընդունելով, այլ որպես նոր ձևի ակունքներ հայտնագործող իր ասույթի համաձայն` «Աշխարհն առանց այլևայլության բանական կերպով կամ բանական հետևություններով բացահայտելի չէ: Եթե այդպես լիներ, ես կյանքում ոչ մի տող գրի չէի առնի և չէի փորձի չձևավորվածը դրանով իսկ ձևավորել»: Չձևավորվածից, այսպիսով, նրան նույնքան համառորեն կոչ է արվում, որքան ընկալված կերպարից, որին նա ուզում է նրա և իր ակունքում ըմբռնել:

Նա հանդես է բերում ոչ թե հաշվարկով դիմադրություն, որ այդքան զգալիորեն է գրելով հաղթահարում, քմծիծաղ տալով նրանց, ովքեր «անվահետքերով», այսինքն` կանխամտածված հետքերով են գրոտում: Լեզուն կապ է աշխարհի սկզբի ու արարչի բառի և ժամանակների վերջում ասված վերջին վանկի հետ. այստեղ ինչպես՞ պիտի նախադասություններ գրվեին, եթե չկորզվեին միստիկայից` ելնելով ի դիմադրություն համաձայնությունների աշխարհի:

Աշխարհայտնագործող իր ուժերի հանդեպ անսովոր մի վստահություն է շարժում համարձակ այդ արձակին, որն իր ուղին է հարթում դրանով գնալով, իսկ գնալիս ընդունում է ամեն մի անսպասելի միտք ու շրջանցում: Որքան հաճախ է ասվում. «Ահա ես գլխի ընկա…» Մետեորիտների անձրև են կազմում այդպիսի գլխիընկնումները, որոնք շեղում են, դրանով իսկ թերևս շարունակում ուղին այնտեղ, ուր ուղիներն այլևս երկրաչափորեն գտնելի չեն:

Նա թողնում է, որ այդ շեղումները կատարվեն իր աշխարհի մութ տարածքում, ինչպես Լոուրենս Սթեռնը, որին նա իր մեծ նախնիների շարքն է դասում, նման լուսահետքեր իր աշխարհում է թողնում կատարվել: Խավարում ձգված` նա վերցնում է առաջնորդությունը, որը տանում և նրան բարձրագույն լարվածության երկայնքով, որ արքայական իր ուղին է լեզվի միջով: Բացօթյա վայրերում մտածում է «ճամբարելով», – ասում է նա մի տեղում. անթաքույց, այսինքն` լարվածության դաշտերում, որոնք դրված են ներկայիս մարդկանց ու բառերի հնարավոր իմաստի հետ: Բոլոր գրքերում նա խոսում է այն ամենի մասին, ինչ խոսում է իր հետ. երկրները, որոնցով ճամփորդել է ինքը, իր հիշելի կյանքի տարիները, մարդիկ, որոնց հանդիպել է, գրքերը, որ կարդացել է, բոլորը նրա համար ունեն հատուկ առաքելություն, որոնք համաստեղվել են մի առաքելության համար, որը մեզ հասցնելը բացառապես տրված էր նրան ի վերուստ: Էսսէ, զրույց, տրակտատ, պատմվածք, անեկդոտ, – այդ ժանրերը հարազատ ու տնօրինելի են նրան, ապա նաև արական քնարական արձակ, երբեմն մտածված նկարագրությամբ, որտեղ տեսնվածը փոխակերպվում է հնչյունի մաքուր լարվածության:

Նա միշտ լարված է լինում, երբ մեկը ծայրահեղ պահերին ձեռնարկում է հավասարակշռել մնացյալ աշխարհը. դա կարող է միայն նա, ում հավատը աստվածայինի մարմնավորման հանդեպ մշտապես կոչված է ինքնապացույցի, և այդ կոչին է պարտական այն ամենով, ինչ հաջողվեց նրան մտածել և ինչ արգելված մնաց նրան: Դրա համար էլ Ռուդոլֆ Կասսների համար չկան ամփոփելի բանաձևեր: Նրա մտածողությունը երկարաձիգ կյանքի ընթացքում առանց աշխարհից թաքցնելու իր վրա վերցրեց այն ոլորտի ուղղության վրա մնալու կուրսը, որը բնորոշվում է Մայստեր Էքհարտի խոսքերով` «Աստված հրեշտակների համար առկա է որպես բանականություն»:

 

* Երաժշտական գործիքը լարելու իմաստով (ծ. թ.):

 

 

Գերմաներենից թարգմանությունը`Արա Գուրզադյանի

 Rudolf Kasnner «Geistige Welten»