2/7/2004

Բանավորություն և գրագիտություն. բառի տեխնոլոգիականացում (հատվածներ գրքից)

 

Լեզվի բանավորությունը1

Գրագետ մտածելակերպը և բանավոր անցյալը 

Անցյալ մի քանի տասնամյակի ընթացքում գիտնականների շրջանում վերստին հետաքրքրություն արթնացավ լեզվի բանավոր բնույթի և բանավորության ու գրության միջև հակադրության խորին նշանակությունների նկատմամբ: Հրապարակվեցին զեկուցումներ մարդաբանների, ընկերաբանների և հոգեբանների` բանավոր հասարակություններում կատարած դաշտային աշխատանքների մասին: Մշակույթի պատմաբաններն իրենց որոնումներն ավելի ու ավելի ուղղեցին դեպի մարդու գոյության նախապատմական ժամանակաշրջանը, երբ դեռևս գրության շնորհիվ հնարավոր չէին դարձել բառային արձանագրությունները: Ֆերդինանդ դե Սոսսյուրը (1857-1913)` արդի լեզվաբանության հայրը, ուշադրություն հրավիրեց բանավոր խոսքի առաջնայնության վրա, որն ընկած է ամբողջ բառային հաղորդակցության հիմքում, ինչպես նաև հաստատուն միտումի վրա, անգամ գիտնականների շրջանում` մտածելու գրության որպես լեզվի հիմնական ձևի մասին: Գրությունը, ինչպես նկատում է նա, միաժամանակ ունի «օգտակարություն, թերություններ և վտանգներ» [7, էջեր 23-24]: Սակայն նա մտածում էր գրության մասին որպես բանավոր խոսքի ինչ-որ տեսակի լրացման, այլ ոչ թե վերբալացման փոխակերպողի:

Սոսսյուրից հետո լեզվաբանությունը կատարել է հնչյունաբանության` հնչյունների մեջ լեզվի մարմնացման վերաբերյալ մեծապես նրբամշակ ուսումնասիրություններ: Մինչ այդ էլ Սոսսյուրի ժամանակակից, անգլիացի Հենրի Սվիթը պնդել էր, թե բառերը շինված են ոչ թե տառերից, այլ հնչյունների գործառական միավորներից` հնչույթներից: Բայց խոսքի հնչյունների նկատմամբ իրենց ողջ ուշադրությամբ հանդերձ, արդի լեզվաբանության դպրոցները մինչև վերջերս միայն դիպվածաբար են անդրադարձել, եթե առհասարակ անդրադարձել են, այն ձևերին, որոնցով առաջնային բանավորությունը (բանավորությունը այն մշակույթների, որոնք անծանոթ են գրագիտությանը) հակադրվում է գրագիտությանը: Ստրուկտուրալիստները մանրամասնորեն վերլուծեցին բանավոր ավանդությունը, բայց հիմնականում առանց գրավոր շարադրանքին բացահայտորեն հակադրելու: Ընդարձակ գրականություն կա գրավոր լեզվի և բանավոր լեզվի տարբերությունների մասին, որը համեմատում է այն մարդկանց գրավոր և բանավոր լեզուները, որոնք գիտեն կարդալ ու գրել: Այս տարբերություններով չէ, որ առաջին հերթին հետաքրքրված է սույն ուսումնասիրությունը: Այստեղ հիմնականում մեկնաբանվում է առաջնային բանավորությունը, գրությանը լիովին անծանոթ մարդկանց բանավորությունը: […]

Այստեղ տեղին է հարցնել, թե ինչո՞ւ պիտի գիտական աշխարհում վերստին հետաքրքրություն զարթներ լեզվի բանավոր բնույթի նկատմամբ: Պետք է որ անխուսափելիորեն ակնհայտ թվար, որ լեզուն բանավոր երևույթ է: Մարդ արարածները հաղորդակցվում են անհաշիվ ձևերով` գործի դնելով իրենց բոլոր զգայարանները` շոշափելիքը, ճաշակելիքը, հոտոտելիքը և հատկապես տեսողությունը, ինչպես նաև լսողությունը: Ոչ բանավոր հաղորդակցության որոշ ձևեր, ինչպես, օրինակ, ժեստերը, խիստ արտահայտիչ են, սակայն խորին մի իմաստով լեզուն, հոդավորված հնչյունը, հիմնականն է: Ոչ միայն հաղորդակցությունը, այլ մտածողությունն ինքը միանգամայն հատուկ մի ձևով առնչվում է հնչյունին: Մեզնից յուրաքանչյուրը լսել է, թե ավելի լավ է մեկ անգամ տեսնել, քան հազար անգամ լսել (անգլերեն բառացի հնչում է այսպես` մի պատկերը արժե հազար բառ – Հ.Բ.): Բայց եթե այս պնդումը ճշմարիտ է, ինչո՞ւ է ստիպված ասացվածք լինել: Որովհետև մի պատկերը հազար բառ արժե միայն հատուկ պայմաններում, որը սովորաբար ներառում է բառերի այն համատեքստը, ուր զետեղված է պատկերը:

Որտեղ էլ որ ապրելիս լինեն, մարդիկ ունեն լեզու, և յուրաքանչյուր դեպքում այն գոյություն ունի հնչյունի աշխարհում, որպես ըստ էության խոսվող և լսվող լեզու: Հակառակ ժեստերի հարստությանը, զարգացած նշանային լեզուներն են խոսքի փոխարինողները` մնալով կախված բանավոր խոսքի համակարգերից, անգամ երբ օգտագործվում են բնածին խուլերի կողմից: Իրոք, լեզուն այնպես ծայրահեղորեն է բանավոր, որ մարդկության պատմության ընթացքում խոսված բազմահազար, հնարավոր է` տասնյակ հազարավոր, լեզուներից միայն 106-ն է երբևէ փոխադրվել գրության մեջ այն չափով, որ բավարար լիներ գրականություն ստեղծելու: Լեզուների մեծ մասը երբեք չի գրվել: Ներկայիս խոսվող մոտ 3 000 լեզուներից միայն մոտ 78-ը ունի գրականություն: Անկարելի է հաշվել, թե քանի լեզու է անհետացել կամ վերածվել այլ լեզվի մինչև գրության առաջ գալը: Նույնիսկ հիմա գործածվող հարյուրավոր լեզուներ երբեք չեն գրվել: Չի եղել մեկը, որ դրանք գրելու արդյունավետ ձև մշակեր: Լեզվի հիմնական բանավորությունը հարատև է:

Այստեղ մեզ չեն հետաքրքրում այսպես կոչված համակարգչային «լեզուները», որոնք որոշ ձևով նման են մարդկային լեզուներին (անգլերեն, սանսկրիտ և այլն), բայց և ընդմիշտ ու լիովին տարբեր են դրանցից այն բանով, որ բխում են ոչ թե մարդու անգիտակցականից, այլ` ուղղակիորեն գիտակցությունից: Համակարգչային լեզվի կանոնները («քերականությունը») նախ սահմանվում են, ապա` օգտագործվում: Մարդկային բնական լեզուների քերականության «կանոնները» սկզբնապես օգտագործվում են, իսկ հետո կարող են վերացարկվել օգտագործումից և բառերով հստակորեն ձևակերպվել մեծ դժվարությամբ միայն և այն էլ` ոչ ամբողջությամբ:

Գրությունը, բառի հանձնումը տարածությանը ընդլայնում է լեզվի կարողունակությունը գրեթե անսահմանափակորեն, վերակառուցում է մտածողությունը, և այդ ընթացքում որոշ բարբառներ փոխում է «գրաբառերի»` գրային լեզուների2: Գրային լեզուն անդրբարբառային լեզու է` ձևավորված գրության խորին ստանձնումով: Որպես ստանդարտ անգլերեն հայտնի գրային լեզուն օգտագործման համար մատչելի է դարձնում առնվազն մեկ և կես միլիոն գրանցված բառերի բառարան, որոնց ոչ միայն ներկա, այլև հարյուր հազարավոր նախկին իմաստներն են հայտնի: Պարզապես բանավոր բարբառը սովորաբար ունենում է միայն մի քանի հազարի հասնող բառապաշար, և այն օգտագործողները ըստ էության այս բառերից որևէ մեկի իրական իմաստային պատմության մասին ոչ մի բան չեն իմանում:

Բայց, գրության բացած հրաշալի աշխարհներով հանդերձ, խոսվող բառը դեռևս տևում և ապրում է: Բոլոր գրված տեքստերը հարկ է, որ ինչ-որ կերպ` ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն, հարաբերվեն հնչյունի աշխարհին` լեզվի բնական միջավայրին, արտադրելու համար իրենց իմաստը: «Կարդալ» տեքստ նշանակում է այն փոխել հնչյունի` բարձրաձայն կամ երևակայության մեջ, վանկ առ վանկ`դանդաղ ընթերցանության ժամանակ կամ համառոտելով` բարձր տեխնոլոգիական հասարակությունների համար սովորական արագ ընթերցման մեջ: Գրությունը երբեք չի կարող յոլա գնալ առանց բանավորության: [..] Եթե բանավոր արտահայտումը կարող է գոյություն ունենալ և մեծամասամբ գոյություն է ունեցել առհասարակ առանց որևէ գրության, ապա գրությունը երբեք չի կարող լինել առանց բանավորության:

Բայց, հակառակ այն բանի, որ խոսքերով արտահայտումը միշտ բանավոր արմատներ ունի, լեզվի և գրականության գիտական և գրական ուսումնասիրությունը դարեր շարունակ` մինչև վերջին տարիները, խուսափել է բանավորությունից: Տեքստերն այնպես անառարկելիորեն են տիրապետել մեր ուշադրությանը, որ մարդիկ հակված են եղել ընդհանուր առմամբ բանավոր ստեղծագործությունները դիտելու որպես գրավոր արտադրության տարբերակներ կամ էլ, հակառակ դեպքում, գիտական լուրջ ուշադրության անարժան: Եվ միայն վերջերս մեր մեջ անհանդուրժողություն զարթնեց այս հարցում տիրող անհասկացողության նկատմամբ: Մինչև վերջին մի քանի տասնամյակը լեզվի ուսումնասիրությունը բևեռված էր ավելի գրավոր տեքստերի, քան բանավորության վրա, որ հեշտությամբ վերագրելի է հետևյալ պատճառին` ուսումնասիրության` գրության հետ ունեցած սերտ փոխհարաբերությանը: Ողջ մտածողությունը, ներառյալ մտածողությունը առաջնային բանավոր մշակույթներում, որոշ չափով վերլուծական է. այն բաժանում է իր նյութը զանազան բաղադրիչների: Բայց երևույթների կամ ձևակերպված ճշմարտությունների վերացականորեն հաջորդական, դասակարգողական, բացատրողական քննությունը անհնար է առանց գրության և ընթերցումի: Առաջնային բանավոր, այսինքն գրության հետ որևէ կերպ չառնչված, մշակույթներում, մարդիկ շատ բան են սովորում, ունենում ու գործադրում են մեծ իմաստություն, բայց չեն «ուսումնասիրում»:

Նրանք սովորում են աշկերտությամբ, օրինակ` որս անելով փորձառու որսորդների հետ, որպես աշակերտ և հետևորդ` լսելով, կրկնելով լսածը, տիրապետելով ասացվածքներին և դրանք զուգադրելու և վերազուգադրելու ձևերին, յուրացնելով բանաձևային բնույթի այլ նյութեր, մասնակցելով հանրության` անցյալի մասին խորհրդածությանը, բայց ո՛չ ուսումնասիրությամբ` բառիս խիստ իմաստով:

Երբ ընդարձակ հաջորդական վերլուծության իմաստով ուսումնասիրությունը հնարավոր է դառնում գրության ներքնացմամբ, առաջին բաներից մեկը, որ գրագետ մարդիկ հաճախ ուսումնասիրում են, ինքը լեզուն է և լեզվի գործածումները: Խոսողությունն անբաժան է մեր գիտակցությունից: Այն հմայել է մարդկանց և իր մասին լուրջ խորհրդածություն առաջ բերել գիտակցության ձևավորման վաղ շրջաններից սկսած, գրության գոյություն առնելուց շատ առաջ: Ամբողջ աշխարհում ասացվածքները հարուստ են խոսքի` իր բնիկ բանավոր ձևի մեջ ծայրահեղորեն մարդկային երևույթի մասին, նրա իշխանության, հմայքների ու վտանգների մասին դիտարկումներով: Բանավոր խոսքով նույն չթուլացող հմայվածությունը շարունակվում է գրության գործածության մեջ մտնելուց դարեր անց:

Արևմուտքում, անտիկ հույների շրջանում այդ հմայվածությունը դրսևորվեց ծավալուն, բծախնդրորեն կազմված հռետորության արվեստի մշակմամբ, որը առավել համապարփակ տեսական առարկա է երկու հազար տարվա արևմտյան ամբողջ մշակույթի մեջ: Իր բուն հունական իմաստով «տեխնե հռետորիկե»-ն, «խոսքի արվեստ»-ը (ընդունված կրճատ ձևով` հռետորիկե) ըստ էության վերաբերում է բանավոր խոսողությանը, անգամ եթե որպես անդրադարձորեն մտածված, կազմակերպված «արվեստ» կամ գիտություն, ինչպես օրինակ, Արիստոտելի «Հռետորության արվեստ»-ի մեջ, հռետորությունը է՛ր և պետք է լիներ գրության արդյունք: Հռետորիկե- ն կամ հռետորությունը հիմնականում նշանակում էր հրապարակային խոսք կամ ճարտասանություն, որը դարեր շարունակ նույնիսկ գրագետ կամ տպագրական մշակույթներում անդրադարձի չենթարկված ձևով մեծապես մնում էր ամբողջ խոսքի` ներառյալ գրության պարադիգմը: Այսպիսով, գրությունը սկզբից ևեթ չթուլացրեց բանավորությունը, այլ սատարեց դրան` հնարավորություն տալով կազմակարպել ճարտասանության «սկզբունքները» կամ գիտական «արվեստի»` բացատրության գիտականորեն կարգավորված ամբողջության բաղադրիչները` ցույց տալով, թե ինչպես և ինչու ճարտասանությունը ձեռք բերեց և կոչված էր ձեռք բերելու իր զանազան առանձնահատուկ ազդեցությունները: […]

Ասացիք «Բանավոր գրականությո՞ւն»

Գիտնականների կենտրոնացումը տեքստերի վրա ունեցավ գաղափարաբանական հետևանքներ: Տեքստերին ուղղված իրենց ուշադրությամբ գիտնականները համառորեն շարունակում են ենթադրել, հաճախ առանց այդ մասին մտածելու, թե բառային արտահայտության բանավոր և գրավոր ձևերը ըստ էության նույն բանն են: Իսկ քանի որ նրանք սովորաբար գործ են ունենում արտահայտության գրավոր ձևի հետ, ապա համարում են, որ բանավոր արվեստի ձևերն իրականում տեքստեր են, որոնք պարզապես գրի առնված չեն: Ամրապնդվեց այն տպավորությունը, որ բացի ճարտասանությունից, որն առաջնորդվում էր հռետորության գրավոր կանոններով, բանավոր արվեստի ձևերը, ըստ էության չունենալով իրենց վրա վարպետության կնիքը, արժանի չեն ուսումնասիրության:

Այդուհանդերձ, բոլորը չէ որ հետևում էին այս ենթադրությանը: Սկսած տասնվեցերորդ դարի կեսից, աճում էր ուշադրությունը գրության և խոսքի բարդ փոխհարաբերության նկատմամբ: Սակայն արտահայտության տեքստային եղանակի` գիտնականների գիտակցության նկատմամբ համառ տիրապետությունը դրսևորվել է այն փաստի մեջ, որ մինչև օրս չեն կոփվել այնպիսի հասկացություններ, որոնք թույլ կտային արդյունավետորեն, էլ չասելով` նրբագեղորեն, ընկալել բանավոր արվեստը որպես այդպիսին, առանց գրության` գիտակցական կամ անգիտակցական վկայակոչման: Սա այսպես է չնայած այն բանին, որ բանավոր արվեստի ձևերը, զարգանալով գրությունից առաջ տասնյակ հազարավոր տարիներ շարունակ, ակնհայտորեն բոլորովին կապ չեն ունեցել գրության հետ: Մենք ունենք «գրականություն» տերմինը, որն ըստ էության նշանակում է «գրություններ» (լատիներեն «լիտերատուրա»` գրականություն, որ գալիս է լիտեր-ից`այբուբենի գրից, տառից), ընդգրկելու համար գրավոր նյութերի տվյալ ամբողջությունը` անգլերեն գրականություն, մանկական գրականություն, բայց չունենք հարաբերականորեն ընդունելի մի տերմին կամ հասկացություն` անվանելու համար զուտ բանավոր ավանդությունը: Խոսքը ավանդական բանավոր պատմությունների, ասացվածքների, աղոթքների, բանաձևային արտահայտությունների մասին է կամ այլ բանավոր ստեղծագործությունների` հորինված, ասենք, Հյուսիսային Ամերիկայի Լակոտա Սիուքս կամ Արևմտյան Աֆրիկայում գտնվող Մանդեյ ցեղերի կամ հոմերյան դարաշրջանի հույների կողմից3 :

Ինչպես նշվեց վերը, գրության կամ տպագրության մասին ցանկացած գիտելիքից լիովին զերծ մշակույթի բանավորությունը ես կոչում եմ «առաջնային բանավորություն»: Այն «առաջնային» է ի հակադրություն մերօրյա բարձր տեխնոլոգիական մշակույթի «երկրորդային բանավորության», ուր մի նոր բանավորություն է հաստատվել հեռախոսի, ռադիոյի, հեռուստատեսության և այլ էլեկտրոնային սարքերի կողմից, որոնք իրենց գոյության և գործառության համար պարտական են գրությանը և տպագրությանը: Այսօր դժվար թե գոյություն ունենա խիստ իմաստով առաջնային բանավորություն, քանի որ ցանկացած մշակույթ գաղափար ունի գրության մասին և ունի դրա ազդեցությունների որոշ փորձ: Մինչդեռ բազմաթիվ մշակույթներ և մշակույթի ենթատեսակներ, անգամ բարձր տեխնոլոգիական միջավայրում, տարբեր չափով իրենց մեջ պահպանում են շատ բան առաջնային բանավորության մտածելակերպից:

Մաքուր բանավոր ավանդությունը կամ առաջնային բանավորությունը հեշտ չէ ըմբռնել ճշգրիտ և իմաստալից կերպով: Գրության մեջ մարմնացած բառերը թվում են իրերի նման, որովհետև մենք մտածում ենք բառերի մասին որպես տեսանելի նշանների, որոնք բառերի ազդանշանն են հղում վերծանողին: Մենք կարող ենք տեսնել այդպիսի արձանագրված «բառեր» և հպվել դրանց տեքստերի և գրքերի մեջ: Գրված բառերը մնացորդներ են: Բանավոր ավանդությունը չունի այսպիսի մնացորդ կամ նստվածք: Երբ հաճախ պատմվող բանավոր պատմությունը տվյալ պահին չի պատմվում, ապա այն ամենը, ինչ նրանից շարունակում է գոյություն ունենալ` այդ պատմությունը պատմելու, որոշ մարդկանց մեջ առկա կարողությունն է: Մենք (մարդիկ, որ կարդում են տեքստեր, ինչպիսին այս մեկն է) որպես կանոն այնպես արմատականորեն ենք գրագետ, որ բանավոր ավանդությանը բնորոշ իրադրության մեջ, որտեղ բառերով արտահայտվածը շատ քիչ է նման առարկայի, մեզ անհանգիստ կզգայինք: Որպես արդյունք, գիտությունն անցյալում ստեղծել է այնպիսի անճոռնի հասկացություններ, ինչպիսին է «բանավոր գրականություն»-ը (թեև դրա գործածությունն այսօր թեթևակիորեն նվազել է):

Ստուգապես անհեթեթ այս տերմինն այսօր շրջանառության մեջ է մնում անգամ գիտնականների շրջանում, թեև նրանք ավելի ու ավելի մեծ սրությամբ են հասկանում, որ այս հանգամանքը ցայտուն կերպով բացահայտում է մեր անկարողությունը` խոսքի մեջ մարմնացած մեր ժառանգությունը ինք- ներս մեզ ներկայացնելու որևէ այլ ձևով, քան գրությունը, անգամ եթե այն գրության հետ ոչ մի ընդհանուր բան չունի: Հարվարդի համալսարանի Բանավոր գրականության Միլման Փերիի մեծ հավաքածուն իր անունով հավերժացնում է ավելի շատ գիտնականների վաղ սերնդի, քան ավելի ուշ շրջանի գրադարանավարների ըմբռնողության վիճակը:

Կարելի է պնդել, ինչպես Ֆիննեգանն է անում, որ «գրականություն» տերմինը թեև սկզբնապես հորինված է գրավոր աշխատանքների համար, պարզապես ընդլայնվել է` ներառելով այնպիսի հարակից երևույթներ, ինչպիսին ավանդական բանավոր պատմությունն է գրության հետ առնչություն չունեցած մշակույթներում [2, էջ 16]: Այս ձևով ընդհանրացվել են սկզբնապես հատուկ նշանակություն ունեցող բազմաթիվ տերմիններ: Բայց հասկացությունները սովորություն ունեն իրենց մեջ ընդմիշտ կրելու իրենց ստուգաբանությունը: Տարրերը, որոնցից տերմինը սկզբնապես շինվել է, սովորաբար և հավանաբար ընդմիշտ, ինչ-որ ձևով մնում են հետագա իմաստների մեջ, թերևս քողարկված, բայց հաճախ զորեղ և անգամ անհաղթահարելի ձևով: Առավել ևս գրությունը, ինչպես մանրամասնորեն ցույց կտրվի հետագայում, ինքնին մի գործունեություն է, որ հակված է իր իշխանության շրջանակը ընդլայնելու` ջանալով իր մեջ առնել ուրիշ բաներ նույնիսկ առանց ստուգաբանության օգնության:

Թեև բառերը հիմնված են բանավոր խոսքի մեջ, գրությունը ինքնակոչ և բռնի ձևով ընդմիշտ բանտարկում է նրանց տեսողական տիրույթում: […] Սա նշանակում է, որ գրագետ մարդը չի կարող լիովին վերականգնել այն բանի զգացողությունը, թե ինչ է բառը զուտ բանավոր մարդկանց համար: […]

Թեև «մինչգրային» տերմինը ինքնին օգտակար է և երբեմն` անհրաժեշտ, անուշադիր օգտագործվելու դեպքում այն նույնպես առաջ է բերում խնդիրներ, որոնք նույնն են, ինչ «բանավոր գրականության» դեպքում, թեև ոչ այդքան շեշտված4 : […]

«Բանավոր գրականություն» և «մինչգրային» տերմինների հետ միասին, արժե խոսել նաև բանավոր արտահայտության «տեքստի» մասին: «Տեքստը» իր արմատի «հյուսել» իմաստով ըստ էության ստուգաբանորեն ավելի մոտ է բանավոր արտահայտությանը, քան «գրականությունը», որը ստուգաբանորեն հղում է այբուբենի գրերին: Բանավոր խոսքը, անգամ բանավոր միջավայրում, սովորաբար հասկացվել է որպես հյուսել կամ կարելով միացնել. rhapsօidein, ռապսոդել, որի հիմնական հունարեն նշանակությունն է` «կարել երգերը իրար»5 : Բայց իրականում, երբ գրագետ մարդիկ այսօր «տեքստ» տերմինն օգտագործում են բանավոր կատարման վերաբերյալ, նրանք դրա մասին մտածում են ինչպես գրության: [..]

Այժմ «բանավոր գրականություն» տերմինը բարեբախտաբար կորցնում է իր հիմքերը, բայց բնավ չի բացառվում, որ այն լիովին դուրս մղելու ցանկացած պայքար երբեք լիակատար հաղթանակով չի պսակվի: Գրագետ մարդկանց մեծամասնության համար բառերի որպես գրությունից ամբողջովին անջատված բաների մասին մտածելը խիստ դժվար բան է, եթե նույնիսկ դա պահանջում է լեզվաբանի կամ մարդաբանի մասնագիտական աշխատանքը:

Բառերը շարունակում են քեզ հասնել գրված տեսքով, անկախ նրանից, թե ինչ ես անում: Ավելին, բառերը գրությունից անջատելն իր մեջ հոգեբանական սպառնալիք է պարունակում, քանի որ գրագետ մարդու համար լեզվի նկատմամբ հսկողության զգացումը սերտորեն կապված է լեզվի տեսողական մարմնացումների հետ. առանց բառարանների, գրի առնված քերականական կանոնների, կետադրության և այն ապարատի մնացյալ մասի, որ դարձնում է բառերը այնպիսի մի բան, որ դու կարող ես զննել, ինչպե՞ս կարող են ապրել գրագետ մարդիկ: Ստանդարտ անգլերենի նման մի գրային լեզվի գրագետ օգտագործողներին մատչելի են բառարաններ, որոնք հարյուրավոր անգամ ավելի ընդարձակ են այն բառապաշարից, որ որևէ բանավոր լեզու կարող է տնօրինել: Այսպիսի լեզվաբանական աշխարհում բառարանները էական են: Կազմալուծող ազդեցություն կարող է ունենալ այն միտքը, որ գիտակցության մեջ ոչ մի բառարան էլ չկա, որ լեզուն որպես այդպիսին շատ ուշ շրջանում է ստացել բառարանագրային ապարատի հավելումը, որ բոլոր լեզուները մշակել են իրենց քերականությունը և զարգացրել այդ մշակումները բացարձակապես առանց գրության օգնության և որ հարաբերականորեն բարձր տեխնոլոգիական մշակույթներից դուրս լեզու օգտագործողների մեծամասնությունը միանգամայն հաջողությամբ յոլա է գնացել առանց ձայնային հնչյունի որևէ տեսողական փոխակերպման:

Իրոք որ բանավոր մշակույթներն ստեղծում են գեղարվեստական և մարդկային բարձր արժեք ունեցող հզոր և գեղեցիկ ասացողական կատարումներ, որոնք այլևս հնարավոր էլ չեն, երբ արդեն գրությունը տիրապետել է մարդու հոգեբանությանը: Այդուհանդերձ, առանց գրության մարդու գիտակցությունը չի կարող հասնել իր կարողությունների ավելի ամբողջական իրագործման, ստեղծել ուրիշ գեղեցիկ և հզոր ստեղծագործություններ: Այս իմաստով բանավորությունը կարիք ունի և դատապարտված է ստեղծելու գրություն6 : Գրագիտությունը, ինչպես ցույց կտրվի, բացարձակապես անհրաժեշտ է ոչ միայն գիտության, պատմության ու փիլիսոփայության զարգացման, այլև գրականության և բոլոր արվեստների մեկնաբանական ըմբռնողության զարգացման, ինչպես նաև հենց իր իսկ լեզվի (ներառյալ բանավոր խոսքը) բացատրության համար: Այսօր հազիվ թե աշխարհում մնացած լինի բանավոր կամ գերակշռորեն բանավոր մի մշակույթ, որն ինչ-որ ձևով հասու չլինի կարողությունների այն վիթխարի համալիրին, որը երբեք մատչելի չի լինի առանց գրագիտության: Այս բանի գիտակցությունը չարչարանք է պատճառում առաջնային բանավորության մեջ արմատացած մարդկանց, որոնք կրքոտ կերպով ցանկանում են գրագիտություն, շատ լավ իմանալով, որ գնալ դեպի գրագիտության գրավիչ աշխարհը նշանակում է ետևում թողնել գրավիչ և խորապես սիրելի շատ բան բանավոր աշխարհից: Հարկ է մեռնել` շարունակելու համար ապրել:

Բարեբախտաբար գրագիտությունը, թեև կլանում է իր բանավոր նախորդներին և, անուշադիր գտնվե- լու դեպքում, նույնիսկ քանդում դրանց մասին հիշողությունը, նաև անսահմանորեն հարմարեցվող է տարբեր կիրառությունների: Այն կարող է նաև վերականգնել բանավորության մասին հիշողությունը: Գրագիտությունը կարող է օգտագործվել` վերակառուցելու մեզ համար մարդկային անխառն գիտակցությունը, որը բնավ գրագետ չէր, առնվազն վերակառուցելու այդ գիտակցությունը բավականաչափ լավ, թեև ոչ կատարյալ ձևով (մենք երբեք չենք կարող մոռանալ մեր ծանոթ ներկան, մեր մտքերում վերակազմելու համար որևէ անցյալ ժամանակ իր լիակատար ամբողջականությամբ):

Այսպիսի վերակառուցումը մեզ կարող է տալ ավելի լավ հասկացողությունը այն բանի, թե գրագիտութ- յունն ինքը ինչ նշանակություն է ունեցել դեպի բարձր տեխնոլոգիական մշակույթներ տանող ճա- նապարհին մարդու գիտակցությունը կերտելու գործում: […]

 

 

Բանավորության մի շարք հոգեդինամիկական7 հատկանիշներ

Հնչող բառը որպես իշխանություն և գործողություն

Հակիրճության համար, երբ համատեքստը հստակ է դարձնում իմաստը, ես առաջնային բանավոր մշակույթները (մշակույթներ, որոնց չի դիպել գրությունը) պարզապես կանվանեմ բանավոր մշակույթներ: Լիովին գրագետ մարդիկ մեծ դժվարությամբ միայն կարող են պատկերացնել, թե ինչ բան է առաջնային բանավոր մշակույթը, այսինքն` այնպիսի մշակույթ, որը ոչինչ չգիտի գրության կամ նույնիսկ գրության հնարավորության մասին: [..]

Առանց գրության, բառերը որպես այդպիսին չունեն տեսողական ներկայություն` անգամ եթե առար- կաները, որ նրանք ներկայացնում են, տեսանելի են: Դրանք հնչյուններ են: [..]

Իմանալու համար, թե ինչ բան է առաջնային բանավոր մշակույթը և ինչ բնույթ ունի նման մշակույթին վերաբերող մեր խնդիրը, օգտակար է նախ անդրադառնալ իր իսկ հնչյունի որպես այդպիսինի բնույթին: Բոլոր զգայությունները տեղի են ունենում ժամանակի մեջ, բայց ձայնը, ի տարբերություն մարդու զգայության մեջ գրանցվող այլ տիրույթների, ժամանակի հետ հատուկ փոխհարաբերություն ունի: Հնչյունը գոյություն ունի միայն այն ժամանակ, երբ դադարում է գոյություն ունենալուց: Այն ոչ թե պարզապես անցողիկ է, այլ վաղանցուկ է ըստ էության և զգայվում է որպես վաղանցուկ: Երբ ես արտաբերում եմ «հարատևություն» բառը, այն պահին, երբ սկսում եմ «-տևություն»-ը, «հարա-»-ն արդեն անցած է և պետք է անցած լինի:

Չկա հնչյունը կանգնեցնելու և ունենալու ոչ մի ձև: Ես կարող եմ կանգնեցնել շարժանկարի խցիկը և պաստառի վրա սևեռված պահել մի դրվագ: Երբ ես կանգնեցնեմ հնչյունի շարժումը, կունենամ ոչինչ` միայն լռություն, ոչ մի ձայն: Ցանկացած զգայություն տեղի է ունենում ժամանակի մեջ, բայց զգայության և ոչ մի այլ տիրույթ այս ձևով ամբողջովին չի դիմադրում պահման գործողությանը, կայունացմանը: Տեսողությունը կարող է արձանագրել շարժումը, բայց կարող է արձանագրել նաև անշարժությունը: Իրականում այն գերադասում է անշարժությունը, քանի որ տեսողությամբ որևէ բան մանրամասնորեն քննելու համար մենք նախընտրում ենք ունենալ այն հանգիստ վիճակում: Մենք հաճախ շարժումը հանգեցնում ենք անշարժ պատկերների շարքի` ավելի լավ տեսնելու համար, թե ինչ է շարժումը: Հնչյունի համար անշարժ պատկերի համարժեքը չկա: [..]

Այն փաստը, որ բանավոր մարդիկ սովորաբար և, ամենայն հավանականությամբ, համընդհանրորեն համարում են, թե բառերն ունեն մոգական կարողություն, հստակորեն կապված է (առնվազն անգիտակցական ձևով), բառերի որպես անհրաժեշտաբար ասված, հնչեցված, ուստի և ուժով քշվող բաների հետ: Խորապես արմատացած տպագրական ավանդության ազդեցությամբ մարդիկ մոռացել են այն ընկալումը, որ բառերը առաջին հերթին բանավոր են, որ դրանք իրադարձություններ են և ըստ այդմ` օժտված են իշխանությամբ: Նրանց ընկալման մեջ բառերն ավելի հակված են խառնվելու իրերին, քանի որ գտնվում են ինչ-որ տեղ հարթ մակերեսի վրա: Այսպիսի «իրերը» այդքան էլ պատրաստակամ չեն` զուգորդվելու մոգականի հետ: Չէ որ դրանք գործողություն չեն, այլ արմատական իմաստով` մեռած, թեև ենթակա դինամիկ վերակենդանացման: […]

 

Դուք գիտեք այն, ինչ կարող եք վերհիշել. մտապահման արվեստ և բանաձևեր

Բանավոր մշակույթում բառի` միայն հնչելով սահմանափակված լինելը որոշում է ոչ միայն արտահայտության եղանակները, այլև մտածողության հոլովույթները:

Դուք գիտեք այն, ինչ կարող եք վերհիշել: Երբ մենք ասում ենք, թե գիտենք էվկլիդյան երկրաչափությունը, մենք նկատի չունենք, որ այդ պահին հիշում ենք այդ երկրաչափության բոլոր պնդումներն ու ապացույցները, այլ ավելին` որ կարող ենք հեշտությամբ մտաբերել դրանք: Մենք կարող ենք վերհիշել դրանք: «Դու գիտես այն, ինչ կարող ես վերհիշել» պնդումը կիրառելի է նաև բանավոր մշակույթների նկատմամբ: Բայց ինչպե՞ս է վերհիշում բանավոր մշակույթի մարդը: Կազմակերպված գիտելիքը, որ այսօր գրագետ մարդիկ սովորում են այնպես, որ «գիտեն», այսինքն` կարող են վերհիշել, գրեթե առանց բացառության հավաքվել և մատչելի է դարձվել գրավոր տեսքով: Դա ճիշտ է ոչ միայն էվկլիդյան երկրաչափության, այլ նաև Ամերիկյան հեղափոխության պատմության կամ նույնիսկ բեյսբոլում հարվածող խաղացողի միջին արդյունավետության չափի կամ երթևեկության կարգավորման եղանակների վերաբերյալ:

Բանավոր մշակույթը չունի տեքստեր: Ուրեմն ինչպե՞ս է այստեղ կազմակերպված նյութն ի մի բերվում հիշելու նպատակով: Սա նույնն է, թե հարցնել. բանավոր մշակույթում ի՞նչ գիտեն կամ կարող են իմանալ կազմակերպված ձևով:

Ենթադրենք, թե բանավոր մշակույթի մարդը նպատակ ունի սկզբից մինչև վերջ մտածել մի բարդ խնդիր, լուծել խնդիրը և կարողանալ արտահայտել լուծումը, որն իր հերթին համեմատաբար բարդ է` բաղկացած, ասենք, մի քանի հարյուր բառից: Ինչպե՞ս է նա հետագա վերհիշման նպատակով պահպանում այդպես ջանադրաբար բառերի վերածված լուծումը: Որևէ գրության լիակատար բացակայության պայմաններում մտածողից դուրս չկա ոչինչ, ոչ մի տեքստ, որը թույլ կտար նրան նորից առաջ բերելու մտածողության նույն գիծը կամ նույնիսկ ստուգելու, թե արդյոք ինքն այդպես է արել, թե ոչ: Հիշողությանն օգնող այնպիսի միջոցներ, ինչպիսիք են խազված ձողիկները կամ խնամքով դասավորված առարկաների շարքը, ինքնին բավարար չեն վերստանալու համար պնդումների բարդ շարքը: Իրոք, առաջին հերթին ինչպե՞ս կարող է առհասարակ երկար, վերլուծական մեկնաբանությունը ի մի բերվել: Զրուցակցի գոյությունը ըստ էության վճռական գործոն է, քանի որ դժվար է ժամեր շարունակ խոսել ինքդ քեզ հետ: Բանավոր մշակույթում տևական մտածողությունը կապված է հաղորդակցության հետ:

Բայց անգամ եթե ունկնդիրը խթան է հանդիսանում և օգնում հող ստեղծել մտածողության համար, քո մտքի մասնիկներն ու հատվածները չեն կարող պահպանվել համառոտ նշումների տեսքով: Առհասարակ ինչպե՞ս պիտի մտաբերես այն, ինչը այդպիսի մեծ ջանքերի գնով ես ձեռք բերել:

Միակ պատասխանը սա է. մտածիր մտապահելի մտքեր: Առաջնային բանավոր մշակույթում, արդյունավետորեն լուծելու համար լավ հոդավորված միտքը պահպանելու և վերստանալու խնդիրը, հարկ է մտածողությունն իրականացնել մտապահ- ման այնպիսի ձևերով, որոնք մշակվել են` ըստ անհրաժեշտության բանավոր կրկնությունն ապահովելու համար: Քո միտքը պետք է գոյություն առնի մեծապես ռիթմային, հավասարակշռված մոդելների մեջ, կրկնությունների կամ հակադրույթների, ալիտերացիաների և ասոնանսների տեսքով, էպիտետային և բանաձևային տեսք ունեցող այլ արտահայտություններով, ասացվածքներով, որոնք մշտապես կարելի է լսել ամեն մեկից, ուստի դրանք առանց դժվարության միտքդ են գալիս և հենց իրենք էլ մոդելավորված են պահպանելու և ըստ անհրաժեշտության վերհիշելու համար կամ ուրիշ մնեմոնիկ ձևերով: Լուրջ մտածողությունը փոխհյուսված է հիշողության համակարգերի հետ: Մտապահման կարիքները անգամ որոշում են շարադասությունը:

Երկար բանավոր միտքը, անգամ եթե չափածո ձևի մեջ չէ, հակված է լինելու մեծապես ռիթմիկ, քանզի ռիթմն օգնում է վերհիշել` անգամ ֆիզիոլոգիապես: […]

 

Բանավոր մտապահումը

Հասկանալի է, որ բանավոր հիշողության հմտությունը արժեքավոր հատկություն է: Սակայն այն եղանակը, որով բանավոր հիշողությունը գործում է բանավոր արվեստի ձևերի մեջ, միանգամայն տարբեր է անցյալում այդ մասին գրագետ մարդկանց ունեցած սովորական պատկերացումներից: Գրագետ մշակույթներում բառացի մտապահումը սովորաբար կատարվում է տեքստից, որին մտապահողը վերադառնում է ամեն անգամ, երբ անհրաժեշտ է լինում կատարելագործել և ստուգել բառացի մտապահման վարպետությունը: Անցյալում գրագետ մարդիկ որպես կանոն ենթադրել են, որ բանավոր մշակույթի մեջ բանավոր մտապահումը սովորաբար հասել է բացարձակապես բառացի կրկնության նույն նպատակին: Թե ինչպես կարող էր նմանօրինակ կրկնությունը ստուգվել նախքան ձայնագրությունների հայտնի դառնալը, անհասկանալի է, քանի որ գրության բացակայության պայմաններում երկար հատվածների բառացի կրկնությունը ստուգելու միակ ձևը կարող էր լինել երկու կամ ավելի մարդկանց կողմից այդ հատվածների մաժամանակյա արտասանությունը: Միմյանց հաջորդող արտասանությունները չէին կարող ստուգվել մեկը մյուսի միջոցով: Բայց բանավոր մշակույթներում միաժամանակյա արտասանության օրինակներ դժվար թե գտնվեն: Գրագետ մարդիկ հակված էին պարզապես ենթադրել, որ ապշեցուցիչ բանավոր հիշողությունը ինչ-որ ձևով գործել է իրենց ծանոթ տեքստային բառացի մոդելի համաձայն:

Առաջնային բանավոր մշակույթներում բառային հիշողության բնույթը ավելի իրատեսորեն գնահատելու գործում դարձյալ հեղափոխական եղավ Միլման Փերրիի և Ալբերտ Լորդի աշխատանքը([6],[4]): Հոմերոսի պոեմների հետ Փերրիի կատարած աշխատանքը կենտրոնանում է այս հարցի վրա: Փերին ապացուցեց, որ «Իլիականը» և «Ոդիսականը» ըստ էության բանավոր ստեղծագործություններ էին, ինչպիսին էլ որ լինեին դրանք գրի առնելու հանգամանքները: Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե այս հայտնագործությունը պիտի հաստատեր բառացի մտապահման ենթադրությունը: «Իլիականը» և «Ոդիսականը» խստորեն չափածո են: Ի՞նչպես կարող էր ասացողը ըստ պահանջի արտասանել դակտիլային հեքսամետրի հազարավոր տողերից բաղկացած պատմությունը, եթե բառ առ բառ մտապահած չլիներ: Գրագետ մարդիկ, որոնք կարող են ըստ անհրաժեշտության արտասանել երկար չափածո ստեղծագործություններ, դրանք բառացի մտապահել են տեքստից: Այդուհանդերձ, Փերին նոր մոտեցման հիմք դրեց, որ կարող է շատ լավ բացատրել այդպիսի ստեղծագործությունը` առանց բառացի մտապահման գաղափարին դիմելու: Նա ցույց տվեց, որ հեքսամետրային տողերը կառուցված են ոչ թե պարզապես «բառ-միավորներից», այլ բանաձևերից, բառախմբերից` գործ ունենալու համար ավանդական նյութերի հետ, որտեղ յուրաքանչյուր բանաձև կազմված է այնպես, որ հարմարվի հեքսամետրային տողին: Բանաստեղծն ուներ հեքսամետրայնացված դարձվածքների վիթխարի բառարան: Այս հեքսամետրայնացված բառարանով նա կարող էր ճշգրիտ չափածո տողեր պատրաստել անվերջորեն, այնքան, քանի դեռ գործ ուներ ավանդական նյութերի հետ:

Այսպիսով, Հոմերոսի պոեմներում Ոդիսևսի և Հեկտորի, Աթենասի և Ապոլոնի և այլ գործող անձանց համար բանաստեղծն ուներ մակդիրներ և բայեր, որոնք ճշտորեն կհարմարվեին չափին երբ, օրինակ, հարկ լիներ հայտարարել, թե նրանցից որևէ մեկն ինչ-որ բան է ասում: Metephè polimètis Odysseus (բացականչեց հնարամիտ Ոդիսևսը) կամ prosephè polimètis Odysseus (գոչեց հնարամիտ Ոդիսևսը) հայտնվում են պոեմներում 72 անգամ (...): Ոդիսևսը polimètis (հնարամիտ) է ոչ այն պատճառով, որ նա այդպիսի մարդ է, այլ նաև այն պատճառով, որ առանց պոլիմետիս մակդիրի չի կարող հեշտորեն հարմարեցվել բանաստեղծական չափին: […] Հոմերյան մակդիրները բարեպաշտորեն չափազանցված են: Բանաստեղծն ուներ նման ձևով գործող հազարավոր տաղաչափական բանաձևեր, որ կարող էին հարմարեցնել նրա փոփոխվող տաղաչափական կարիքներին համարյա ցանկացած իրադրություն, անձ, իր կամ գործողություն: Իրապես, «Իլիականում» և «Ոդիսականում» բառերի մեծ մասը ի հայտ է գալիս որպես ճանաչելի բանաձևերի մաս:

Փերրիի աշխատանքն ապացուցեց, որ տաղաչափորեն հարմարեցված բանաձևերը կարգավորում էին անտիկ հունական էպոսի շարադրանքը և որ բանաձևերը կարող էին հմտորեն տեղափոխվել`առանց խախտելու պատումի գիծը կամ ոճը: Արդյոք ասացողները իսկապես տեղաշարժո՞ւմ էին բանաձևերն այնպես, որ նույն պատմության տաղաչափորեն ճիշտ, տարբեր անհատական կատարումներ բառ առ բառ չէին համընկնում: Կամ գուցե ասացողը պատմությունն իմանում էր բառացիորեն, այնպես որ ամեն անգամ կատարում էր նույնությամբ: Քանի որ բոլոր մինչգրային հոմերյան բանաստեղծները երկու հազար տարուց էլ շատ առաջ մահացել են, ապա չեն կարող ձայնագրվել ուղղակի վկայության համար: Սակայն ուղղակի վկայություն հնարավոր եղավ ստանալ ժամանակակից Հարավսլավիայում ապրող վիպերգակ բանաստեղծներից: Մի երկիր, որը հարակից է և մասամբ էր ընդհանուր տարածքներ ունի անտիկ Հունաստանի հետ: Փերրին պարզեց, որ այս բանաստեղծները շարադրում են այնպիսի բանավոր էպիկական պատմություններ, որոնց համար տեքստեր չկային: Նրանց վիպերգերը, Հոմերոսի պոեմների նման, չափածո և բանաձևային էին, թեև նրանց բանաստեղծության չափը, կարող էր և տարբեր լինել անտիկ հունական դաքտիլային հեքսամետրից: Լորդը շարունակեց և ընդլայնեց Փերրիի աշխատանքը` աստիճանաբար ստեղծելով մերօրյա հարավսլավական բանասացների բանավոր ձայնագրությունների ծավալուն հավաքածու, որն այժմ կազմում է Հարվարդի համալսարանի Փերրիի հավաքածուն:

Հարավսլավական այս կենդանի բանասացների մեծ մասը և վստահորեն` նրանցից լավագույնները, անգրագետ են: Լորդը պարզեց, որ գրել և կարդալ սովորելը զրկում է բանասացին իր ունակությունից` նրա գիտակցություն ներմուծելով տեքստի որպես պատմողությունը վերահսկողի հասկացությունը և դրանով իսկ խոչընդոտում բանավոր շարադրման հոլովույթները, որոնք ոչ մի կապ չունեն տեքստի հետ, այլ «իշողությունն են երգված երգերի»:

Երգված երգերի` բանավոր պոետների հիշողությունը աշխույժ է. Ինչպես Լորդն է վկայում, բնավ «անսովոր բան չէր»` հանդիպել հարավսլավացի բարդի, որը երգեր «րոպեում տասից մինչև քսան տասնավանկ տող»: Այնուամենայնիվ, ձայնագրված երգերի համեմատությունն ի հայտ է բերում, որ դրանք, թեև լինելով տաղաչափորեն ճիշտ, երբեք երկու անգամ նույնությամբ չէին երգվում: Հիմնականում նույն բանաձևերը և թեմաները կրկնվում էին, բայց յուրաքանչյուր կատարման մեջ դրանք իրար կապված կամ «ռապսոդված» էին տարբեր կերպ (անգամ եթե կատարողը նույն պոետն էր)` կախված լսարանի արձագանքից, պոետի տրամադրությունից կամ տվյալ առիթից և այլ սոցիալական ու հոգեբանական գործոններից: Քսաներորդ դարի բարդերի կատարումների ձայնագրությունները լրացվեցին նրանց հետ բանավոր հարցազրույցների ձայնագրություններով: Այս հարցազրույցներից և ուղղակի դիտարկումից մեզ հայտնի է, թե նրանք ինչպես են սովորում. ամիսներ և տարիներ շարունակ լսելով ուրիշ բարդերի, որոնք երբեք պատմությունը երկու անգամ նույն ձևով չեն երգում, այլ նորից ու նորից օգտագործում են ստանդարտ բանաձևերը ստանդարտ թեմաների վերաբերյալ: Ինչ խոսք, բանաձևերը ինչ-որ ձևով փոփոխական են, ինչպես նաև թեմաները, և տվյալ պոետի` պատմություններ ռապսոդացնելը կամ «իրար կապելը» նկատելիորեն կտարբերվի ուրիշների արածից: Որոշ դարձվածքներ կլինեն յուրօրինակ: Բայց ըստ էության նյութերը, թեմաները և բանաձևերը և դրանց օգտագործումը պատկանում են հստակորեն ճանաչելի ավանդության: Յուրահատկությունը արդյունք էր ոչ թե նոր նյութեր ներմուծելու, այլ ավանդական նյութերը ազդեցիկ ձևով հարադրելու` յուրաքանչյուր առանձին, եզակի իրադրության մեջ և լսարանի համար:

Բանավոր բարդերի հիշողության նվաճումները բացառիկ են, բայց նման չեն նրանց, որ վերաբերում են տեքստերի մտապահմանը: Գրագետ մարդիկ սովորաբար զարմանում են` իմանալով, որ բարդը, որը մտադիր է վերապատմել միայն մեկ անգամ լսած պատմությունը, հաճախ ցանկություն է հայտնում պատմությունը լսելուց հետո սպասել մեկ-երկու օր, նախքան ինքը կկրկնի այն: Գրավոր տեքստը մտապահելիս, դրա արտասանությունը հետաձգելը սովորաբար թուլացնում է վերհիշելու ունակությունը: Բանավոր պոետը չի աշխատում տեքստերով կամ տեքստով որոշվող շրջանակում: Նրան ժամանակ է պետք մինչև պատմությունը կտեղավորվի թեմաների և բանաձևերի նրա սեփական պահեստի մեջ, ժամանակ` «յուրացնելու» համար պատմությունը: Պատմությունը վերհիշելու և վերապատմելու համար նա չի «մտապահել» որևէ բառացի իմաստով իր չափածո կատարումը ուրիշ երգչի տարբերակից, մի տարբերակ, որը շատ վաղուց անհետացել է, մինչ նոր երգիչն իր սեփական կատարման համար խորհդածում է այդ պատմության շուրջ: Սևեռված նյութերը բարդի հիշողության մեջ կազմում են թեմաների և բանաձևերի մի հոսուն զանգված, որից տարբեր ձևերով կառուցվում են բոլոր պատմությունները:

Լորդի աշխատանքի առավել տպավորիչ հայտնագործություններից մեկն այն է, որ թեև երգիչները հասկանում են, որ երկու տարբեր երգիչներ երբեք նույն երգը ճշգրտորեն իրար նման չեն երգում, այդուհանդերձ, երգիչը կբողոքի, թե ինքը կկատարի երգի իր տարբերակը տող առ տող և բառ առ բառ ցանկացած ժամանակ և հենց «ճիշտ նույնը` այսօրվանից քսան տարի հետո»: Սակայն, երբ ենթադրյալ բառացի կատարումները ձայնագրվեցին և համեմատվեցին, պարզվեց որ դրանք բնավ նույնը չէին, թեև այդ երգերը նույն պատմության ճանաչելի տարբերակներն էին: «Բառ առ բառ և տող առ տող» արտահատությունը, ինչպես Լորդն է մեկնաբանում, պարզապես տպավորիչ մի ձև էր ասելու` «նման»: Ակնհայտորեն «տողը» տեքստի վրա հիմնված հասկացություն է, և նույնիսկ «բառի» որպես խոսքի հոսքից անջատ առանձին միավորի հասկացությունն է թվում ինչ-որ ձևով տեքստի վրա հիմնված: Գուդին մատնանշել է, որ լիովին բանավոր լեզուն, որն ունի տերմին ընդհանուր առմամբ խոսքի կամ երգի ռիթմային միավորի, արտասանության կամ թեմայի համար, կարող է չունենալ պատրաստի տերմին «բառի» որպես առանձին միավորի, խոսքի մասնիկի համար, ինչպես դա երևում է հետևյալ դեպքում. «Այս տեքստի նախորդ նախադասությունը բաղկացած է քսանչորս բառից»: Բայց արդյոք այդպե՞ս է: Գուցե այնտեղ քսանհինգ բառ կա: Եթե դու գրել չգիտես, ապա «ինչ-որ»-ը մեկ բա՞ռ է, թե՞ երկու: Առանձին բառերի որպես էապես դիսկրետ միավորների զգացողությունը խրախուսվեց գրությամբ, որն այստեղ նույնպես, ինչպես անմենուրեք, առանձնացնող է, անջատող: (Վաղ ձեռագրերում միտում կա բառերն իրարից հստակորեն չանջատելու, այլ միացնելու մի հոսքի մեջ:) […]

 

Գրությունը վերակառուցում է գիտակցությունը

Ինքնուրույն խոսքի նոր աշխարհը

Անխառն կամ առաջնային բանավորության ավելի խորը ըմբռնումը մեզ թույլ է տալիս ավելի լավ հասկանալ գրության նոր աշխարհը, հասկանալ թե իսկապես ինչ է այն և թե իրականում ինչ բան է իր գործառությամբ գրագետ մարդը: Մարդ, որի մտածողության հոլովույթները ոչ թե պարզապես սկիզբ են առնում բնական ուժերից, այլ ուժերից, որոնք այլևս բնական չեն, քանի որ կառուցված են, ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն, գրության տեխնոլոգիայի կողմից: Առանց գրության գրագետ մարդը չպիտի կարողանար և չի կարողացել մտածել այնպես, ինչպես մտածում է, ոչ միայն գրելիս, այլև առհասարակ, անգամ երբ շարադրում է իր մտքերը բանավոր ձևով: Ավելի, քան որևէ առանձին գյուտ, գրությունը փոխակերպել է մարդու գիտակցությունը:

Գրությունը հաստատում է «համատեքստից ազատ» լեզու կամ «ինքնուրույն» խոսք կոչվածը: Սա մի խոսք է, որը չի կարող անմիջականորեն հարցման ենթարկվել կամ առարկվել, ինչպես կարելի է անել բանավոր խոսքի դեպքում, քանի որ գրավոր խոսքը անջատված է իր հեղինակից:

Բանավոր մշակույթներին հայտնի է ինքնուրույն խոսքի մի տեսակ` մարմնացած անփոփոխ ծիսական բանաձևերի մեջ, ինչպես նաև մարգարեական ասույթներում կամ մարգարեություններում, որոնց համար արտասանողը դիտվում էր որպես փողորակ, ո՛չ որպես աղբյուր: Դելփիի պատգամախոսը պատասխանատու չէր իր օրակուլային արտահայտությունների համար, քանի որ դրանք ընդունվում էին որպես աստծո ձայն: Գրությունը և դրանից էլ ավելի` տպագրությունը, որոշ բան ունի այս մարգարեական հատկությունից: Պատգամախոսի կամ մարգարեի նման գիրքը փոխանցում է ինչ-որ աղբյուրից ստացված խոսքը, մի աղբյուրից, որն իրոք «ասել» կամ գրել է գիրքը: Հեղինակին կարող է մարտահրավեր նետվել միայն այն դեպքում, երբ նա հասանելի է: Սակայն հեղինակը հասանելի չէ և ոչ մի գրքում: Ուղղակիորեն տեքստը հերքելու որևէ ձև չկա: Անգամ բացարձակապես լիակատար և ջախջախիչ հերքումից հետո, գիրքն ասում է ստուգապես նույն բանը, ինչ մինչ այդ: Ահա թե ինչու «գիրքն ասում է» արտահայտությունը սովորաբար ընկալվում է որպես` «դա ճշմարիտ է»: Սա նաև մի պատճառ է, թե ինչու են այրվել գրքերը: Տեքստին ներհատուկ է անհնազանդություն:

 

Պլատոնը, գրությունը և համակարգիչները

Մարդկանց մեծամասնություն համար զարմանալի է, իսկ շատերի համար` մտահոգիչ, իմանալ, որ ըստ էության նույն առարկությունները, որ այսօր սովորաբար արվում են համակարգիչների դեմ, Պլատոնը կատարել է գրության դեմ Ֆեդրոսում (274-7) և Յոթերորդ նամակում : Գրությունը, ինչպես Ֆեդրոսի մեջ Սոկրատեսի շուրթերով ասում է Պլատոնը, անմարդկային է` ձգտել մտքից դուրս հաստատել այն, ինչ իրականում կարող է լինել միայն մտքի մեջ: Այն իր է, շինված արգասիք: Նույնը, իհարկե, ասվել է համակարգիչների մասին: Երկրորդ հերթին` Պլատոնի մոտ Սոկրատեսը պնդում է`գրությունը քայքայում է հիշողությունը: Նրանք, որ օգտագործում են գրությունը, կդառնան մոռացկոտ` ապավինելով արտաքին հնարավորություններին այն դեպքում, երբ ներքին հնարավորությունները չեն բավականացնում: Գրությունը թուլացնում է միտքը: Այսօր ծնողները և շատ շատ ուրիշներ վախենում են, որ գրպանի հաշվիչները տրամադրում են արտաքին միջոց մտքի մեջ հիշվող բազմապատկման աղյուսակի` որպես ներքին հնարավորության փոխարեն: Հաշվիչները թուլացնում են միտքը, ազատելով այն մի աշխատանքից, որ ուժեղ էր պահում միտքը: Երրորդ` գրավոր տեքստը հիմնականում անպատասխան է: Եթե դուք խնդրում եք մի մարդու բացատրել իր պնդումը, ապա կարող եք ստանալ բացատրություն: Եթե դուք հարցնում եք տեքստին, ապա ոչինչ չեք ստանում, բացի նույն, հաճախ հիմար, բառերից, որոնք նախապես ծնել էին ձեր հարցը: Համակարգչի ժամանակակից քննադատության մեջ նույն առարկությունն է արվում` համակարգչի մեջ առկա և նրանից ստացվող անօգուտ տեղակատվության մասին ակ- նարկելով: Չորրորդ հերթին, բանավոր մշակույթի ագոնիստական մտակերտվածքին համապատասխան, Պլատոնի մոտ Սոկրատեսը գրությանը մեղադրում է, թե գրված բառն անկարող է պաշտպանել իրեն այնպես, ինչպես կարող է անել բնական խոսվող բառը. իրական խոսքը և մտածողությունը ըստ էության միշտ գոյություն ունեն իրական մարդկանց միջև տալու և առնելու գործողության համատեքստում: Գրությունը կրավորական է, անմասնակից և գտնվում է անիրական, անբնական աշխարհում: Այդպիսին են նաև համակարգիչները: Շատ ավելի հիմնավոր պատճառներով, տպագրությունը խոցելի է այս նույն մեղադրանքների համար: Նրանք, որ անհանգստացած են գրության վերաբերյալ Պլատոնի վատ նախազգացումներից, էլ ավելի կանհանգստանան, եթե իմանան, որ տպագրությունը նույնպես ծնեց նման նախազգացումներ, երբ առաջին անգամ ներմուծվեց: Հիերոնիմիո Սքուարսիաֆիկոն, որն իրականում նպաստեց լատին դասականների տպագրությանը, նույնպես պնդել է 1477 թ., թե արդեն «գրքերի առատությունը մարդկանց դարձնում է նվազ կրթված» (մեջբերված է [5]-ում), որ գիրքը խարխլում է հիշողությունը և տկարացնում միտքը` այն ազատելով չափից ավելի շատ աշխատանքից (դարձյալ գրպանի հաշվիչի դեմ գանգատը) և ցածր դասելով իմաստուն մարդուն գրպանի տեղեկատուի համեմատութ- յամբ: Անշուշտ, կային ուրիշներ, որոնք տպագ- րությունը համարում էին հավասարություն բերող ցանկալի մի բան, որի շնորհիվ ամեն մարդ դառնում է իմաստուն:

Պլատոնի դիրքորոշման թուլություններից մեկն այն էր, որ նա, առավել ազդեցիկ լինելու նպատակով, իր առարկությունները կատարել է գրավոր տեսքով (ծ): Ճիշտ այդպես, տպագրությանը հակադիր դիրքորոշումներն ունեին նման մի թուլություն. դրանց կողմնակիցները, ավելի մեծ ազդեցության հասնելու համար, տպագրում էին իրենց առարկությունները: Հակահամակարգչային դիրքորոշումներն ունեն միևնույն թուլությունը: Դրանց կողմնակիցները, նույն նպատակով, իրենց տեսակետն արտահայտում են հոդվածներում կամ գրքերում, որոնք տպագրվելու համար շարադրվում են համակարգչային պաստառների վրա: Թե՛ գրությունը, թե՛ տպագրությունը և թե՛ համակարգիչը` բոլորն էլ բառի տեխնոլոգիականացման ձևեր են:

Երբ բառն այլևս տեխնոլոգիականացած է, բառի հետ տեխնոլոգիայի արածը քննադատելու ազդե- ցիկ այլ ձև չես գտնի, բացի մատչելի ամենաբարձր տեխնոլոգիայի օգնությանը դիմելուց: Ավելին, նոր տեխնոլոգիան չի օգտագործվում միայն քննադա- տությունը հաղորդելու համար, իրականում այն գոյություն է տալիս քննադատությանը: Պլատոնի փիլիսոփայական վերլուծական մտածողությունը, ինչպես տեղյակ ենք Հավելոկի աշխատանքից, ներառյալ գրության` նրա քննադատությունը, հնարավոր եղավ միայն այն ազդեցությունների շնորհիվ, որ գրությունը սկսել էր ունենալ մտածողական հոլովույթների վրա [3]: […]

Այսպիսի դիտարկումները մեզ զգուշացնում են, որ բուն խոսվող բառի և իր բոլոր տեխնոլոգիական փոխակերպումների փոխհարաբերությունները հարուստ են պարադոքսներով: Այս դեպքում մարդուն մտատանջող բարդությունների պատճառն ակներևորեն նրա խելքի ռեֆլեքսային բնույթն է`անընդհատ ինքն իրեն անդրադառնալու ունակությունը: Դրա պատճառով, անգամ արտաքին գործիքները, որ նա օգտագործում է իր աշխատանքում, «ներքնայնացվում են»` դառնալով իր սեփական ռեֆլեքսային ընթացքի մի մասը:

Գրությանը ներհատուկ առավել ապշեցուցիչ պարադոքսներից մեկը մահվան հետ սերտ առնչությունն է: Այս առնչությունը ենթադրվում է Պլատոնի այն մեղադրանքի մեջ, թե գրությունը անմարդկային է, առարկայի պես մի բան և որ այն քայքայում է հիշողությունը: Այն առատորեն տարածված է նաև գրության (կամ տպագրության) մասին անհամար վկայություններում, որ կարելի է գտնել մեջբերումների տպագիր բառարաններում` Պողոս Առաքյալի խոսքից. «Գիրն սպանում է, իսկ հոգին` կենդանացնում» (Բ Կորնթ. Գ.6) և Հորատիուսի դիմումից իր «Հիմների» երեք գրքերին որպես «հուշարձանի» (որ կանխագուշակում է նրա մահը), մինչև Հենրի Բոգանի հավաստիացումը Սըր Թոմաս Բոդլիին, թե Օքսֆորդի Բոդլիյան գրադարանում «յուրաքանչյուր գիրք քո տապանագիրն է»: Բրաունինգը («Փիփան անցնում է» ստեղծագործության մեջ) ուշադրություն էր հրավիրում տպագիր գրքի էջերի միջև կենդանի ծաղիկը սեղմելով սպանելու տարածված սովորության վրա. «թառամած դեղին ծաղիկներ/էջի և էջի արանքում»: Պարադոքսն այն փաստի մեջ է, որ տեքստի մեռյալությունը, կենդանի մարդկային կենսաշխարհից հեռացածությունը, նրա տեսողական կոշտ սևեռվածությունը երաշխավորում են նրա տևականությունը և ըստ էության անվերջ թվով կենդանի ընթերցողների կողմից, անսահմանափակ թվով կենդանի իրադրություններում վերակենդանացվելու կարողությունը:

 

Գրությունը տեխնոլոգիա է

Պլատոնը գրության մասին մտածում էր որպես արտաքին, օտար տեխնոլոգիայի, ինչպես շատերն այսօր մտածում են համակարգչի մասին: Մենք արդեն այնպիսի խորությամբ ենք ներքնայնացրել գրությունը և դարձրել մեր իսկ մի մասը (մի բան, որ Պլատոնի դարաշրջանը դեռ չէր հասցրել ամբողջովին անել), որ դժվարանում ենք այն դիտարկել որպես տեխնոլոգիա այնպես, ինչպես սովորաբար տպագրությունը և համակարգիչն ենք տեխնոլոգիա համարում: Մինչդեռ գրությունը (և հատկապես այբբենական գրությունը) տեխնոլոգիա է, որ պահանջում է գործիքների և այլ հարմարանքների օգտագործում. վրձին կամ գրիչ, խնամքով պատրաստված մակերևույթ` ինչպես թուղթը, կենդանու կաշին, փայտի շերտերը, ինչպես նաև թանաք կամ ներկ և բազմաթիվ այլ բաներ: Քլանչին իր գրքի «Գրության տեխնոլոգիան» բաժնում մանրամասնորեն քննարկում է այս հարցը արևմտյան միջնադարի համատեքստում [1]: Որոշ առումով գրությունը երեք տեխնոլոգիաներից առավել արմատականն է: Գրությունը սկիզբնավորեց այն, ինչ տպագրությունն ու համակարգիչը միայն շարունակում են` շարժուն հնչյունի փոխակերպումն անշարժ տարածության, բառի անջատումը կենդանի ներկայից, որտե՛ղ միայն խոսվող բառերը կարող են գոյել:

Ի հակադրություն բնական, բանավոր խոսքի, գրությունը լիովին արհեստական է: Չկա «բնա- կանորեն» գրելու որևէ ձև: Բանավոր խոսքը լիովին բնական է մարդկանց համար այն առումով, որ ամեն մի մշակույթում յուրաքանչյուր մարդ, որը չունի ֆիզիոլոգիական կամ հոգեբանական անկարողություն, սովորում է խոսել: Խոսելն իրագործում է գիտակցական կյանքը, բայց այն գիտակցություն է հորդում անգիտակցական խորքերից, թեև, իհարկե, հասարակության գիտակցական, ինչպես նաև անգիտակցական համագործակցությամբ: Քերականական կանոնները կենում են անգիտակցականի մեջ այն առումով, որ մարդը կարող է իմանալ, թե ինչպես օգտագործի այդ կանոնները և անգամ` ինչպես հաստատի նոր կանոններ, առանց ի վիճակի լինելու ասել, թե դրանք ինչ բան են:

Որպես այդպիսին գրությունը կամ գիրը տարբեր է խոսքից նրանով, որ անպայմանորեն չի բխում անգիտակցականից: Խոսակցական լեզուն գրության վերածելու ընթացքը կառավարվում է գիտակցաբար հորինված, հստակորեն արտահայտելի կանոններով: Օրինակ` ինչ-որ պատկերագիր կարող է փոխարինել մի որոշակի բառի, ա նշանը կներկայացնի որոշակի հնչույթ, բ նշանը` մեկ ուրիշ և այլն: (Սրանով չի մերժվում այն հանգամանքը, որ գրությամբ ստեղծված «գրող-ընթերցող» իրադրությունը խորապես ազդում է գրավոր շարադրման ժամանակ գործող անգիտակցական ընթացքների վրա այն բանից հետո, երբ մարդն արդեն յուրացրել է բացահայտ, գիտակցական կանոնները:)

Ասել, որ գրությունն արհեստական է, չի նշանակում դատապարտել այն, այլ` գովաբանել: Ուրիշ արհեստական ստեղծագործությունների նման, իսկ իրականում` ավելի, քան ուրիշ որևէ մեկը, այն ծայրահեղորեն անգնահատելի է և իսկապես էական` մարդու ներքին կարողություններն առավելագույն չափով իրականացնելու համար: Տեխնոլոգիաները զուտ արտաքին օգնականներ չեն, այլև գիտակցության ներքին փոխակերպիչներ և առավելապես այն դեպքում, երբ ազդում են բառի վրա: Այդպիսի փոխակերպումը կարող է լինել բարձրացնող: Գրությունը վեր է մղում գիտակցությունը: Բնական միջավայրից օտարումը կարող է նպաստավոր լինել մեզ համար և իսկապես շատ դեպքերում էական է մարդկային ողջ կյանքի համար: Լիակատար ձևով ապրելու և հասկանալու համար մենք կարիք ունենք ոչ միայն մերձության, այլև հեռավորության: Գիտակցության համար այս հնարավորությունը գրությունն ապահովում է ավելի լավ, քան որևէ այլ միջոց: Տեխնոլոգիաներն արհեստական են, բայց, ևս մի պարադոքս, արհեստականությունը բնական       է մարդկանց համար: Պատշաճորեն ներքնայնացված տեխնոլոգիան ոչ թե վատթարացնում է մարդկային կյանքը, այլ ընդհակառակը` բարելավում: Օրինակ` ժամանակակից նվագախումբն արդյունք է բարձր տեխնոլոգիայի: Ջութակը բառացիորեն մի գործիք է, երգեհոնը` հսկա մեքենա` ուժի աղբյուրներով (պոմպեր, փուքսեր, էլեկտրական գեներատորներ), որոնք ամբողջովին նվագողից դուրս գտնվող բաներ են: Բեթհովենի հինգերորդ սիմֆոնիայի պարտիտուրը բաղկացած է խիստ ճշգրիտ հրահանգներից` ուղղված մեծապես կրթված կատարողներին, որոնք ցույց են տալիս, թե ինչպես պետք է օգտագործել գործիքները: Legato. չվերցնել մատը ստեղնի վրայից մինչև մյուսը սեղմելը: Staccato. խփել ստեղին և անմիջապես վերցնել մատը: […] Փաստն այն է, որ օգտագործելով մեխանիկական միջոց, ջութակահարը կամ երգեհոնահարը կարող է արտահայտել հոգեցունց կերպով մարդկային մի բան, որ չի կարող արտահայտվել առանց մեխանիկական սարքի: Այդպիսի արտահայտման հասնելու համար երաժիշտը ներքնայնացրել է տեխնոլոգիան, դարձրել է գործիքը կամ մեքենան իր երկրորդ բնությունը, իր հոգեբանական մասնիկը: Սա պահանջում է տարիների պրակտիկա` սովորելու, թե ինչպես անել, որ գործիքն անի այն, ինչ կարող է անել: Գործիքի հետ մերձենալու այս աշխատանքը, տեխնոլոգիական հմտություններ սովորելը դժվար թե կատարողին զրկի մարդկային հատկություններից: Տեխնոլոգիայի գործածությունը կարող է հարստացնել մարդու ձայնը, հոգին, ընդլայնել ոգին և սաստկացնել ներքին կյանքը: Գրությունն էլ ավելի խորությամբ ներքնայնացված տեխնոլոգիա է, քան գործիքային երաժշտական կատարումը: Սակայն հասկանալու համար, թե ինչ է այն, որ նշանակում է հասկանալ այն իր անցյալի` բանավորության հետ հարաբերության մեջ, պետք է ազնվորեն ընդունել այն փաստը, որ գրությունը տեխնոլոգիա է:

 

Ի՞նչ է «գրությունը» կամ «գիրը»

Գրությունը, բառիս ճշգրիտ իմաստով, այն տեխնոլոգիան, որը ձևավորել և զորացրել է ժամանակակից մարդու մտավոր գործունեությունը, մշակվել է մարդկության պատմության շատ ուշ շրջանում: Homo Sapiens-ը երկրի վրա է թերևս մոտ 50 000 տարի: Առաջին գիրը կամ իսկական գրությունը, որ մեզ հայտնի է, մշակել են շումերները Միջագետքում, մեր թվարկությունից միայն 3500 տարի առաջ:

Մարդիկ նկարներ էին նկարում դրանից շատ հազարամյակներ առաջ: Տարբեր հասարակություններ օգտագործել են զանազան գրանցման հարմարանքներ կամ «հուշանիշեր» (հիշողությանն օգնող միջոցներ, aides-memoire). խազված ձողեր` քենջեր, խճաքարերի շարաններ, հաշիվ վարելու այլ հարմարանքներ, ինչպես ինկերի քուիպուն (ձող, որից կախված են պարաններ, իսկ վերջինների վրա կապված են ուրիշ պարաններ) և այլն: Բայց գիրն ավելին է, քան սոսկ հիշողությանն օգնող միջոցը: Անգամ լինելով պատկերագրային` գիրն ավելին է, քան պատկերները: Պատկերները ներկայացնում են առարկաներ: Նկարը, որտեղ պատկերված են մարդ, տուն և ծառ, ինքնին ոչինչ չի ասում: (Այն կարող է ինչ-որ բան ասել, եթե տրված է պատշաճ կոդը կամ համաձայնությունների բազմությունը: Բայց կոդը հնարավոր չէ նկարել, եթե, իհարկե, չդիմես մեկ ուրիշ կոդի օգնության, որն իր հերթին չի կարող ներկայացվել նկարներով: Վերջին հաշվով կոդերը պետք է բացատրվեն նկարից տարբեր մի բանով. այն է` մարդու համար հասկանալի որևէ ձևով. բառերով կամ մարդկային կյանքի ամբողջական համատեքստի օգնությամբ:) Գիրը` իսկական գրության իմաստով, ինչպես հասկացվում է այստեղ, բաղկացած չէ սոսկ նկարներից, իրերի ներկայացումներից, այլ է՛ ներկայացումը ասույթի, բառերի, որ ինչ-որ մեկն ասում է կամ պատկերացվում է, թե ասում է:

Անշուշտ, հնարավոր է «գրության» տեղ ընդունել նշանային բնույթ ունեցող յուրաքանչյուր նշում, այն է` ամեն մի տեսանելի կամ զգայելի նշում, որ որևէ մեկն անում և իմաստ է վերագրում: Այդ դեպքում ժայռի վրա արված պարզ քերծվածքը կամ ձողի վրայի խազը, որ մեկնաբանելի է միայն անողի համար, կլինի «գրություն»: Եթե գրությունը հենց այդ նշանակեր, ապա իր հնությամբ այն թերևս համեմատելի կլիներ խոսքի հետ: Այդուհանդերձ, գրության այն հետազոտությունները, որոնք «գրություն» ասելով հասկանում են վերագրված իմաստ ունեցող ցանկացած նշում, իրար են խառնում գրությունն ու զուտ կենսաբանական վարքը: Ե՞րբ է ոտնահետքը կամ ինչ-որ տեղ արված արտաթորանքը կամ մեզը (կենդանիների բազմաթիվ տեսակների կողմից հաղորդակցության նպատակով օգտագործվող) դառնում «գրություն»: «Գրություն» տերմինի օգտագործումը նման ընդլայնված իմաստով, որ ներառում է ամեն մի նշանային բնույթ ունեցող նշում, պարզունակ է դարձնում նրա իմաստը: Դեպի գիտելիքների նոր աշխարհներ արմատական և եզակի ճեղքում մարդկային գիտակցություններում ձեռք բերվեց ոչ այն ժամանակ, երբ հնարավոր դարձավ այդպիսի պարզ նշումներ անելը, այլ` երբ հորինվեց տեսանելի նշանների կոդավորված համակարգ, որով գրողը կարող էր որոշել ճշգրիտ բառերը, որ ընթերցողը պիտի առաջ բերեր տեքստից: Մեզ համար սովորաբար հենց այս է նշանակում գրությունը իր խստորեն որոշակի իմաստով:

Այս լրիվ իմաստով գրի կամ գրության դեպքում կոդավորված տեսանելի նշանները այնպես ամբողջովին են ներգրավում բառերը, որ ձայնի մեջ առաջացող կատարելապես բարդ կառույցները և առնչությունները կարող են տեսանելի ձևով և ճշգրտորեն գրանցվել իրենց առանձնահատուկ բարդությամբ հանդերձ: Եվ հենց տեսանելի ձևով արձանագրված լինելու շնորհիվ հնարավոր է դառնում մարմնավորել էլ ավելի նրբին կառույցներ ու առնչություններ, որով գրությունը մեծապես գերազանցում է բանավոր արտահայտության հնարավորությունները: Այս ընդունված իմաստով հասկացված` գրությունը եղել է և է՛ մարդկության բոլոր տեխնոլոգիական գյուտերից առավել կարևորը: Այն խոսքի պարզ հավելված չէ: Քանի որ գրությունը տեղափոխում է խոսքը «բերանային-լսողական» տիրույթից դեպի տեսողական զգայության նոր աշխարհ, ապա դրանով իսկ փոխակերպում է խոսքը, ինչպես նաև մտածողությունը: Ձողերի վրա արված խազերը և հիշողությունը սատարող այլ միջոցները տանում են դեպի գրություն, բայց չեն վերակառուցում մարդկային կենսաշխարհն այնպես, ինչ- պես իսկական գրությունն է անում: […]

  

Հիմնական հղումներ

  1. Clanchy, M. T., From Memory to Written Record: England, 1066-1307, Cambridge, Harvard Uni- versity Press, 1979.
  2. Finnegan, Ruth, Oral Poetry: Its Nature, Signifi- cance, and Social Context, Cambridge University Press, 1977.
  3. Havelock, Erik A., Preface to Plato, Cambridge, Harvard University Press, 1963.
  4. Lord, Alvert B., The Singer of Tales, Harvard Stud- ies in Comparative Literature, 24, 1960, Harvard University Press.
  5. Lowry, Martin, The World of Aldus Manutius: Busi- ness and Scholarship in Renaissance Venice, New York, Cornell University Press, 1979.
  6. Parry, Milman, The Making of Homeric Verse: The Collected Papers of Milman Parry, ed. by Adam Parry, Oxford, Clarendon Press, 1971.
  7. Saussure, Ferdinand de, Course in General Lin- guistics, trans. by Wade Baskin, New York, 1959 (ֆրանսերեն բնագիրը հրատարակվել է 1916- ին).

 

 

Ծանոթագրություններ

 

Թարգմանությունը կատարվել է հետևյալ հրատարակությունից. Walter J. Ong, Orality and Literacy: The Technologizing of the Word, Routledge, 1989:

1 Անգլերեն orality բառի բառացի թարգմանությունը պիտի լիներ «բերանացիություն»-ը, որ որոշ դեպքերում շատ ավելի տեղին է` առնվազն բերանի և խոսելու արարքի հետ հաղորդակցության և մշակույթի կապը ընդգծելու առումով: Այդուհանդերձ, գերադասեցինք «բանավորություն»- ը` հաշվի առնելով թե` բառի ընդունված լինելը, թե՛ տարբեր իրադրություններում բառի գործածության հարմարությունը:

2 Dialect/grapholect զույգը հայերեն կարող է լինել բարբառ/գրաբառ (եթե թույլ տրվի «գրաբառ» նորաբանությունը): Գերադասելի թվաց «գրաբառ»-ի փոխարեն` «գրային լեզու»-ն (ոչ թե գրական լեզու), մի լեզու, որը ունի գիր, գրության համակարգ, բայց անպայմանորեն գրական չէ:

3 Հայերեն «բանահյուսություն» բառը շատ լավ է գտնված, ունենալով Օնգի նկարագրած բոլոր հատկությունները, և ճիշտ այն բառն է, որ անգլերենում չկա:

4 «Մինչգրային» բառով անվանվում է այն լեզուն կամ մշակույթը, որը դեռևս գրային չէ, վերը պարզաբանված իմաստով: Օնգի մոտ prelitarate բառն է, որ literacy բառից է և նշանակում է գրագիտությունից առաջ եղած:

5 Հայերեն «երգ կապել» արտահայտությունը համապատասխանում է «ռապսոդել» բառի իմաստին և հավանաբար հղում է բանավոր ասացողության նույն առանձնահատկությանը:

6 Օնգի դիրքորոշման արևմտակենտրոնությունը և էվոլյուցիոնիզմը հստակորեն արտահայտվում է շատ տեղերում և արժանացել է քննադատության` հատկապես ոչ արևմտյան մշակույթների տեսանկյունից: Այս մասին տե՛ս թարգմանչի առաջաբանում:

7 «Հոգեդինամիկա» (psychodynamics) բառով անվանվում է փոխազդեցությունը այն զգայական ուժերի և ներքին մղումների, որոնք ազդում են մարդու վարքի և մտավոր վիճակների վրա, հատկապես ենթագիտակցական մակարդակում:

 

Անգլերենից թարգմանությունը`

Հրաչ Բայադյանի