2/7/2004

Վալտեր Օնգը և մեդիումի տեսությունը

 

Իր աշխատությունը Վ. Օնգը խիստ ընդհանուր և համառոտ ձևով բնութագրում է այսպես. «Այս գրքի առարկան բանավորության և գրագիտության միջև եղած տարբերությունն է»*: Այս խնդրի նկատմամբ ուշադրության առաջացումը և հետազոտական ավանդության ձևավորումը տևական պատմություն ունի, իսկ այդ տարբերության ըմբռնումը, ինչպես ընդգծում է նա, կատարվեց էլեկտրոնային հաղորդակցության դարաշրջանում, երբ աստիճանաբար ակնառու դարձան տպագրության և էլեկտրոնային տեղեկատվամիջոցների (մեդիայի) բազմազան տարբերությունները: Սա իր հերթին ստիպեց նոր հայացքով նայել բանավոր և գրավոր մշակույթների միջև ավելի վաղ գոյություն ունեցած հակադրությանը, ինչպես նաև բանավորությունից գրագիտություն աստիճանական, բայց արմատական տեղաշարժին: Պատմությունը հաղորդակցության որոշակի գերիշխող եղանակով բնորոշվող փուլերի բաժանող և այդպիսի հերթագայության միջոցով դիտարկող մոտեցումը, ըստ Օնգի, հաստատում է ուսումնասիրության արդյունավետ մի դիտանկյուն, որը թույլ է տալիս «ավելի լավ հասկանալ ոչ միայն անխառն բանավոր մշակույթը և դրան հաջորդող գրավոր մշակույթը, այլ նաև տպագիր մշակույթը, որը մի նոր բարձրակետի հասցրեց գրությունը, ապա և էլեկտրոնային մշակույթը, որը հենվում է թե՛ գրության, թե՛ տպագրության վրա: Հերթագայության այս տեսանկյունից դիտված` անցյալը և ներկան, Հոմերոսը և հեռուստա- տեսությունը կարող են լույս սփռել միմյանց վրա»: Հոմերոսն այստեղ ավելի հավաքական անուն է` ներկայացնող անտիկ Հունաստանի ռապսոդներին` ասացող բանաստեղծներին, որոնք իրենց ժամանակի համար մշակութային նույնպիսի դեր էին կատարում, ինչ հեռուստացույցը էլեկտրոնային դարաշրջանում:

Իսկ մինչ այդ, «տպագրության դարաշրջանում» ձևավորված մի շարք առանձնահատկություններ, որոնք այսօր էլ մեծապես բնորոշում են մարդու մտածողությունը և արտահայտման ձևերը, ընդունված էին որպես ինքնին հասկանալի և առհասարակ մարդ արարածին, նրա բնույթին բնորոշ: Իրականում դրանք, ինչպես իր գրքում ձգտում է ցույց տալ Օնգը, պատմական որոշակի ժամանակաշրջանում ձևավորված հատկություններ են, որոնք «կյանք են առել այն հնարավորությունների շնորհիվ, որ գրության տեխնոլոգիան մատչելի է դարձնում մարդու գիտակցությանը»: Ուստի բանավորության և գրագիտության միջև հարաբերությունները քննության առնելու հետ միասին, «Մենք ստիպված էինք վերաքննության ենթարկել մարդու ինքնության մեր ըմբռնումը» նույնպես:

 

Մեդիումի տեսություն

Հաղորդացության միջոցների և մշակույթի փոխկապակցվածության և պատմական շրջափոխումների մեկնաբանության այս մոտեցումը կարելի է ամփոփել «Մեդիումի տեսություն» անվան տակ, հաղորդակցության ուսումնասիրության մի ավանդություն, որին ի թիվս այլոց պատկանում է նաև Վ. Օնգը: Ստորև համառոտ կերպով կուրվագծվի այդ տեսությունը:

Հաղորդակցության ուսումնասիրության ավանդական մոտեցումները կենտրոնանում են հաղորդակցության բովանդակության վրա` բացառելով տեխնոլոգիան, անտեսելով հաղորդակցության միջոցների հնարավոր ազդեցությունները: Բնութագրական հարցադրումը այս դեպքում կարող է լինել այսպիսին` ինչպե՞ս են մարդիկ արձագանքում այն բանին, ինչ ներկայացվում է մեդիայով: Կամ մյուս կողմից` «Ինչպե՞ս են հաստատութենական, տնտեսական և քաղաքական գործոնները ազդում այն բանի վրա, ինչ հաղորդվում է և այն բանի վրա, ինչ չի հաղորդվում մեդիայի միջոցով: Արդյոք մեդիայի հաղորդումները ճշգրտորեն արտացոլո՞ւմ են իրականության տարբեր կողմերը, ինչպե՞ս են տարբեր լսարանները տարբեր կերպ մեկնաբանում նույն բովանդակությունը և այլն» [5]:

Հետազոտական մեկ այլ կարևոր հարց է հասարակական այս կամ այն ուժի կողմից տեղեկատվամիջոցների վերահսկողությունը և դրա միջոցով ցանկալի տիրապետության ամրապնդումն ու շարունակումը: Գլոբալացման դարաշրջանում այս հարցը դուրս է գալիս մեկ երկրի, առանձին հասարակության սահմաններից: Այս դեպքում հարցն այն մասին է, թե ինչքան անհամաչափ են բաշխված տեղեկատվական հոսքերը հարուստ և աղքատ երկրների միջև և թե ինչպես են դրանք խորացնում և ամրապնդում վերջինների կախվածությունը առաջիներից: Ինչպես պարզաբանում է Ռոլանդ Դեյբերթը, այս մոտեցումները «ձգտում են շեշտել այն ձևերը, որոնցով հաղորդակցության հոսքերը սպառնում են որևէ երկրի «մշակութային ինքնիշխանությանը» կամ պետական անկախությանը` միևնույն ժամանակ ընդարձակելով մշակութային իմպերիալիզմի տիրապետության սահմանները»:

Այդուհանդերձ, թեև այս դեպքում խնդիրը մեդիայի վերահսկողությունն է, այստեղ այն ընկալվում է որպես վերահսկողություն բովանդակության նկատմամբ: Թեև այս դեպքում ակներև է տեղեկատվության և հաղորդակցության նոր տեխնոլոգիաների նշանակությունը, բայց դրանք կարևորվում են այնքանով, որքանով «նպաստում են նման վերահսկողության արդյունավետության և մասշտաբի մեծացմանը և այդպիսով` գերիշխող գաղափարաբանության թափանցման կարելիությանը» [5]:

Ուրեմն այս դեպքում նույնպես հիմնական մտահոգությունը մնում է բովանդակությունը, այն, ինչ հաղորդվում է մեդիայով, իսկ հաղորդակցության միջոցը (մեդիումը) դիտվում է որպես չեզոք և թափանցիկ մի բան: Տեխնոլոգիական փոխակերպումների ինքնին դրամատիկ և հետաքրքրական ընթացքը ընկալվում է առավելագույնը որպես «ավելի արագ, ավելի հեռու, ավելի հարմար» քանակական սկզբունքի իրագործում: Բովանդակության հետ հաղորդակցությունը նույնացնող հեռանկարում, այսպիսով, անտեսված են մնում տեխնոլոգիայի`աստիճանաբար բացահայտվող «թաքուն» կարողությունները և սրանց քաղաքական, սոցիալական և մշակութային նշանակությունները: Հաղորդակցության նյութական միջոցների նկատմամբ այս անտարբերության փոխարեն, մեդիումի տեսությունը կենտրոնանում է տվյալ մեդիումի «ներքին հատկությունների» կամ բնութագրական և տարբերակիչ (հոգեբանորեն, մշակութապես, հասարակականորեն) առանձնահատկությունների վրա:

Այն, որ տեղեկատվամիջոցները պարզապես տվյալ բովանդակությունը մի տեղից մեկ ուրիշը հաղորդող չեզոք կապուղիներ չեն, այլ ունեն իրենց ներհատուկ «հաղորդումը», շատ լավ արտահայտված է Մարշալ ՄըքԼուհանի հայտնի բանաձևի մեջ. «Մեդիումը (հենց) հաղորդումն է» (“The medium is the message”): Ինչպես նկատում է Դեյբերթը. «Այս տեսակետից առավել հետաքրքրականը այն ձևն է, որով հաղորդակցության եղանակներում կատարվող լայնածավալ փոփոխությունները կերտում և սահմանափակում են վարքը և մտածողությունը` անկախ հաղորդման բովանդակությունից և այդ բանն անելիս օգնում են վերակառուցելու սոցիալական և քաղաքական հաստատությունները» [5]: Ինչպես Օնգի գրքից ներկայացվող հատվածներն են հուշում, հաղորդակցության միջոցի (այս դեպքում` գրության) ազդեցությունը կարող է ի հայտ գալ թե անհատական, թե ընդհանուր սոցիալական և մշակութային մակարդակների վրա: Ամեն պարագայի, «Ի տարբերություն հաղորդակցությունների` բովանդակության վրա հիմնված վերլուծության, մեդիումի տեսությունը իր մոտեցմամբ անհրաժեշտաբար պատմական է` հակադրելով տարբեր            մեդիա միջավայրեր   ժամանակի երկայնքով և հետևելով հաղորդակցության տեխնոլոգիայի մեջ կատարվող փոփոխություններին` ի սեր այն ազդեցության, որ դրանք թողնում են սոցիալական և քաղաքական կարգի վրա» [5]:

Մեդիումի տեսությունը ձևավորվել է 20-րդ դարի 50-ական և 60-ական թվականներին Տորոնտոյի համալսարանում, մի խումբ գիտնականների ջանքերով (Հարոլդ Իննիս, Մարշալ ՄըքԼուհան, Էրիկ Հավելոք և այլք): Նրանք կազմում էին «Հաղորդակցությունների Տորոնտոյի դպրոց» կոչված ոչ պաշտոնական խումբը, որի հիմնադիր ընդունված է համարել տնտեսության պատմաբան Հարոլդ Իննիսին` «Կայսրություն և հաղորդակցություններ» գրքի հեղինակին:

Ինչպես կտեսնենք, հենց Վ. Օնգի գրքի ներկայացվող հատվածներում, մեդիումի տեսաբաններն իրենց մոտեցումների համար ծանրակշիռ հիմնավորումներ էին գտնում նաև հին հեղինակների մոտ, ինչպես, օրինակ, Պլատոնի «Ֆեդրոս» տրամախոսության և «Յոթերորդ նամակի» մեջ: Նմանօրինակ պնդումներ կարելի է գտնել նաև ավելի ուշ շրջանի բազմաթիվ հեղինակների, մասնավորապես, Ժ.-Ժ. Ռուսոյի, ստեղծագործություններում: Ընդհանուր առմամբ, նրանց բոլորին միավորող պնդումը կարելի է ամփոփել հետևյալ կերպ. հաղորդակցության միջոցը ոչ թե չեզոք փողորակ է, այլ հաղորդակցության ընթացքի գործուն մասնակից, որն իր ազդեցությունն է թողնում հաղորդակցության բնույթի և արդյունքների վրա: Այն սկզբից ևեթ իր մեջ պարունակում է մի որոշ «հաղորդում», մի բովանդակություն` ի հավելումն փոխանցվող բովանդակության: Հաղորդակցության և տեղեկատվության մատչելի դարձված եղանակներով իսկ մեդիումը (կամ մեդիան) կերտում է սոցիալական նոր միջավայրեր, հարաբերության և վարքի նոր ձևեր [1]:

 

Քաղաքակրթության պատմության չորս փուլեր

Համաձայն մեդիումի տեսության, մարդկության պատմությունը կարելի է բաժանել չորս մեծ դարաշրջանների` ըստ տվյալ դարաշրջանին բնորոշ հաղորդակցության գերիշխող եղանակի. բանավորության, գրության, տպագրության և էլեկտրոնային դարաշրջանների: Վալտեր Օնգի գիրքը նույնպես կառուցված է այս բաժանման հիման վրա: Բայց ինչպես վերնագիրն է վկայում, ավելի մեծ ուշադրություն է դարձվում բանավորության բնութագրմանը, ինչպես նաև բանավորությունից գրագիտության անցմանը:

Գրքի հիմնական նպատակներից մեկը վերականգնելն է ավանդական բանավոր հասարակության առավել բնութագրական մի շարք առանձնահատկությունները (որքան դա հնարավոր է մեր օրերում, էլեկտրոնային դարաշրջանի մարդու մտածողությամբ և անխուսափելի նախապաշարումներով):

Բանավոր հաղորդակցությունը սահմանափակված է ժամանակի տվյալ պահով և ֆիզիկական ներկայության նեղ շրջանակով, իսկ գիտելիքի պահպանումը և վերստացումը կատարվում է բացառապես մարդկանց կենդանի հիշողության շնորհիվ: Բանավոր հասարակության մեջ մարդու մտածելակերպը և արտահայտությունը խորապես փոխկապակցված են մտապահման մեխանիզմների հետ: Անհատական և հասարակական պահպանողականությունը, նոր գաղափարների նկատմամբ զգուշավորությունը կապված են հենց մտածելու, հիշելու (պահպանելու) և փոխանցելու համեմատաբար սահմանափակ հնարավորությունների հետ: Ինչպես Ջ. Մեյրովիցն է ամփոփում. «Նման հասարակությունները «ավանդական» են ոչ միայն ավելի ուշ շրջանի հասարակությունների համեմատությամբ, այլև ներքուստ: Այն է` նրանք պետք է ծանր աշխատանք թափեն` պահելու համար այն, ինչ արդեն ունեն և ե՛ն: Փոփոխությունը դանդաղ է, քանի որ մշակութային և անհատական գոյատևումը այդքան խստորեն է կախված այն բանի մտապահումից, ինչ արդեն իմացվել է և ինչ արդեն արվել և ասվել է: Ստեղծագործականությունը և նորությունը չէին քաջալերվում որպես հնարավոր կազմալուծող ուժեր» [7]:

Գրության մուտքն աստիճանաբար փոխում է ավանդական համայնքը: Պատշաճորեն «ներքնացված» գրությունը փոխում է մարդու գիտակցությունը, նրա մտածողական և ճանաչողական կարողությունները... Այդուհանդերձ, վաղ շրջանի հունական գրության հիմնական գործառույթը մտապահմանը և բանավոր վերարտադրությանը ծառայելն էր: Ըստ Է. Հավելոքի, վաղ շրջանի գրությունն ուներ մեծապես հռետորական բնույթ, և այբբենական գիրն ավելի շատ «արտասանական գրագիտության» մարմնացումն էր. ընթերցանությունը բարձրաձայն էր, բանավոր խոսքը, հիշողությամբ արտասանությունը և հրապարակային կատարումը շարունակում էին մնալ որպես սոցիալական և գեղագիտական անփոխարինելի գործառույթներ:

Գրությունն սկսում է թուլացնել ավանդական համայնքի ներքին կապերը: Սակայն մյուս կողմից` «Գրությամբ` խորհրդանշանային համայնքները (symbolic communities) սկսում են մրցել գործնական համայնքների (practical communities) հետ...

Գրությունը թույլ է տալիս գրագետ մարդկանց, որոնք ապրում են իրար մոտ, նույն ֆիզիկական տարածության մեջ, իմանալ և փորձառել տարբեր բաներ, ունենալ տարբեր աշխարհայացքներ: Միևնույն ժամանակ գրությունը թույլ է տալիս մարդկանց, որոնք կարդում են նույն նյութը, զգալ միմյանց կապակցված` հակառակ նրանց միջև առկա ֆիզիկական տարածության: Այսպիսով գրությունը թե՛ բաժանում, թե՛ միավորում է մարդկանց նոր ձևերով» [7]:

Գրությունը հնարավոր դարձրեց այն, ինչ մենք անվանում ենք «գրականություն», «գիտություն» և «փիլիսոփայություն» (այդ թվում` հռետորությունը` բանավոր խոսքի մասին գիտությունը), բայց մինչև տպագրության առաջ գալը և գրագիտության տարածումը գրության ազդեցությունը սահմանափակ էր և անհավասար:

Իր գրքի` տպագրությանը նվիրված գլխում Վ. Օնգը հաստատում է, որ տպագրությունը թե՛ ուժեղացնում և թե՛ փոխակերպում է մտածողության և արտահայտության վրա գրության ազդեցությունը: Գրության բերած հիմնական փոփոխությունը` բառի` լսողական տարածությունից տեսողական տարածություն տեղաշարժն էր, և տպագրության հիմնական ազդեցությունը կապվում է տեսողական տարածության ավելի հետևողական և նրբամշակ օգտագործման հետ:

Է. Էյզենսթեյնի հայտնի գրքում ուսումնասիրված են արդի տպագրական մշակույթի առաջացման ընթացքը և տպագրության տարածման բազմաթիվ հետևանքները. բողոքականության ձևավորումը, արդի կապիտալիզմի զարգացումը, հեղինակային իրավունքի և գրաքննության առաջացումը, բազ- մաթիվ ինքնուրույն գիտական բնագավառների առաջացումը, առաջընթացի և պատմության ժամանակակից գաղափարի ի հայտ գալը, ազգային մշակույթների զարգացումը` ազգային (գրական) լեզվի մշակման և գրագիտության տարածմանը զուգընթաց և այլն [6]:

Այս շարքում վերջին` էլեկտրոնային հաղորդակցության դարաշրջանի սկիզբը համարվում է տասնիններորդ դարի առաջին կեսը: Մեյրովիցն ընդգծում է այն հեգնական հանգամանքը, որ «տպագրական մշակույթը իր լիակատար իշխանության հասնում է հենց այն ժամանակ, երբ ցանվում են իր քայքայման սերմերը: Տասնիններորդ դարի վերջը դեպի համընդհանուր գրագիտություն ձգտման ականատեսն եղավ, բայց միևնույն տարիներին սկսեցին լայնորեն օգտագործվել առաջին էլեկտրոնային տեղեկատվամիջոցները. հեռագիրը և հեռախոսը ավետեցին ռադիոյի, հեռուստացույցի և այլ բաների դարաշրջանի գալուստը» [7]:

Օնգի գիրքը տպագրվել է նախորդ դարի ութսունականների առաջին կեսին, երբ արդեն հայտնի էին համակարգչային տեխնոլոգիաների կիրառության շատ հետևանքներ նույնպես: Շարունակվում էր «բառի տեխնոլոգիականացման» ընթացքը. «բառի հաջորդական մշակումը և տարածականացումը` նախաձեռնված գրությամբ և ուժգնության նոր մակարդակի հասցված տպագրությամբ, հետագա աճն է ստանում համակարգչի մեջ»:

Էլեկտրոնային մշակույթի մեջ հետաքրքրականորեն խաչաձևվում են տպագրության շարունակվող և բանավորության վերահայտնվող դրսևորումները: Էլեկտրոնային տեխնոլոգիան (հեռախոս, ռադիո, հեռուստացույց, ձայնագրության տարբեր միջոցներ) բերեց «երկրորդային բանավորության դարաշրջանը»: Վ. Օնգը բնութագրում է նոր բանավորությունը հին բանավորության հետ ունեցած ապշեցուցիչ նմանությամբ` «իր մասնակցային միստիկայով, համայնքային զգացողության օժանդակությամբ, ներկա պահի վրա կենտրոնացմամբ և անգամ բանաձևերի օգտագործմամբ: Բայց այն էապես ավելի կշռադատված և ինքնագիտակից բանավորություն է` մշտապես հիմնված գրության և տպագրության վրա, որոնք էական են սարքավոր- ման արտադրության և աշխատանքի, ինչպես նաև դրանց օգտագործման համար»: Ի տարբերություն բանավոր մշակույթի, լսարանն այստեղ բացակա է և անհամեմատ ավելի մեծ: Եթե վերագտնված են ընկալումի և արձագանքի համաժամանակությունը, հաղորդակցության մեջ զգայական փորձառության գերակշռությունը, ապա միևնույն ժամանակ հաղթահարված են ժամանակի և տարածության ֆիզիկական սահմանափակությունները:

 

Առաջնային և երկրորդային բանավորություն

Մի քիչ ավելի հանգամանորեն անդրադառնանք Օնգի առաջարկած հասկացություններից երկուսին` առաջնային բանավորությանը և երկրորդային բանավորությանը, ապա` գրության որպես տեխնոլոգիայի գաղափարին` փորձելով դրանք տեսնել ավելի ընդարձակ համատեքստի մեջ:

Ավանդական բանավոր հասարակությունները բնորոշելու համար Օնգը ներմուծում է «առաջնային բանավորություն» տերմինը, որը նշանակում է այնպիսի բանավորություն` բանավոր հասարակություն կամ մշակույթ, որը ոչ մի պատկերացում չունի ոչ միայն գրերի, այլև գրերի հնարավորության իսկ մասին: Նրա կողմից միայն հպանցիկորեն հիշատակված «երկրորդային բանավորությունը» ավելի ուշ վերահայտնվեց հաղորդակցության ցանցերում (Համաշխարհային ոստում, WWW) առաջ եկող խոսքի ձևերի և դիսկուրսային ձևավորումների նկարագրություններում: Թեև Ջեյ Դ. Բոլթերը հակված է էլեկտրոնային տեխնոլոգիաների զարգացման մեջ տեսնել միտում դեպի «հարաճուն կախվածություն տեսողականից» ավելի, քան ինչ-որ նոր բանավորության հաստատում [3], այդուհանդերձ, ուրիշ ուսումնասիրողներ շարունակում են արդյունավետ համարել Օնգի ներմուծած հասկացությունը նաև այս միջավայրի իրողությունները մեկնաբանելու համար: Հաղորդակցության այնպիսի թվանշային միջավայրերում, ինչպիսիք են էլեկտրոնային նամակը կամ զրուցարանը (chatroom), ավանդական գրավոր հաղորդակցության բազմաթիվ «ոճեր» և ձևականություններ վերանում են և գրավոր նամակագրությունը նմանվում է բանավոր զրույցի: Ինչպես պարզաբանվում է. «Հաղորդակցության այսպիսի միջավայրում փոխանցվում են անուղղակի սոցիալական ակնարկներ, և վիրտուալ ներկայությունը ստանում է իրական ներկայության հատկություններ» [9]: Սա երկրորդային բանավորության դրսևորում է` ի հայտ եկած հաղորդակցության ժամանակակից ցանցային միջավայրերում:

«Առաջնային բանավորությունը» անվանումն է նախնական բանավորության վիճակի, որով այն սկզբունքորեն տարբերվում է էլեկտրոնային տեխնոլոգիաների միջոցով հնարավոր դարձած «երկրորդային բանավորությունից»: Այս անունը նաև շրջագծում է և բաժանում անխառն բանավորությունը գրության գյուտով առաջ եկած գրաճանաչությունից կամ գրագիտությունից: Այս հակադրությունը զուգորդվում է մի շարք հարցերի, ընդհուպ մինչև գրության կարգավիճակի վերաբերյալ հարցի հետ. արդյոք իսկապես այդքան արմատական փոփոխությո՞ւն է կատարվել «ականջից աչք, լսողությունից տեսողություն անցմամբ», արդյոք գրությունն ունի՞ ինքնուրույն նշանակություն, թե՞ այն պարզապես բանավոր խոսքի գրանցումն է որոշակի նշանային համակարգի օգնությամբ: Շատերը բացահայտ գերադասություն են տալիս բանավոր խոսքին` ավելի բարձր դասելով գրությունից: Սա լեզվի նկատմամբ հնչյունակենտրոն մոտեցումն է (ֆոնոցենտրիզմ) ի հակադրություն գրակենտրոն մոտեցման (գրաֆոցենտրիզմ) (տե՛ս [8]): Այսպիսի կողմնորոշում ուներ Ֆերդինանդ դե Սոսյուրը` արդի լեզվաբանության հիմնադիրը, որը լեզուն նույնացնում էր բանավոր խոսքի հետ: Անշուշտ, այս մոտեցման հիմնական փաստարկը վերստին բանավոր խոսքի բնականությունն է, ընդդեմ գրության արհեստականության. խոսքը իրական է, իսկ գրությունը` տեխնոլոգիա: Ընդհանուր առմամբ` այս բաժանումը հիմնվում է մինչգրային մշակույթների` որպես ավելի նախնական և անխառն մի բանի, իդեալականացման վրա` հակադրելով քաղաքակրթության բերած կորուստներին:

Մինչգրային գոյության անխառն անմիջականությունը և բնականությունը ենթադրում է բուն գոյության մերձության, ասվող խոսքի մեջ էության և աշխարհի ամբողջականության անմիջական ապրումի տրվածությունը: Սակայն արդյոք չափազանցված չե՞ն աշխարհի ներկայությունը որսալու և հաղորդելու լեզվի կարողությունները, եթե իրականության մեր փորձառությունը միջնորդված է լեզվով (իր կատեգորիաներով, դասակարգումներով և այլնով հանդերձ), որի «կառուցվածքը տարբեր է աշխարհի կառուցվածքից»:

Դարձնելով աշխարհն ըմբռնելի` լեզուն (բանավոր թե գրավոր) արտահայտո՞ւմ է աշխարհի էությունը, թե՞ աղավաղում: Թե՞ ավելին, ինչպես կոնստրուկտիվիստը կասեր` լեզուն թույլ է տալիս կառուցել իրականությունը, ուստի ստիպված ենք առաջնորդվել համաձայն «ինչ ունենք` այն է, ինչ կառուցում ենք» սկզբունքով: Եվ եթե լեզուն գոյություն ունի մեզանից առաջ և մեզանից անկախ ավելի շատ որպես սոցիալական ունակություն, քան պարզապես անհատական շնորհ, ապա այդ ՙմե՞նք ենք խոսում լեզուն, թե՞ մենք ենք խոսվում կամ գրվում մեզնից դուրս գտնվող ուժերի կողմից» (Ռ. Բարտ):

Գրակենտրոնությունը, բնականաբար, ավելի ուշ շրջանի ձեռքբերում է և ավելի բնորոշ է գրագետ մշակույթներին, «զարգացած» հասարակություններին: Սակայն, հիմնված լինելով տեսողության` լսողության նկատմամբ նախապատվության ընդունման վրա, այն իրավամբ համարվում է մի բան, որը խորապես բնորոշ է արևմտյան քաղաքակրթությանը: Տեսողության նկատմամբ առանձնահատուկ հակվածության նշանները կարելի է գտնել արդեն արևմտյան քաղաքակրթության ակունքներում: Համընդհանուր կիրառելիություն ունեցող բազմաթիվ հասկացություններ ստուգաբանորեն վերաբերում են տեսողականի տիրույթին. «իդեա» (որ ունի նույն արմատը, ինչ վիդեո բառը), «տեսություն», «մեթոդ» (հին հունարեն բառը կարելի է թարգմանել` հետևել ճանապարհին), «սահմանում» և այլն:

Գրության գյուտը, որոշ տեսաբանների կարծիքով, հաղորդակցության միջոցներում տեղի ունեցած ամենաարմատական փոփոխությունն էր, իսկ տպագրությունն ու էլեկտրոնային միջոցները պարզապես կատարվածի շարունակությունը դարձան: Մի այլ տեսակետից` գրությունը միայն անցողիկ շրջան էր բանավորությունից տպագրություն տանող ճանապարհին, քանի որ իր իրական հասարակական նշանակությունը գրերը գտան միայն «տպագրության դարաշրջանում»: Ամեն պարագայի, գրությունը «բառի տեխնոլոգիականացման» ճանապարհի սկիզբն էր: Ճանապարհ, որի հետագա ընթացքի մասին այսօր տարբեր ենթադրություններ կարելի է լսել:

 

Գրությունը տեխնոլոգիա է

Վ. Օնգի մոտեցումը, անշուշտ, ընդգծված հնչյունակենտրոն կողմնորոշում ունի, որը, սակայն, զարմանալիորեն համատեղվում է արհեստականի յուրատեսակ ջատագովության հետ: «Գրությունը տեխնոլոգիա է» պնդումը Օնգի գրքում հնչում է (գրվում է) որպես, առաջին հերթին, բանավորության բնականության հանդիման գրության առավել հավաստի բնութագրում. գրությունն արհեստական է, այն տեխնոլոգիա է: Այդպես հիշեցվում է գրագետներիս, որոնց համար գրությունը, գրային միջավայրը թերևս նույնքան կամ որոշ առումով է՛լ ավելի բնական է, քան բանավոր խոսքը, գրության անբնականությունը, երկրորդային կամ ածանցյալ բնույթը: Բայց այդպես մատնանշվում է նաև բանավորության և գրության բնավ ոչ պարզ փոխհարաբերությանը, առաջինից երկրորդին անցումը, տեղաշարժը լրջորեն դիտարկելու կարևորությունը: Ջ. Դ. Բոլթերի հետևյալ ընդարձակ պարզաբանումը, կարծում եմ, ավելի հասկանալի կդարձնի գրության որպես տեխնոլոգիայի բնույթը. «Ստուգաբանական լավ հիմք ունենք, որպեսզի ընդլայնենք տեխնոլոգիայի մեր սահմանումը` ընդգրկելով թե՛ հմտությունները, թե՛ մեքենաները: «Տեխնոլոգիա» բառի հունական արմատը տեխնեն է, իսկ հույների համար տեխնեն կարող էր լինել արվեստ կամ արհեստ, «կանոնների բազմություն, թե՛ օգտակար, թե՛ գեղեցիկ արվեստների համար շինելու կամ անելու համակարգ կամ մեթոդ»: Անտիկ աշխարհում ֆիզիկական տեխնոլոգիան ավելի պարզ էր, և հները համապատասխանաբար ավելի մեծ շեշտ էին դնում արհեստագործի` բրուտի, քարագործի կամ դարբնի հմտության վրա: Իր «Ֆեդրոս» տրամախոսության մեջ Պլատոնը այբբենարանն իսկ անվանում է տեխնե : Պապիրուսի վրա թանաքով կազմված անտիկ գիրքը նա նույնպես կանվաներ տեխնե, հոմերյան վիպերգությունը նույնպես տեխնե էր, ինչպես հունական ողբերգությունը: Հին աշխարհի բոլոր արվեստներն ու արհեստները ունեին այս ընդհանուր բանը. արհեստավորը պետք է մշակի մտքի տեխնիկական վիճակ, հմտություն` օգտագործելու գործիքներ ու նյութեր: Հին աշխարհի և մեր ժամանակի գրությունը տեխնոլոգիա է հենց այս իմաստով: Այն մի մեթոդ է բանավոր մտքերը տեսողական տարածության մեջ դասավորելու համար: Գրողը միշտ կարիք ուներ մակերեսի` անելու համար իր նշումները նրա վրա և այդ բանն անելու գործիք, և այս նյութերը օգնում են որոշելու գրության բնույթը: Փետուրով և մագաղաթով գրելը տպագրական հաստոցով գրելուց տարբեր հմտություն է, որն իր հերթին տարբերվում է համակարգչով գրելուց:

Այդուհանդերձ, ամեն մի գրություն պահանջում է մեթոդ, գրողի հակումը` գաղափարները համակարգված ձևով դասավորելու տարածության մեջ` կարդացողի կողմից հետագա քննության համար» [2]:

Տեխնոլոգիայի ընդլայնված և մշակութապես հարստացված այս ըմբռնումը, երբ կիրառվում է գրության նկատմամբ, ներառում է մտքի վիճակ և մարմանական հմտություններ, ինչպես նաև գրության տարածության և գրելու միջոցների նյութականությունը: Հաղորդակցության տվյալ միջոցի տնտեսության առանձնահատկությունները, համաձայն մեդիումի տեսության, կարող են որոշել նրա յուրահատուկ ազդեցությունների (անձի թե հասարակության վրա) ձևերն ու մասշտաբը: Մեդիումի տեսության քննադատների հիմնական մեղադրանքներից մեկը այս մոտեցման «դետերմինիստական» լինելն է, որը ենթադրում է, թե «յուրաքանչյուր մեդիում հորինում, թույլատրում, քաջալերում և առաջ է մղում որոշ մարդկային գործողություններ` միևնույն ժամանակ ապաքաջալերելով ուրիշ գործողություններ» [7]: Հենց այսպիսի հունում է մեկնաբանվում այբբենական գրության խորին, հեղափոխական ազդեցությունը արևմտյան քաղաքակարթության զարգացման ընթացքի վրա: Այն, ըստ Է. Հավելոքի, արմատապես փոխեց և բարելավեց արևմտյան մարդու ճանաչողական կարողությունները` մտածողության համար հնարավոր դարձնելով նախկինում անհնարին վերլուծական և տրամաբանական ունակությունները: Վ. Օնգը նույնպես, ինչպես կտեսնենք, մի շարք փաստարկներ քաղում է Հավելոքի ուսումնասիրություններից:

 

Գրության ավանդական տեսությունների արևմտակենտրոն բնույթը

Թեև, համաձայն Վ. Օնգի, անկասկած է լեզվի հիմնարար և հարատև բանավորությունը, այդուհանդերձ, զարգացման մի որոշ «անխուսափելի» հեռանկարի մեջ ենթադրվում է գրության առաջացումը: Ճիշտ է, որ Օնգը քննադատում է «բանավոր գրականություն» և «մինչգրային» տերմինները, որոնք ունեն գրային «նախապաշարում»` գրությունից առաջ եղած մշակույթը սահմանելով ավելի ուշ ի հայտ եկածի` գրության տեսանկյունից: Սակայն այս տերմինները, ինչպես նկատում են մի շարք ուսումնասիրողներ, իրենց մեջ կրում են նաև անբացահայտ էվոլյուցիոն ակնկալիքներ` մարդկությունը բնութագրելով մի տեսակ «կամքով առ գրություն» [4]: Այստեղ «գրությունը որպես գրավոր լեզու» (այբբենական գրություն) դառնում է համընդհանուր մշակութային նպատակ և թելադրում միանգամայն տարբեր մշակույթներ դասակարգել ըստ միագիծ զարգացման մոդելի: Ըստ այդմ` մշակույթները զարգացման ընթացքի մեջ տեղ են գրավում համաձայն այն բանի, թե որքանով են առաջացած դեպի գրություն տանող ճանապարհին: Այսպիսով կառուցվում է գրության պատմություն, որի արդյունքը և գագաթնակետը ժամանակակից այբբենական համակարգերն են: (Սրանց հիմքում ընկած են, ըստ ուսումնասիրողների, առաջին կատարյալ այբբենական գրերը` հունական այբուբենը):

Գրության այսպիսի պատմական հեռանկարը, անշուշտ, արևմտյան է, և այդ պատմության մեջ, օրինակ, «բնիկ ամերիկյան համակարգերը (ասենք, մինչկոլումբոսյան Մայա ցեղի գրերը) ընկնում են կամ զարգացման հաջորդականության սկզբում կամ էլ այդ հաջորդականությունից դուրս»` համարվելով միայն մասամբ գրություն, սահմանափակ կամ կեղծ գրություն [4]: Գրության մեկնաբանությունը որպես առավելապես այբբենական գրեր մեծապես անտեսում է գրության այլ համակարգերը, որոնք ուղղակիորեն չեն կապվում խոսքի հետ:

Ավելորդ չէ ծանոթանալ հնչյունային գրության և գրության արևմտակենտրոն մեկնաբանության քննադատների փաստարկներից մի քանիսին, որ առաջադրում են «Գրություն առանց բառերի. այլընտրական գրագիտություններ Մեսոամերիկայում և Անդերում» ժողովածուի հեղինակները [4]: Ընդհանուր առմամբ խոսքը ոչ միշտ է հաղորդակցության լավագույն ձևը, և այս դրույթի օգտին են վկայում նաև տեղեկատվություն հաղորդելու այնպիսի միջոցներ, ինչպիսիք են քարտեզները, դիագրամները, տեսական մաթեմատիկայի գրությունը, նոտագրությունը և այլն: Առանց լեզվին դիմելու, նկարների միջոցով իմաստն արտահայտելու հնարավորությունը հիմնավորում է այն պնդումը, թե անպայման չէ, որ գրությունը կապվի խոսքի հետ:

Թեև ընդունված է համարել, թե գրությունը «տեսանելի խոսք» է, գրավոր լեզուն երբեք ճշգրտորեն չի վերարտադրում խոսվող լեզուն: Մի կողմից`գրության մեջ կան բազմաթիվ նշաններ, որոնք դուրս են մնում հնչյունային գրության կանոնից (օրինակ` արաբական թվերը): Մյուս կողմից` հնչյունային գրությունն իբրև կառույց միայն մասնակիորեն է վերարտադրում բանավոր լեզուն, որի որոշ դրսևորումներ` առոգանություն, տոն, պաուզա և այլն, չեն տրվում ճշգրիտ նշանային արտահայտության:

Ներկա ժամանակին բնորոշ մի շարք մշակութային կանխակալություններ, ինչպես տեսանք, Օնգի կողմից մեկնաբանվում են որպես հետևանք գրագիտության տևական վարժանքի և գրության ներքնացման: Իսկ գուցե գրության ավանդական տեսության այս էվոլյուցիոն նախապաշարման աղբյուրը նույնպես գրերի, գրության «բնականորեն» ներքնացումն է: Թերևս պետք է համաձայնել այն հեղինակների հետ, համաձայն որոնց, գրությունը ավելի լավ չէ, քան խոսքը և հակառակը (թերևս պետք է ընդունել խոսքը և գրությունը որպես տարբեր միջոցներ, որոնք ունեն տարբեր գործառույթներ), իսկ «գրության պատմությունը էվոլյուցիոն շարժում չէ դեպի այբուբենը, այլ ավելի` զուգահեռ զարգացող ընթացքների մի շարք, որտեղ տարբեր գրային համակարգեր ընթանում են իրենց փոխակերպումների ճանապարհով» [4]:

Ոչ արևմտյան մշակութային փորձառությամբ հարուցված այս հարցադրումները սերտորեն առնչվում են ֆրանսիացի փիլիսոփա Ժակ Դերրիդայի տեսակետների հետ: Դերրիդայի` բանավոր խոսքի և գրության հարաբերության ավանդական մեկնաբանության հիմքերը սասանող քննադատության որոշ դրույթներ (ինչպես, օրինակ, «գրության հասկացությունը շատ ավելի լայն է, քան լեզվի հասկացությունը և ներառում է այն» կամ «հնչյունային գրություն գոյություն չունի» պնդումները) քննության են առնվում այդ հեղինակների կողմից: Խոսքն, առաջին հերթին, 1967-ին տպագրված և 1976-ին անգլերեն թարգմանությամբ և թարգմանչի` Գայաթրի Չակրավորթի Սպիվակի փայլուն առաջաբանի շնորհիվ շատ ավելի լայն ճանաչում ստացած «Գրամատոլոգիայի մասին» գրքին է վերաբերում (գրամատոլոգիան նշանակում է գիտություն «գրերի, այբուբենի, վանկերի բաժանման, ընթերցանության և գրության մասին», իսկ բառը հայերեն կարելի է թարգմանել որպես «գրաբանություն» կամ «քերաբանություն»):

Իր հերթին, Վ. Օնգը նույնպես անդրադառնում է Դերրիդայի որոշ պնդումներին` ընդունելով կամ քննադատելով: Գրքի վերջին գլխում նա «բանավորություն-գրագիտություն» տեսանկյունից հըպանցիկորեն դիտարկում է քսաներորդ դարի մի շարք տեսաբանական-մեկնաբանական ուղղություններ. նոր քննադատություն (new criticism), պոստստրուկտուրալիզմ, դեկոնստրուկցիոնիստներին, խոսողական ակտի տեսությունը (speech-act theory), աստվածաշնչային ուսումնասիրությունները (biblical studies) և այլն: Կրկնում եմ` այդ անդրադարձն իսկապես հպանցիկ է թե՛ այն դեպքում, երբ Դերրիդայի որևէ պնդում ընդունվում է ոգևորությամբ («Դերրիդան պնդում է, թե գրությունը «բանավոր բառի լրացում չէ», այլ միանգամայն տարբեր գործողություն: Այս պնդմամբ նա և ուրիշներ մեծ ծառայություն մատուցեցին գրային և տպագրական կանխակա- լությունները արմատախիլ անելու գործին՚), թե՛ ընդհանուր քննադատական գնահատականի արժանացնելիս: Տեսաբանական այլ ուղղությունների շարքում, Դերրիդայի` անմիջականորեն այս տիրույթին վերաբերող աշխատանքը նույնպես Վ. Օնգի կողմից գնահատվում է որպես պատմականորեն մեկուսացված, խստորեն կապված տեքստին այնպես, «ասես տեքստը լիներ փակ համակարգ»:

 

 

Հղումներ

  1. Berland, Jody, Cultural technologies and the evolution of technological cultures, pp. 235-258 in Herman, Andrew and Swiss, Tomas, editors, The World Wide Web and Contemporary Cultural Theory, Routledge, 2000.
  2. Bolter, J. David, Writing Space: The Computer, Hypertext, and the History of Writing, LEA, 1991
  3. Bolter, J. David, Ekphrasis, virtual reality, and the future of writing, pp. 253-272 in Nunberg, Geoffrey, editor, The Future of the Book, University of California Press, 1996.
  4. Boone, Elizabeth Hill, Introduction: Writing and recording knowledge, pp. 3-26; Houston, Stephen, Literacy among the Pre-Columbian Maya: A comparative perspective, pp. 27-49; Mignolo, Walter D., Afterword: Writing and recorded knowledge in colonial and postcolonial situation, pp. 292-313 in Elizabeth Hill Boone and Walter D. Mignolo, editors, Writing Without Words: Alternative Literacies in Mesoamerica and the Andes, Duke University Press, 1994.
  5. Deibert, Ronald J., Parchment, Printing, and Hypermedia: Communication in World Order Transforma- tion, Columbia University Press, New York, 1997.
  6. Eisenstein, Elizabeth, The Printing Press as an Agent of Change: Communications and Cultural Trans- formations in Early-Modern Europe, 2 volumes, New York, Cambridge University Press, 1979.
  7. Meyrowitz, Joshua, Medium Theory, pp. 50-77 in Crowley, David and Mitchell David, editors, Communica- tion Theory Today, Polity Press, 1994.
  8. Semiotics for Beginners (Daniel Chandler), http:/www. aber.ac.uk/media/Documents/S4B/Semiotic.htm
  9. Sudweeks, Fay and Simoff, Simeon J., Complementary explorative data analysis: The reconciliation of quantitative qualitative principles, pp. 29-56 in Jones, Steve, editor, Doing Internet Research: Critical Issues and Methods for Examining the Net, SAGE Publications, 1999.