2/7/2004

Երկու խոսք Մաքս Պիկարդի դիմագիտական տեսողության մասին (վարիացիա)

 

«Երիտասարդ տարիներին լույս տեսած իր գրքում («Կործանված և անկործան աշխարհը») նա ներկայացնում է շրջապտույտի մի տեսակ, որն ասես լանդշաֆտի դիմագիտություն լինի: Նա կարդում է մի երկրի, ավելի ճիշտ Իտալիայի դեմքը, ինչպես մարդկային դեմքը, այդ քաղաքների և գյուղերի, մարդկանց և պատկերների տեսարանից ճանաչում է երիտասարդությունն ու ծերությունը, հիվանդությունն ու ավերումը, վիշտն ու հարստությունը, տենդն ու ապաքինումը» (Ալբրեխտ Գյոզ):

Կարդալ դեմքը լեզվի օգնությամբ, – սա է դիմագիտական մեթոդը: Սակայն դեմքը կարդալու համար անհրաժեշտ է վեր հանել այդ դեմքը, գտնել այն: Բավական է դիտարկման առարկայի մեջ, – լինի այն աշխարհ թե լռություն, բառ թե արվեստ, – տեսնել այն, ինչն ընկած է դրա տիպականության հիմքում, այն, առանց ինչի այդ աշխարհը անդեմ կլիներ: Թերևս այսքանը մոտեցման մասին, որ տուրք տալով ավանդույթին մեթոդ ենք կոչում:

Պիկարդի համար իր գրվածքներում առաջնահերթ կարևորություն ունի տեսողությունը, որի սահմանը մի կողմից մարդն է որպես աչք, մյուս կողմից` վերստին մարդը, սակայն արդեն որպես դեմք: Եվ ճիշտ այնպես, ինչպես աչքն ունի լսելու ֆունկցիա, այդպես էլ դեմքը` խոսելու կամ լռելու:

Մարդու հարաբերությամբ բառի և լռության աշխարհները հառնում են որպես ինքնուրույն կերտվածքներ, որոնք ընդհանուր ոչինչ չունեն գոյաբանական դպրոցի (Հայդեգգեր, Սարտր) էքզիստենցիալների հետ, այլ գալիս են «նախնականից». ինչպես և մարդը, նրանք գալիս են աստվածայինից: «Մարդկային դեմքը» գրքին նվիրված մի գրախոսականում ասվում է. «Պիկարդը որպես 20-րդ դարի քրիստոնյա գրող համարձակվում է մարդկային դեմքը դուրս բերել հոգեբանական և ֆիզիոլոգիական վերլուծություններից և տրամադրել աստվածային աչքին»:

«Աստվածային աչքին» են վերադարձվում նաև բառն ու խոսքը,– իրողություններ, որ, կարող է թվալ, ամբողջապես մարդու տնօրինության սահմաններում են: Այսպես, լեզվի խնդիրը, ի հակադրություն Սարտրի պնդման, կապվում է ոչ թե Ուրիշի գոյաբանական առկայության հետ, այլ մեղսավոր անկման արդյունքում մարդու ճակատագրի և դեմքի հետ տեղի ունեցած փոփոխությունների: Մեղսավոր մարդը զրկվեց դրախտային միասնականությունից, որի մեջ իրը և բառը մեկ էին, իսկ ժամանակը դեռ կիսված չէր մահով, քանզի ժամանակ այժմյան իմաստով դեռ ընդհանրապես չկար: Նախնականությունը, աստվածայինը և միասնականությունը նույնանում են: Նախնական է նաև լռությունը, քանզի այն հղի է բառով: «Բառի մեջ, որը կապված է մեծագույն լռության հետ, Պիկարդը գտնում է մարդկության կառուցվածքի մեծագույն հոգևոր տարրերը` ներողամտությունը, բարին և սերը: Այնտեղ, ուր բառն այլևս չի ելնում լռության աշխարհից, գոյանում է աղմուկից և անհետանում աղմուկի մեջ` վերածվելով, ինչպես արդեն շեշտվեց, ոչ թե ճշմարտության միջնորդի, այլ ծածկաբառի (Parole)» (Կոնրադ Վիկ): Մինչդեռ իրի մեջ եղած «ծածուկը» անվանելու, այն հասկանալու և խոսեցնելու է կոչված բառը: Լռությունը դիմավորվում է իր անվան միջոցով և այդ անվան միջոցով էլ հայտնի է դառնում բառին:

Բառը շնորհիվ այն բանի, որ անվանում է լռությունը, իմանում է նրա մասին անմիջականորեն և մեկընդմիշտ վերացնում իրենց միջև ամեն անհամասեռություն: Բառն անկախ չէ իր անցնելիք ճանապարհի մեջ, քանզի այդ ճանապարհը նա պետք է անցնի մարդու հետ: Բառը կվերագտնի իր միությունը իրի հետ այն ժամանակ, երբ մարդը կվերգտնի իր ամբողջական ժամանակը` հաղթահարելով մահը: Կենդանուն բառը չի պակասում, քանզի կենդանին դիմավորված չէ, և այն, ինչը կենդանու դեպքում կարող է դեմք համարվել, խոսում է ինքն իր լռության միջոցով: Մարդկային դեմքին միշտ էլ պակասում է բառը, որովհետև բառի միջոցով է այն երևում:

«Խոսի՛ր, որ տեսնեմ քեզ»,– ասում է Սոկրատեսը: Մարդկային դեմքն իր ավարտունությունը գտնում է բառի մեջ: «Եթե մարդը չունենար լեզու, կլիներ ոչ այլ բան, քան պատկեր, ինչպես կենդանին, որը հենց այնպիսին է, ինչպիսին երևում է... Եթե մարդը չունենար լեզու, ապա աշխարհի բոլոր արարածները կլինեին սոսկ պատկերներ և սիմվոլներ: Երկիրն ասես լցված կլիներ հուշարձաններով...» («Լռության աշխարհը»):

Մարդկային դեմքի տարբերակվածությունը գալիս է բառի, խոսքի և լեզվի տարբերակվածությունից: Կենդանու դեպքում չտարբերակված դեմքին համապատասխանում են չտարբերակված, ոչ հոդաբաշխ հնչյունները: Բառն է սահմանում մարդու կեցվածքը. ճշմարիտ բառը պահում է նրան ուղղահայաց և ուղիղ, սուտը` ծուռ և թեք:

Լռության աշխարհից պոկված և ժամանակակից աղմուկի աշխարհ իջեցված բառը փոխել է մարդու ուղղահայաց կեցվածքը, մարդը հարմարվել է ավտոմեքենային, նրա ականջը լսում է ոչ թե բառը, այլ աղմուկի միջից մի պահ դուրս պրծնող ազդանշանը:

«Արդյո՞ք տեխնիկան գլխավոր վտանգ է մարդու համար» հարցին Հայդեգգերը պատասխանում է. «Դուք գիտեք Հյոլդեռլինի խոսքերը` «Այնտեղ, ուր վտանգն է, այնտեղ էլ փրկությունն է»»: Պիկարդի հետևությունը մոտ է սրան: Որքան ավելի է մարդը հրաժարվում ուղիղ, ճշմարիտ բառից` ընդունելով հորիզոնական կեցվածք, այնքան ավելի է այդ բառը հեռանում նրանից, ուրվագծվում որպես հեռանկար, որպես ուղի, բայց ոչ նպատակ: Տեղին է հիշել Ռուդոլֆ Կասսների ձևակերպումը, ըստ որի «...դիմագիտության մեջ կամ դիմագետի համար միշտ էական են սահմանները և ոչ նպատակները, ոչ թե հոգու և ոգու բարօրությունը, այլ հոգու և ոգու կապը, էական է բառի մարմնավորումը»: Բառի մարմնավորումը, սակայն, չի կարող տեղի ունենալ (դարձյալ ըստ Կասսների) թվի աշխարհում, այսինքն` մաթեմատիզմի ճանաչողության տիրույթում, քանի որ թիվը կորցնում է իր օբյեկտի դեմքը, թիվը ձգտում է հավասարության, նրա վերջին խոսքը հավասարումն է:

Ահա պիկարդյան արձագանքը. «Լայբնիցը ցանկացավ lingua universalis հիմնել: Լեզվական սակավ նշանների միջոցով նա հույս ուներ ներկայացնել մտքի ամեն բովանդակություն, ինչպես թվային նշաններում դա անում է ողջ մաթեմատիկայի համակարգը: Սակայն նման lingua universalis-ը, ինչպես բոլոր արհեստական լեզուները, կպատասխանի միայն ինքն իրեն և նոր ոչինչ չի ստեղծի»: Որովհետև այդ lingua universalis-ի բառը չի հասնելու մարմնավորման և չի դիմավորվելու պատմությամբ: Մի կարևոր նկատառում. ճշմարիտ բառը կապված է նախնականության հետ, ինչպես մարդը, և օժտված է միևնույն ազատությամբ. այդ ազատությունը ստեղծարարության մեջ է: Բառին տրված է մարմնավորվելու ազատությունը ճիշտ այնպես, ինչպես մարդուն տրված է բառի մեջ ապամարմնավորվելու և ապամարմնավորելու ազատությունը: Բառի ազատությունը գերագույն դրսևորում է ստանում բանաստեղծության մեջ, որտեղ այն հանդես է գալիս կատարելապես ինքնուրույն: Այն դառնում է անփոփոխելի, հավիտենական և միակ: Նրա մեջ զգացվում է աստվածային նախնականությունը, քանի որ այն անխախտ է իր էսթետիկական ավարտվածության մեջ: Նրա ավարտվածությունն ասես կրում է իր վրա աստվածային արարման կնիքը: Այդ կնիքը կամ հետքը, ինչպես ասում է Պիկարդը, բանաստեղծական շնորհն է, կամ ներշնչանքը, որի մասին խոսում էր Պլատոնը: Բանաստեղծական բառը ավելի մոտ է նախնական բառին, երբ այն դեռ միասնություն էր կազմում իրի հետ: Բայց դա ոչ թե նույնացում է, այլ լրացում, ամբողջականացում: Արվեստը արվեստ է դառնում շնորհիվ այն պլյուսի, որն ավելացվում է իրին դրա պատկերման արդյունքում («Ատոմականացումը ժամանակակից արվեստում»): Մեծ բանաստեղծը երբեք ճշտորեն չի ծածկում իրը բառով: Նրա բառը մշտապես ինչ-որ նոր տարածություն է բացում իրի մեջ և նրանից վեր: Մի կողմից այն դուրս է բերում իրին լռությունից, խոսեցնում է այն, իսկ մյուս կողմից` նախապատրաստում լռության: Այդ լռությունն անհրաժեշտ է բանաստեղծությանը, որպեսզի այն չլինի մենախոսություն, ինչպես մենախոսություն չէր իր ստեղծման պահին: Բանաստեղծությունը ստեղծագործողի մենության երկխոսությունն է լռության հետ: «Մենք հռետորիկա ենք ստեղծում ուրիշների հետ անհամաձայնությունից, իսկ ինքներս մեզ հետ ունեցած անհամաձայնությունից ստեղծում ենք պոեզիա»,– ասում է Ու. Բ. Յեյթսը: Մարդկային ներքին պառակտման պատճառները Պիկարդը վերհանգեցնում է մեղսավոր անկման արդյունքում մարդկային աշխարհին բաժին ընկած տրոհվածությանը` կյանք և մահ, սեր և ատելություն, բառ և իր, երկինք և երկիր: Այդ երկվությունը ամբողջապես թափանցել է ժամանակակից մարդու հոգին: Դա նկատելի է դառնում մարդկային դեմքի պատկերման մեջ: «Մեկ օրինակ դիմագիտությունից. Շտեֆան Գեորգեի դեմքը ամբողջական է, դա հռենոսյան ծեր գյուղացու դեմք է և այդուհանդերձ տպավորություն է թողնում, թե միայն էպիգոնալ կերպով է միասնական. մի կրկնություն, որ արված է ըստ մոդելի, այն էլ` չափազանց լավ: Հակառակն է Կառլ Կրաուսի դեմքը. այն նույնպես միասնական է, բայց ոչ պատճենահանող վերաչափման միջոցների շնորհիվ, այլ միասնական է ժամանակակից տրոհվածության և երկատվածության մեջ, և տրոհվածը ծառայում է կարգավորվածը, ամբողջը կառուցելուն: Կառլ Կրաուսի դեմքը ամբողջի տեսանելի հաղթանակն է մասնատվածության նկատմամբ («Ատոմականացումը ժամանակակից արվեստում»): Սակայն նման հաղթանակները գնալով ավելի հազվադեպ են դառնում, քանի որ մարդն իր ողջ կեցությամբ ավելի ու ավելի է հակվում մասնատվածության: Ցրվում է մարդու ժամանակը, այն կորցնում է իր միասնականությունը, քանի որ մասնատվում է ժամացույցային ժամանակի մեջ, որից կախված է արդի մարդը: Բառն այլևս միասնական չէ, քանի որ դուրս չի բերվում լռությունից: Այն դուրս է բերվում ուրիշ բառերից, այլևս չի վերադառնում դեպի լռություն, զարնվում է բազում այլ բառերի` առաջացնելով բառային աղմուկ: Բառի ցրվելը, բառի` լռությամբ չիմաստավորվելը, որ անհասցեություն է, թափանցել է ճանաչողության ֆունդամենտալ ասպարեզներ, ուր բառը ծառայում է միայն բառին, ինքը` ֆենոմենը, նյութ է դառնում բացատրության համակարգերի համար: Հոգեվերլուծությունը սեռական կոմպլեքսի բացատրության է վերածում Էդիպուսի սարսափելի փորձը` անտեսելով Էդիպուսի բուն ֆենոմենը, քանի որ բառը բացատրում է ոչ թե նրան, այլ բառերը. սա բառային աղմուկ է:

Էքզիստենցիալ փիլիսոփայությունը, որ փորձում է դուրս հանել մարդուն բառա-իրային արտադրության մեխանիզմից, տեղափոխում է նրան ոչնչի աշխարհ (Սարտր): Սակայն այդ աշխարհում բառային աղմուկը ավելի լսելի է, քանի որ դա չգոյության դատարկ աշխարհ է, ուր արձագանքում է բառային աղմուկը:

Էքզիստենցիալիզմն ինքը կարծես ուղի հարթեց աշխարհում մարդու մենության համար, քանի որ ճիշտ չհասկացավ այդ երևույթի բուն ախտանիշները: Բառերը դեպի ոչինչ են տանում, որովհետև էքզիստենցիալիզմը մարդու առջև տեսնում է միայն ոչին- չը: Սակայն մարդու առջև ոչ թե ոչինչն է, այլ Աստված: «Այս դեմառդեմության ծանրությունը մարդու և Աստծո միջև լռության պատճառով միշտ աճում է. աշխարհում առկա ողջ մենությունը ծագում է այս դեմառդեմության մենությունից: Աշխարհը պայթած կլիներ այս դեմառդեմության մենությունից, եթե ուղի հարթած չլիներ բառի մեջ, թեթևացնող մարդկային չափի` բառի մեջ» («Պասկալ»):

Բացատրության աշխարհում ճշմարտությունն անչափ մոտ է մոլորությանը, ահա ինչու դիմագիտությունը կոչված է տեսնելու ոչ թե ճիշտը կամ սխալը, այլ խորն ու մակերեսայինը` հասկացությունների փոխարեն ներմուծելով պատկերը: Յուրաքանչյուր բառ ոչ թե լսված է միայն, այլ տեսնված` որպես կերպար, որպես խորություն. այն չպետք է աղմկի, ահա ինչու է այդքան կարևորվում լռությունը:

«Լռության աշխարհը» գրքի լույսընծայումից շուրջ քառորդ դար անց Ռոլան Բարտը, խոսելով լեզվի դղրդյունի մասին գրում է. «Բանավոր խոսքը անշրջելի է. այդպիսին է նրա ճակատագիրը: Մեկ անգամ ասվածն անհնար է ետ վերցնել` չավելացնելով նրան նորը»: Սա լեզվի ավտոմատացումն է, նրա ինքնաբերականացումը: Լեզուն գործում է, ինչպես ավտոմատ մեքենան, իսկ դղրդյունը բնորոշվում է որպես նրա անթերի աշխատանքի աղմուկ: Եթե աղմուկն անդադար է, ապա այն այլևս դառնում է անլսելի, այլևս չի տարբերակվում: Սակայն բանավոր խոսքը իր բնությամբ միաժամանակ լինելով դիսկրետ, լինելով բառ, ի վերջո դատապարտված է կակազման, որի արդյունքում անթերի աշխատանքը դառնում է անհնար, ահա ինչու դա այնուամենայնիվ աղմուկ է:

Ի տարբերություն անտիկ մարդու, «որը լսում էր տերևների շրշյունը, քամու աղմուկը, առուների կարկաչյունը... փորձելով գտնել նրանում առկա միտքը, – գրում է Բարտը, – ես այժմ լսում եմ լեզվի դղրդյունը, չէ՞ որ ինձ` ժամանակակից մարդուս համար հենց այդ լեզուն է բնություն»: Համատարած բառային աղմուկը իսկական թմբիր է մարդու համար. մարդը թմրել է: Աղմուկի բացակայությունը այլևս հաճելի չէ նրան, նա միացնում է ռադիոն, հեռուստացույցը, որպեսզի մեկ անգամ էլ ընդունի բառային աղմուկի թմրադեղը: Այս համատեքստում հասկանալի են դառնում լեզվի հեդոնիստական տեսության կողմնակիցների, այդ թվում նաև Բարտի այնպիսի փոխաբերություններ, ինչ- պիսիք են «վայելք տեքստը», «լեզվի Էրոսը» կամ «տեքստի էրոտիկան»: Ակնառու է նահանջը խոսքի խորությունից դեպի դրա մակերեսայնությունը, խոսքը չպետք է լարի, այլ պիտի ծառայի որպես հեշտանք` մարմնական հեշտանքի տերմիններով բացատրվող: Դիտելով լռությունն իբրև նախաֆենոմեն` Պիկարդը գրում է. «Սեռականությունը մեկ ուրիշ ֆենոմեն է, որը մշտապես մարդու տրամադրության տակ է: Քանի որ լռության նախաֆենոմենն այսօր ոչնչացված է, մարդը շատ է կառչում սեռականության նախաֆենոմենից և չի նկատում, որ սեռականությունը կորցնում է ամեն չափ և դառնում է կեղծ...» («Լռության աշխարհը»):

Այսպես, ժամանակակից աշխարհում բառին փոխարինել է բառային աղմուկը: Միաժամանակ մենք նկատում ենք սեռականության նոր ասպեկտի թելադրանքով տեղի ունեցող հրաժարում մարդկային դեմքից հօգուտ մարդկային մարմնի առանձին հատվածների: Կրկնում ենք` հատվածների, դիտված գրեթե անատոմիական հետաքրքրությամբ: Մարդու մարմնի վիզուալ ատոմականացումը, որ հետևանք է նրա ոգու ատոմականացման, տեղի է ունենում ասես պայթյունի արդյունքում, համարժեք արագությամբ: Մարդն անգիտակցաբար ձգտում է պահպանել իր միասնականությունը: Ահա ինչու է արդարացվում համատարած մերկացումը աղմուկի աշխարհում: Այդ մերկացումը մինչև իսկ պահանջվում է, կազմելով պահանջարկ, – պահանջարկ բառիս բուն իմաստով:

Ատոմականացված հատվածների գրավիտացիոն կենտրոնը` դեմքը, այլևս չի կատարում իր ամբողջականացնող դերը, քանի որ այն հաճելի չէ մարդուն: Մարդկային դեմքը դուրս է մղված հաճույքի ժամանակակից աշխարհից, որն ուզում է ատոմականացնել մարդուն, ցրել նրան, ոչնչացնել: