2/7/2004

Լռության աշխարհը (հատվածներ գրքից)

 

Ներածություն

Լռությունը սոսկ այն չէ, որ մարդը դադարում է խոսել: Լռությունն ավելին է, քան լոկ հրաժարում բառից, այն ավելին է, քան սոսկ վիճակ, որի մեջ մարդը կարող է տեղափոխվել, եթե դա իրեն հարմար է: Այնտեղ, որտեղ բառն ընդհատվում է, սկսվում է լռությունը: Բայց այն սկսվում է ոչ այն պատճառով, որ բառն ընդհատվում է: Սա հասկանալի կդառնա հետագայում: Լռությունն ինքնին ֆենոմեն է:

Հետևաբար այն չի նույնանում բառի վերացման հետ, այն ռեդուցված չէ. մեկ ամբողջ է, մի բան, որ գոյություն ունի ինքն իր միջոցով, այն սերող է, ինչպես բառը, և ձևավորում է մարդուն, ինչպես բառը, միայն թե ոչ նույն չափով: Լռությունը պատկանում է մարդու հիմնակառուցվածքին:

Այս գրքի շնորհիվ ընթերցողը, սակայն, չի հանգի «լռության աշխարհայեցողության» և ոչ էլ բառին պակաս ուշադրություն դարձնելու: Մարդը մարդ է առաջին հերթին բառի շնորհիվ և ոչ լռության: Բառը գերակայություն (Suprematie) ունի լռության նկատմամբ:

Սակայն բառը տկարանում է, եթե կորցնում է լռության հետ իր կապը: Ահա ինչու լռության աշխարհը, որն այսօր քողարկված է, դարձյալ հասկանալի կդառնա ոչ թե հանուն լռության, այլ բառի:

Գուցե զարմանալի է, որ բառով կարելի է ինչ-որ բան ասել լռության մասին: Բայց դա զարմանալի է միայն, եթե լռությունն ըմբռնված է որպես գոյություն չունեցող մի բան, որպես ոչինչ: Մինչդեռ լռությունը գոյություն ունեցող բան է, իսկ բառ կարող է ասվել ցանկացած իրականության մասին:

Բառը և լռությունը պատկանում են միմյանց. բառը գիտի լռության մասին, ինչպես լռությունը` բառի: 

 

Լռության ասպեկտը

1

Լռությունը նեգատիվ ինչ-որ բան չէ, դա չխոսելը չէ, դա պոզիտիվ բան է, այն լրիվ ինքնին աշխարհ է: Լռությունը մեծություն ունի պարզապես այն բանի շնորհիվ, որ առկա է, այն կա և դրա շնորհիվ է մեծ, իր մեծությունը իր զուտ գոյության մեջ է:

Չկա լռության սկիզբ, ինչպես և չկա վերջ, այն կարծես ծագում է ժամանակներից, երբ ամեն բան դեռ խաղաղ կեցություն էր, այն նման է չարարված, մշտնջենական կեցության: Եթե լռությունը կա, ապա այնպես, ինչպես եթե երբեք ուրիշ ոչ մի բան տրված չէ, այլ միայն դա:

Այնտեղ, ուր լռություն է, մարդը հայվում է լռության կողմից. այն հայում է մարդուն ավելի, քան մարդը լռությանը: Նա չի քննում լռությունը, բայց լռությունը քննում է նրան:

Մենք չենք կարող պատկերացնել աշխարհ, որում չկա բառ, բայց կարող ենք պատկերացնել աշխարհ, որում կա միայն լռություն:

Լռությունն ամեն ինչ ունի իր մեջ, այն ոչինչի չի սպասում, այն առկա է միշտ ամբողջապես և միշտ լցնում է ողջ տարածությունը, որում հայտնվում է:

Այն չի զարգանում, այն չի աճում ժամանակի մեջ, բայց ժամանակը աճում է լռության մեջ: Ժամանակն ասես սուզվում է լռության մեջ, բացվում է նրանում, լռությունը նման է հատակի, որտեղ լիանում է ժամանակը:

Լռությունը տեսանելի չէ, և այդուհանդերձ այն հստակորեն առկա է, ձգվում է դեպի բոլոր հեռուները և, չնայած դրան, մոտ է, այնքան մոտ, որ մենք չենք զգում այն, ինչպես սեփական մարմինը: Մենք կարող ենք չբռնել այն, սակայն զգում ենք անմիջականորեն, ինչպես նյութ, ինչպես հյուսվածք: Այն չի սահմանվում բառով և այդուհանդերձ որոշակի է ու անփոխարինելի:

Ոչ մի այլ ֆենոմենի դեպքում հեռուն և մոտը, անցյալը և արդիականությունը, համապարփակը և առանձինը այնքան միասնական չեն միմյանց հետ, որքան լռության դեպքում:

2

Լռությունն այսօր միակ ֆենոմենն է, որ «անօգուտ» է: Այն չի սազում այսօրվա օգուտի աշխարհին, դա ոչ այլ ինչ է, քան առկայություն, այն կարծես չունի որևէ ուրիշ նպատակ, մենք չենք կարող շահագործել այն:

Բոլոր մյուս մեծ ֆենոմենները բռնազավթված են օգուտի աշխարհի կողմից: Անգամ երկնքի և երկրի միջև եղած տարածությունը ասես միայն հանքահոր է, որ ծառայում է օդանավերի թռիչքին: Ջուրը և կրակը, տարրերը ներգրավված են օգուտի աշխարհի մեջ, դրանք նկատվում են սոսկ այնքանով, որքանով այդ օգուտի աշխարհի մասերն են, ինքնին դրանք չունեն գոյություն:

Մինչդեռ լռությունը դուրս է օգուտի աշխարհից, նրանով ոչինչ հնարավոր չէ սկսել, լռությունից, բառիս բուն իմաստով, ոչինչ դուրս չի գալիս, այն «ոչ պրոդուկտիվ» է, ըստ այդմ էլ` ոչ նշանակալի:

Եվ այնուամենայնիվ լռությունից ավելի օգնող ու բուժիչ բան է դուրս գալիս, քան այն ամենից, ինչն օգտակար է: Լռությունը` այդ աննպատակ բանը, կանգնում է անչափ նպատակայինի կողքին, այն հանկարծ հայտնվում է դրա կողքին, սարսափեցնում է իր աննպատակայնությամբ, խախտում է անչափ նպատակայինի ընթացքը: Այն ուժգնացնում է իրերի մեջ եղած անշոշափելին, մեղմում է վնասը, որ դրանց է պատճառում շահագործումը, կրկին ամբողջացնում դրանք` մանրացնող օգուտի աշխարհից դրանք վերադարձնելով ամբողջական գոյության աշխարհ: Այն ինչ-որ բան է տալիս իրերին սրբազան անօգտակարությունից, քանզի ինքը լռությունը սրբազան անօգտակարություն է:

 

Լռության նախաֆենոմենը

Լռությունը նախաֆենոմեն է, դա նշանակում է, որ վերջինս նախնական տրվածություն է, որը ոչնչի չի վերհանգեցվում: Այն ոչնչով փոխարինելի չէ, ոչնչի հետ չի կարող փոխանակվել, նրա ետևում չկա ոչինչ, ինչին հնարավոր լիներ հարաբերել այն, բացի հենց Արարչից:

Լռությունը կա ի սկզբանե և ինքնաբերաբար, ինչպես մյուս նախաֆենոմենները, ինչպես սերը, ինչպես հավատարմությունը, ինչպես մահը, ինչպես ինքը կյանքը: Այն եղել է նախքան այդ բոլորը և նրանց բոլորի մեջ է: Սակայն լռությունը նախաֆենոմենների մեջ առաջին ծնունդն է: Նա պարուրում է մյուս բոլոր նախաֆենոմենները` սերը, հավատարմությունը, մահը: Նրանց մեջ ավելի շատ լռություն կա, քան արտահայտություն. սիրո, հավատարմության և մահվան մեջ լռությունը դառնում է ավելի տեսանելի, քան հենց սերը, հավատարմությունը և մահը: Մարդու մեջ ավելի շատ լռություն կա, քան նա կարող է ծախսել կյանքում: Դա խորհրդավոր է դարձնում մարդու յուրաքանչյուր դրսևորումը: Լռությունը մարդու մեջ դուրս է անցնում նրա կյանքի սահմաններից: Այս լռության մեջ է մարդը կապված անցյալի և ապագայի սերունդներին:

Նախաֆենոմենի առջև մենք դարձյալ հայտնվում ենք սկզբում, մենք լքում ենք «սոսկ ածանցյալ ֆենոմենները» (Գյոթե), որոնց հետ ապրում ենք. դա նման է մահվան, մենք մնացել ենք միայնակ, նոր սկզբին դեմ հանդիման, սկիզբ, որը չենք ճանաչում, ահա ինչու վախենում ենք: «Նախաֆենոմենների առջև մենք զգում ենք մի տեսակ երկյուղ, ընդհուպ մինչև սարսափ» (Գյոթե): Լռության մեջ մարդը դարձյալ կանգնում է նախնականի առջև, ամեն բան կարող է սկսվել սկզբից, ամեն բան կարող է ստեղծվել նորից: Լռության շնորհիվ յուրաքանչյուր ակնթարթ մարդը կարող է լինել նախնականի հետ: Լռության հետ կապված` մարդը մասնակից է ոչ միայն լռության նախնականին, այլ ամեն նախնականին: Լռությունը նախաֆենոմեն է, որը միշտ պատրաստ է մարդու համար: Ոչ մի այլ նախաֆենոմեն ամեն ակնթարթ այդքան ներկա չէ, որքան լռությունը:

Սեռականությունը մյուս նախաֆենոմենն է, որ ցանկացած ժամանակ մարդու տրամադրության տակ է: Քանի որ լռության նախաֆենոմենն այսօր ոչնչացված է, մարդը չափից շատ է կառչում սեռականության նախաֆենոմենից և չի նկատում, որ սեռականությունը կորցնում է ամեն չափ, այն կեղծ է դառնում, եթե դրված չէ մյուս նախաֆենոմենների շարքում և բերված չէ կարգի:

Լռությունը, ասես նախաժամանակային ինչ-որ բան, ներս է խուժում այսօրվա աշխարհի աղմուկի մեջ: Ոչ իբրև մեռյալ, այլ որպես կենդանի նախագազան այն պառկում է այստեղ: Մենք դեռ տեսնում ենք լռության լայն թիկունքը, սակայն ողջ նախագազանը ավելի ու ավելի է խորն է սուզվում այսօրվա աղմուկի համատարած մացառուտի մեջ: Նախագազանը ասես հետզհետե սուզվում է իր սեփական լռության խորքը: Հակառակ դրան այսօրվա ամեն աղմուկ երևան է գալիս ինչպես միջատների բզզոց նախագազանի` լռության լայն մեջքի վրա:

 

Բառի գոյացումը լռությունից

1

Բառը գալիս է լռությունից, լռության լիությունից: Լիությունն ինքն իրեն կպայթեր, եթե չթափվեր բառի մեջ:

Բառը, որը գոյանում է լռությունից, այստեղ է ասես հանձնարարությամբ, այն օրինականանում է շնորհիվ իրեն նախորդած լռության: Իհարկե ոգին է, որ բառին օրինականություն է տալիս, բայց լռությունը, որ նախորդել է, նշան է այն բանի, որ ոգին այստեղ գործում է ստեղծագործաբար, ոգին հղի լռությունից հանում է բառը:

Եվ միշտ, երբ մարդը սկսում է խոսել, բառը վերստին գոյանում է լռությունից:

Բառն այսպես գոյանում է լռությունից հասկանալիորեն և բնականորեն, ինչպես եթե լիներ շրջված լռություն, լռության հակառակը: Բառը լռության հակառակ կողմն է, ինչպես լռությունը` բառի հակառակ կողմը:

Ամեն բառի մեջ լռող ինչ-որ բան կա, որպես նշան այն բանի, թե որտեղից է գալիս բառը. ամեն լռության մեջ խոսող ինչ-որ բան կա, որպես նշան այն բանի, որ լռությունից է գոյանում խոսքը: Հետևաբար բառը էականորեն կապված է լռությանը: Միայն ուրիշի հետ խոսելիս է մարդը իմանում, որ բառն այլևս պատկանում է ոչ թե լռությանը, այլ մարդուն, նա իմանում է դա մյուս մարդու Դու-ի միջոցով: Դու-ի միջոցով է նախ բառն ամբողջությամբ պատկանում մարդուն և այլևս ոչ լռությանը: Սակայն եթե երկու մարդ խոսում են միմյանց հետ, միշտ առկա է երրորդը` լռությունը, այն պատկանում է այդ խոսքին: Լռությունն է շարունակում զրույցը, որպեսզի բառերը շարժվեն ոչ թե խոսողների նեղ տարածության մեջ, այլ գան հեռվից, այնտեղից, ուր լռությունն է լսում, այդկերպ են դրանք լցվում: Բայց միայն դա չէ. բառերը խոսվում են այստեղ ասես լռության կողմից, այդ երրորդի կողմից, այն ավելի շուտ տրվում է ունկնդրին, քան գալիս է հենց խոսողից: Հետևաբար երրորդ խոսողն այսպիսի զրույցի մեջ լռությունն է: Պլատոնյան դիալոգի վերջում ամեն անգամ կարծես խոսում է ինքը լռությունը, մարդիկ որոնք խոսել են, դարձել են լռության ունկնդիրներ:

2

Արարման սկզբում, պատմվում է մեզ, Աստված ինքն էր խոսում մարդու հետ: Մարդն ասես չէր համարձակվում բառ ասել, նա դեռ չէր վստահում իրեն բառ ունենալու, և Աստված խոսելով մարդու հետ` ասես ընտելացնում էր նրան բառին:

«Եթե պատկերացնենք լեզվի գեղեցկությունը, զորությունը և բազմազանությունը, որ տարածվում են ողջ երկրով, մեզ այն կերևա գրեթե վերմարդկային, հազիվ թե մարդուց ելնող, ավելի շուտ նրա ձեռքում այստեղ ու այնտեղ փչացած և իր կատարելության մեջ անձեռնմխելի մի բան» (Յակոբ Գրիմմ): Լեզվի ծագումը անթափանցելի է մնում, ինչպես և ցանկացած արարածի ծագումը, քանի որ ծագումը գալիս է Արարչի կատարյալ սիրուց: Միայն լիակատար սիրո մեջ տևականորեն ապրելու դեպքում մարդը կարող է ճանաչել լեզվի և արարվածի ծագումը:

 

3

Լռության անորոշ, հեռուներում թափառող, նախաաշխարհային էության մեջ է գոյանում որոշակի, սահմանագծված, լրիվ առկա բառը:

Լռությունը ներկայանում է հազարավոր անարտահայտելի ձևերով` անձայն լուսածագի մեջ, առ երկինք ծառերի մունջ ձգվելու մեջ, գիշերվա ասես ծածուկ նվագով վրա հասնելու մեջ, տարվա եղանակների լուռ փոխհաջորդման մեջ, լուսնի լույսի ընկնելու մեջ, որն ինչպես լռության անձրև թափվում է գիշերվա մեջ, ամենից առաջ, սակայն, ներքին լռության մեջ. լռության այս ձևերը անուն չունեն: Եվ այնքան ավելի որոշակի և հստակ է բառը, որ դուրս է գալիս այս անանունից` որպես իր հակադրությունից:

Չկա ավելի մեծ բնաշխարհ, քան լռության բնաշխարհը, ավելի մեծ ոգեաշխարհ, քան լեզվի ոգեաշ- խարհը, որ ձևավորվում է լռության բնաշխարհի մեջ:

Լռությունը կանգնած է ասես մի աշխարհ, և լռության աշխարհայնության մեջ է բառը սովորում ձևավորել իրեն իբրև աշխարհ: Լռության աշխարհը և բառի աշխարհը կանգնած են միմյանց դեմ:

Այսպիսով, բառը հակադրված է լռությանը, սակայն ոչ թշնամաբար. այն ընդամենը լռության մյուս կողմն է: Մենք լսում ենք լռությունը բառի միջոցով, բուն բառը ոչ այլ ինչ է, քան լռության ռեզոնանս:

5

Արդ, լեզուն աշխարհ է, ոչ աշխարհի կցորդ: Այն ունի լիություն, որը դուրս է անցնում ամեն նպատակայինի սահմաններից. նրա մեջ կա ավելին, քան անհրաժեշտ կլիներ հաղորդակցության համար: Թեպետ լեզուն պատկանում է մարդուն, այն պատկանում է նաև ինքն իրեն, նրա մեջ ավելի ցավ, ուրախություն և վիշտ կա, քան մարդը կարող է վերցնել նրանից իր համար. լեզուն ասես ինքն իր համար, անկախ մարդուց ունի ցավ, վիշտ, ուրախություն և ցնծություն...

8

Մարդը երբեք չէր կարողանա լռությունից բառ ստեղծել: Բառը լռությունից այնքան տարբեր բան է, որ մարդը երբեք չէր կարողանա լռությունից թռիչք գործել դեպի բառ:

Նաև. այն, որ երկու այդքան հակադիր ֆենոմեններ, ինչպես լռությունը և բառը կապված են միմյանց, ասես պատկանում են իրար, չի կարող ստեղծված լինել մարդու կողմից, այլ միայն` աստվածային ակտի: Լռությունը և բառը իրար կողք, – սա հետքն է աստվածային այն վիճակի, որում բառը և լռությունը մեկ են:

Այլ կերպ չէր կարող լինել, քան որ բառը ելներ լռությունից: Իսկապես, որ աստվածային Բանն ինքը` Քրիստոսը, մարդու մոտ իջավ Աստծու մոտից` «ճախրող լռությունից» (Մարտին Բուբեր), բոլոր ժամանակներում նշվել է որպես լռության վերածում բառի: Բանը, որ երևան եկավ երկու հազար տարի առաջ, ժամանակների սկզբից ճանապարհին է դեպի մարդը, և այդ պատճառով ամենասկզբից ճեղքվածք է տվել իր և լռության միջև: Երկու հազար տարի առաջ տեղի ունեցածն այնքան զարհուրելի էր, որ դրանից շատ ավելի վաղ արդեն լռությունն անջատվել էր բառից: Լռությունը նախօրոք դողդողում էր և տրոհվեց:

 

Լռություն, բառ և ճշմարտություն

Բառն ավելին է, քան լռությունը, ընդ որում, որովհետև նրանում դրսևորվում է ճշմարտությունը: Լռության մեջ նույնպես ճշմարտություն կա, սակայն լռությանը այնքան բնութագրական չէ, որ նրանում ճշմարտություն լինի, որքան բառին: Լռության մեջ ճշմարտությունն այնքանով է, որքանով ինքը հաղորդակից է ճշմարտությանը, որն ընդհանրապես առկա է կեցության կարգի մեջ: Լռության մեջ ճշմարտությունը պասսիվ է, այն քնած է նրանում, իսկ բառի մեջ այն արթուն է, բառի մեջ ճշմարտությունը և սուտը որոշվում են ակտիվորեն: Ինքնին, per naturam բառը կարճ է, այն ասես կտրված է լռության մեջ: Այն տևողություն է ստանում նախ և առաջ ճշմարտության շնորհիվ, ճշմարտության միջոցով դառնում է ինքն ըստ ինքյան աշխարհ, և քանի որ ճշմարտության շնորհիվ բառի մեջ մտնում է տևողություն, բառը չի կորչում: Լռությունը, որից դուրս է եկել բառը, վերածվել է գաղտնիքի, որը վերաբերում է ճշմարտությանը:

Առանց ճշմարտության բառը կլիներ ընդհանուր բառային մառախուղ լռության վերևում, առանց ճշմարտության այն կվերածվեր անորոշ մռթմռթոցի. ճշմարտությունն է առաջին անգամ հստակ, ամուր դարձնում բառը: Գիծը, որով ճշմարիտը բաժանվում է կեղծից, այն հենարանն է, որի վրա ամրանում է բառը: Ճշմարտությունը այն լաստակն է, որի վրա պահվում է բառը: Ճշմարտության շնորհիվ է բառը ինքնուրույն դառնում լռության հանդիման, ճշմարտությունը դառնում է աշխարհ, և բառն արդեն աշխարհ ունի ոչ միայն իր ետևում, որը լռությանն է, այլ նաև իր կողքին. դա ճշմարտության աշխարհն է:

Կապը լռության հետ, սակայն, անհրաժեշտ է ճշմարտության բառի համար, որովհետև առանց այդ կապի ճշմարտությունը չափից դուրս սուր կլիներ, դաժան: Կլիներ այնպես, իբրև թե մեկ ճշմարտություն կա, միակ ճշմարտության գերսրությունը առաջ կբերեր տպավորություն, թե կապը, ճշմարտության համակարգը պետք է մերժվի: Էականը ճշմարտության համար, սակայն, այն է, որ վերջինս առկա է ոչ իբրև եզակի բան, այլ որ կապակցված է մի համակարգի մեջ:

Լռության մերձությունը նշանակում է նաև ներման և սիրո մերձություն, քանի որ ներման և սիրո բնական հիմքը լռությունն է: Կարևոր է, որ երբ այդ բնական հիմքը կա, ներումը և սերը հանդես գալու միջոց ստեղծելու կարիք չունեն:

2

«– Ոչ մի ճշմարտություն էլ չկա, – ասաց մեկը, իսկ մյուսը. – Սակայն դու որպես ճշմարտություն ես ընդունում այն, որ ոչ մի ճշմարտություն չկա»: Տրամաբանական ուժը, որ երևում է այս դրույթի մեջ, նշան է այն բանի, որ սկզբից ևեթ լեզվի մեջ եղած տրամաբանության միջոցով ճշմարտությունը ինքնաբերաբար տեղեկացնում է իր մասին լեզվում: Իր կառուցվածքով արդեն լեզուն ճշմարտություն է բերում մարդուն, ճշմարտությունը հպվում է մարդուն, լեզվի կառուցվածքի շնորհիվ ճշմարտությունը նախատրված է մարդուն:

Սա նույնպես նշան է այն բանի, որ մարդը շահել է լեզուն ոչ թե ինքնուրույնաբար, այլ վերջինս տրվել է նրան Էության կողմից, որն ինքը Ճշմարտությունն է: Լեզուն հետևաբար իր կառուցվածքով համապատասխանում է ճշմարտությանը, որը երևում է նրանում: Ահա ինչու է ամեն ինչ մղվում բառի մեջ, որովհետև այնտեղ գտնում է իրագործում, վեհացում ճշմարտության շնորհիվ: Գոյություն ունի զառիվայր` լռությունից դեպի բառը, դեպի նրա ճշմարտությունը, և այդ զառիվայրի ուժը բառի միջից դուրս է մղում ճշմարտությունը դեպի աշխարհի գործունեություն:

Ճշմարտությունը        լեզվի   տրամաբանության     մեջ ասես օբյեկտիվ փաստ է, և այդ օբյեկտիվ փաստը մարդուն ցույց է տալիս մի բան, որը դուրս է նրա անձից` օբյեկտիվն ընդհանրապես: Մարդը խոսելիս հիշեցում է ստանում օբյեկտիվ տրված ճշմարտության հավաստիության մասին:

Լեզվի մեջ եղած այդ օբյեկտիվի շնորհիվ լեզվի մեջ ավելի շատ բան կա, քան առանձին որևէ մեկը, քան սուբյեկտը կարող է փոխառել, ավելին, քան առանձին որևէ մեկը կարիք ունի, նրանում այնքան շատ բան կա, որ կհերիքի մինչև բոլոր մարդկանց օրերի վերջը և մի բան էլ ավել:

Այս օբյեկտիվի պատճառով լեզվում հաճախ ասվում է ավելին, քան մարդն ուզում է ասել, ահա ինչու մարդը լեզվի շնորհիվ ճանաչում է ավելին, քան ինքն է իր մտքերի միջոցով ներմուծում դրա մեջ:

Նաև այդ պատճառով է մարդը վեհանում լեզվի շնորհիվ, քանզի լեզուն ավելի մեծ է նրանից: Մարդու էությանը հատուկ է այն, որ նա ի վիճակի չէ ճշմարտությունն ամբողջապես ներդնել բառի մեջ:

Բառի տարածությունը, որն ամբողջությամբ լցված չէ ճշմարտությանբ, նա լցնում է տխրությամբ: Տխրությունը կարող է այնուհետև ընդարձակել բառը մինչև լռություն, որի մեջ բառը ուզում է սուզվել:

Միայն Քրիստոսն է ի վիճակի բառն ամբողջովին լցնել ճշմարտությամբ, ահա ինչու նրա բառերը մելանխոլիկ չեն, բառի տարածությունը լցված է ոչ այլ բանով, քան ճշմարտությամբ, և դրա մեջ տեղ չկա տխրության համար:

 

Լռությունը բառի մոտ

Բառը և լռությունը պատկանում են միմյանց: Տեսնել բառը առանց լռության նման է Շեքսպիրի խեղկատակներին տեսնելու` առանց շեքսպիրյան հերոսների ծանրակշռության, կամ միջնադարյան պատկերներում սրբերի մարտիրոսությունը` առանց նրանց պայծառակերպության: Բառ և լռություն, հերոս և խեղկատակ, մարտիրոսություն և պայծառակերպություն, – սա միասնություն է:

Բառը պետք է կապի մեջ մնա լռության հետ, որից դուրս է գալիս: Մարդու էությանը հատուկ է այն, որ բառը վերադառնում է լռություն. մարդու էությանը հատուկ է այն, որ մարդը վերադառնում է այնտեղ, որտեղից եկել է:

Մարդու բառը որոշարկվում է ոչ միայն ճշմարտությամբ, այլ նաև բարով: Բարու մեջ բառը դարձյալ ետ է դառնում դեպի ծագում:

Կարևոր է, որ բառը բարու միջոցով կապվում է լռության հետ, այդկերպ յուրաքանչյուր բառի մեջ ի սկզբանե բարիք է ներմուծված, և այդպիսով բառն արդեն իր կառուցվածքի մեջ հակում ունի առ բարին: Բառի մեջ, որը կապված է մեծագույն լռության հետ, առկա է մեծագույն բարիքը:

Բառը, որ գալիս է մեկ այլ բառից, կոպիտ է ու ագրեսիվ: Այդպիսի բառը նաև միայնակ է: Այսօրվա մելանխոլիայի զգալի բաժինը նրանից է, որ մարդը միայնակ է դարձրել բառը, քանի որ անջատել է լռությունից: Լռության այս մերժումը մարդու մեջ ասես մեղք լինի, և այդ մեղքը դրսևորվում է մելանխոլիայի ձևով. մելանխոլիայի մութ եզրն է շրջապատում բառը, և ոչ թե լռության եզրը:

Հետևաբար լռությունը բառի մոտ է անգամ բառի` նրանից գոյանալուց հետո: Բառի աշխարհը հաստատված է լռության աշխարհի վրա: Բառը միայն այն ժամանակ կարող է ապահով շարժվել նախադասությունների և մտքերի մեջ, երբ նրա տակ տարածվում է լռության ընդարձակությունը. Լռության ընդարձակության վրա է բառը սովորում ընդարձակ լինել: Լռությունը բառի համար այն ցանցն է, որ ձգված է լարախաղացի տակ:

Բառի մեջ եղած ոգին, որ անչափելի է, իր տակն ունի լռության անչափելիության կարիքը, որպեսզի դրա վրա կարողանա կապել սեփական անչափելիությունը: Հավանաբար ոգին ինքը կարող է անչափելի լինել: Սակայն նրա տակ եղած լռությունը օգնում է նրան շարժվել իր անչափելիության մեջ: Լռությունն ընդհանրապես բնական հիմք է ոգու հանար. ոգու բառի մեջ եղած անասելին կապում է ոգին լռության հետ, բնիկ է դարձնում այն լռության մեջ:

Համատեղ գոյությունը լռության հետ, այսպիսով, անհրաժեշտ է բառին: Լռության թափանցիկ, ճախրող կերպը թափանցիկ և ճախրող է դարձնում բառը, բառն ասես լուսավոր ամպ լինի լռության վերևում, լուսավոր ամպ լռության ծովի վերևում: Լռությունը բառի համար բնություն է, հանգստավայր, նախավայր: Բառը թարմանում է լռության մեջ, զտվում արատներից, որոնք գոյանում են իր շնորհիվ: Լռության մեջ լեզուն պահում է շունչը և իրեն դարձյալ զգում նախնականության հետ:

Անգամ եթե բառը նույնն է, լռությունից ելնելուց ևեթ այն միշտ կարող է երևալ նոր: Ճշմարտությունը, որ ասվում է միշտ նույն բառով, դրանից չի ընդարմանում:

Ոգին նույնպես կարող է բառին թարմություն, երիտասարդություն և սկզբնականություն հաղորդել: Կա թարմություն, սկզբնականություն բնության միջոցով, բնական լռության միջոցով և կա մեկ այլ թարմություն ու սկզբնականություն, որ սերում է ոգուց: Կատարյալն այն է, երբ բնական լռության սկզբնականությունը և լռության սկզբնականությունը հանդիպում են միմյանց մեկ մարդու մեջ և կապվում, ինչպես Դանտեի և Գյոթեի դեպքում:

2

Մարդն ապրում է լռության աշխարհի, որից նա գալիս է, և մեկ ուրիշ լռության աշխարհի` մահվան աշխարհի, ուր նա գնում է, մեջտեղում: Լռության այս երկու աշխարհների միջև է ապրում նաև մարդու բառը և պահվում դրանց կողմից: Ահա ինչու բառը կրկնակի արձագանք ունի` այնտեղ, որտեղից գալիս է, և այնտեղ, ուր մահն է:

Անմեղություն, միամտություն և սկզբնականություն բառը ստանում է լռությունից, որից գալիս է, մինչդեռ նվազագույն տևողությունը, ցրվածությունը, կոտրտվածությունը և այն, որ բառը երբեք չի համապատասխանում իր անվանած իրին, նա ստանում է մահվանից...

Այսօր բառը հեռու է լռության երկու աշխարհներից, այն գոյանում է աղմուկից և անհետանում է աղմուկի մեջ: Լռությունն այսօր այլևս ինքնին աշխարհ չէ, այն մի աշխարհ է, ուր դեռ չի թափանցել աղմուկը, այն սոսկ աղմուկի ընդմիջումն է: Աղմուկ հանող սարքը մի պահ չի գործում, – սա է այսօր լռությունը` աղմուկ, որը չի գործում: Այլևս այսպես չէ` այստեղ բառ, այնտեղ լռություն, այլ այսպես`այստեղ բառեր, որ խոսվում են, իսկ այնտեղ, որ դեռ չեն խոսվել, սակայն դրանք նույնպես այստեղ են, դրանք կանգնած են ինչպես չօգտագործվող գործիքներ. սպառնալի և ձանձրալի դրանք կանգնած են այստեղ:

Լեզվի մեջ պակասում է նաև մեկ այլ լռություն` այն, որ գալիս է մահվանից: Այսօր չկա իսկական մահ, մահն այսօր այլևս ինքնին աշխարհ չէ, այն սոսկ նեգատիվ բան է, – դադար և ծայրագույն վերջն այն բանի, որ կյանք է կոչվում, սա է այսօր մահը: Սա մահ է, որն, այսպիսով, ինքն է սպանվել:

Այսօրվա մահը հեռու է մահվանից, որի մասին ասվել է. «Մարդն իր կյանքում մեկ անգամ է մահանում, և քանի որ փորձը նրան չի բավականացնում, մահը վրիպում է նրանից: Որպեսզի մահը հասնի նրան, նա պետք է սովորի մահանալ փորձառու մարդկանց ղեկավարությամբ, որոնք արդեն եղել են մահացող: Մահվան այդ փորձը տալիս է ասկեզան» (Ֆլորենսկի):

Եթե բառն այլևս կապված չէ լռության հետ, այն այլևս չի կարող վերածնել, այն կորցնում է իր սուբստանցից ինչ-որ բան: Լեզուն այսօր ասես ինքն իրեն խոսող լինի, ինքն իրեն ցանող, ինքն իրեն պարպող, թվում է` այն ընդառաջ է գնում ինչ-որ ավարտի: Կարծր, համառ ինչ-որ բան կա այսօրվա լեզվում: Լեզուն ասես լարում է իրեն իր դատարկությանը հակառակ պահպանվելու համար: Կա նրա մեջ նաև հուսահատություն, ասես նա սպասում է, որ դատարկությունն այնուամենայնիվ կհանգեցնի իրեն ավարտի, և համառության ու հուսահատության այս փոփոխությունը անհանգիստ է դարձնում նրան: Մարդը որբ է թողել լեզուն, քանի որ հեռացրել է լռությունից: Լեզուն այլևս մայրենի չէ, այլ սոսկ որբի լեզու է: Հաճախ այնպես է, ասես մարդը ամաչում է լեզվից, որին անջատել է իր ծագումից: Մարդն այլևս չի համարձակվում մի բառը շարժել դեպի մյուսը, նա ավելի շատ խոսում է ինքն իր հետ, ինքն իր մեջ, ասես ուզում է ճզմել բառը, ոչնչացնել, հեռացնել, իսկ բառերը, որոնք սոսկ ավերակներ են, ներս գցել սեփական ներքինի դատարկության մեջ:

3

Բառը դարձյալ սուզվում է լռության մեջ, այն կարող է մոռացվել: Մոռացումը, – այդպես է թվում, – բառի հետ է, որպեսզի բառը չափազանց ծանր չլինի:

Գերակայությունը, որ բառն ունի լռության նկատմամբ, այդկերպ մեղմվում է:

Բառերի սուզվելը մոռացման մեջ ասես նշան է այն բանի, որ իրերը որևէ մեկին պատկանում են միայն ժամանակավորապես, մինչև վերադարձվելը: Բառը սուզվում է լռության մեջ, այն մոռացվում է: Մոռացումը նախապատրաստում է ներում: Սա նշան է այն բանի, որ սերը ներհյուսված է լեզվի կառուցվածքի մեջ. բառը սուզվում է մարդու մոռացության մեջ, որպեսզի ների նաև մոռացության մեջ:

Բառի անհետացումը, մոռացությունը, նաև նախապատրաստում է մահվան. ինչպես անհետանում է բառը, որի միջոցով մարդը մարդ է դառնում, այնպես էլ անհետանում, կորչում է նաև ինքը մարդը, – մահը նույնպես ներհյուսված է լեզվի կառուցվածքի մեջ:

Այսօր մոռացումը կարծես գողացվել է բառից. յուրաքանչյուր բառ համընդհանուր բառային աղմուկի մեջ է, որը շրջապատում է մարդուն, դա նշանակում է, որ ամեն ինչ շարունակ թաթախվում է համընդհանուր բառային աղմուկի մեջ և շարունակ անհետանում դրա մեջ, ամեն ինչ բառային աղմուկի մեջ միաժամանակ և՛ այստեղ է, և՛ այստեղ չէ, չկա ո՛չ բառի ներկայություն, ո՛չ էլ մոռացում: Այստեղ այլևս չկա մոռացություն մարդու կողմից. մոռացությունը կարծես տեղի է ունենում մարդուց դուրս` համընդհանուր բառային աղմուկի մեջ: Բայց դա մոռացում չէ, այլ անհետացում բառային աղմուկի մեջ, ահա ինչու այստեղ չկա նաև ոչ մի ներում, քանի որ անհետացածը դարձյալ դուրս է ելնում բառային աղմուկից: Մարդն այստեղ երբեք չի ազատվում որևէ իրից կամ որևէ բառից և ոչ էլ ունի որևէ իր կամ բառ. այստեղից է գալիս այսօրվա մարդու նյարդայնությունը:

4

Մենք ասացինք, որ բառը ելնում է լռությունից և դարձյալ վերադառնում նրա մեջ:

Լռության ետևում ասես բացարձակ բառ կա, դեպի որը այդ լռության միջով շարժվում է մարդու բառը: Մարդկային բառն ասես պահվում է այդ բացարձակ բառի կողմից: Մարդկային բառը չի մասնատվում, որովհետև կա բացարձակ բառը: Մարդը մշտապես հարկադրված կլիներ նորից նվաճել բառը, եթե այն ապահովված չլիներ բացարձակ բառի մեջ: Մարդու բոլոր բառերը ասես պտտվում են այդ բառի շուրջ: Լռությունն ասես խորհրդածություն լինի այդ բառի մասին: Տարբեր լեզուներն ասես բացարձակ բառը գտնելու տարբեր փորձեր լինեն: Բառերը կարծես պայմանավորվել են բաժանվել տարբեր լեզուների` տարբեր կողմերից բացարձակ բառին հաս- նելու համար: Լեզուներն ասես արշավանքներ լինեն ի խույզ բացարձակ բառի:

Եթե լիներ միայն մեկ լեզու, ապա այդ լեզուն լռության հանդիման կկանգներ որպես հաղթանակած: Լեզուն չափից շատ հաղթած, նվաճած կերևար, իսկ լռությունը` չափից շատ հաղթված, մարդը դրանից ամբարտավան կդառնար, ամբարտավան կդառնար նաև նրանից, որ բոլոր մարդկանց հետ ունի մեկ լեզու: «Սրանք մեկ ժողովուրդ են, ունեն մեկ լեզու և սկսել են այդ գործն անել: Արդ, ոչինչ չի խանգարում նրանց, որ կառուցեն այն, ինչ կամենում են» (Գիրք Ծննդոց):

Բայց քանի որ բազում լեզուներ կան և մի լեզուն հարաբերվում է մյուսին, ոչ մի լեզու բացառիկ չէ, յուրաքանչյուրը մեկն է բազումներից:

Արտակարգն այլևս այն չէ, որ մեկ ու միակ լեզու գոյություն ունի, այլ այն, որ ճշմարտությունը միջնորդավորված է լեզուներով: Այժմ կա լեզուների միասնություն, որը գոյանում է այն բանի շնորհիվ, որ բոլոր լեզուներով ասվում է մեկ ճշմարտություն:

 

Մարդը լռության և բառի միջև

1

Այն պահին, երբ մարդը դեռ չի խոսել, բառը կախված է լռության վերևում, որը և լքում է, նա կախված է լռության և բառի միջև: Բառը դեռ անհայտի մեջ է, որին դիմում է. վերադառնա՞ արդյոք դեպի լռություն, ահնետանա՞ նրա մեջ, թե՞ բացահայտորեն հեռանա լռությունից` դառնալով հնչյուն: Մարդու ազատությունն է որոշում, թե ուր կուղևորվի բառը: Խոսված բառը, հակառակ լռության միջի բառի, սոսկ հաղորդում չէ մեկ ուրիշին: Այն որակապես տարբեր է նրանից: Հնչյունի միջոցով բառը ոչ միայն դուրս է բերվում լռությունից և հաղորդվում ուրիշին, այն դուրս է բերվում և դրվում այն բառերի դիմաց, որոնք դեռ լռության մեջ են: Ասված բառը մեկուսացնում է հասկացությունն ավելի, քան այդ հասկացությունը մեկուսացված էր լռության մեջ:

Այն պահին, երբ բառը ասվում է, լոկ այդժամ հաստատվում, որ նա, միայն նա է այժմ ուժի մեջ: Հավանաբար լռության մեջ եղած հասկացությունն էլ հստակորեն սահմանազատված է ուրիշ հասկացություններից, սակայն վճիռը, թե ինչ պետք է այն նշանակի, դեռևս որոշակիորեն չի կայացվել: Մարդն իրեն չի վտանգում` ունենալով բառը միայն լռության մեջ: Սոսկ հնչյունի միջոցով կամ բառը գրելիս է նա լիովին նույնանում բառի հետ:

Լռության մեջ եղած բառը գտնվում է տեսանելին գերազանցող մի աշխարհում, որն էլ հենց լռությունն է: Թափանցիկության շողը, որ ունի լռությունը, ծագում է անտեսանելի աշխարհի շողից, որն ընկնում է բառի վրա, երբ սա լուռ գտնվում է մարդու մեջ:

2

Լռությունը մարդու մեջ առաջ է բերում տխրություն, քանզի հիշեցնում է նրան մի վիճակ, ուր բառի միջոցով մեղքի մեջ ընկնելը տեղի չէր ունեցել: Լռությունը ստիպում է մարդուն կարոտել նախքան մեղսագործությունը եղած այդ վիճակը: Միաժամանակ այն երկչոտ է դարձնում նրան, քանի որ լռության մեջ նրան թվում է, թե ամեն ակնթարթ բառի միջոցով կարող է դարձյալ տեղի ունենալ առաջին մեղքը:

Ահա ինչու մարդը բանաստեղծին համարում է խիզախ մեկը, քանի որ նա` բանաստեղծը, որ գործ ունի ոչ այլ ինչի, քան բառի հետ, կարծես չի մտածում այն մասին, որ մարդը բառի միջոցով է ընկել մեղքի մեջ, փոխարենը նա զգում է, որ ձգվում է դեպի բանաստեղծը, քանզի նրա մոտ բառը դեռ նախնական է: Այդ բառը նրան ընդհանրապես թվում է առաջին բանը, որի միջոցով նա մարդ է դառնում և որի միջոցով հասնում է երջանկության:

 

 

Մարդը և բառը (հատվածներ)

 

Լեզվի ծագումը

Հին Կտակարանում Աստված խոսում է մարդու հետ անմիջականորեն: Նա ասես ընտելանում է նրա հետ խոսքին: Մարդը ոչ թե խոսողն էր, այլ` խոսվածը: Մարդը խոսվում էր: Բառը մնում էր կանգնած, դրոշմված օդի մեջ, բառն ինքը տարածություն էր: Մարդիկ ներշնչում էին Աստծո խոսքն օդի հետ միասին: Բառերն օրենքներ էին: Օրենքը կատարելով էին նրանք խոսում Աստծո հետ, կատարումն էր նրանց պատասխանը: Մարդը հնազանդվում էր օրենքին. այդպես նա ուներ լեզու:

Այնուհետև մարդը լքեց օրենքը, և այդ պատճառով լեզուն լքեց նրան: Մռայլ, սպառնալի փայլ է ելնում օրենքից այնտեղ, ուր մարդը լքեց այն, մի բան ակոսվել է այնտեղ, մի մռայլ փայլ է լցնում այդ փոսը և սպառնում է մեզ այդտեղից:

Լեզուն դատարկ է այն պատճառով, որ Աստված այլևս չի խոսում նրանով: Մարդու բառն է շրջում այդ սրբազան դատարկության շուրջ: Ճշմարիտ ժամանակը բացակայում էր նախքան այն ակնթարթը, երբ Աստված խոսեց: Դրանից հետո լեզուն ունեցավ պատմություն: Լեզուն այդ ժամանակից դեռ ապրում է շնորհիվ այն բանի, որ նրանում սրբազան բաներ են ասվել:

Այնուհետև, երբ մարդկանց տրվեց Լոգոսը, բոլոր բառերը նրա մոտ էին հավաքված և նրա մոտից, ասես հենց նոր արարված, դարձյալ շարժվում էին դեպի մարդը: Այլևս վախ չկար բառի համար:

Երբ բառը և իրը դեռ միասնություն էին, երբ բառը դեռ իր չէր նշում, այլ իր էր և իրն իրեն անվանում էր պարզապես նրանով, որ առկա էր, լեզվի խնդիր չկար: Բառը ներծծված էր իրի մեջ, իսկ իրը` բառի, մեկը վերացված էր մյուսի մեջ:

Երբ բառի և իրի միասնությունը կոտրվեց, այդ բեկումը աշխարհ եկավ ինչպես մի նոր առարկա, այն հայտնվեց նորի ողջ ծանրությամբ. ամեն բան կոտրվեց դրա հետ միասին: Ամեն բան կոտրվեց առաջին բեկման արդյունքում: Բառն անջատվեց իրից, որին անվանում էր, այն մեկուսացվեց իրից և վերստին ստիպված էր փնտրել այն:

Քանի որ այդ բեկմամբ կոտրվեց նաև տարածությունը, մարդը ստացավ սահման: Կոտրված տարածության մեջ այժմ ամենուր կար սահման, և քանի որ ժամանակը նույնպես կոտրվել էր, մարդը ստացավ նաև մահ: Ինքն իրեն մասնատվող ժամանակի շնորհիվ նա ստացավ պատմություն, և լեզուն նույնպես դարձավ պատմության մի մասը, նա ինքը ունեցավ պատմություն, այլափոխություն:

«Լեզուն ուրիշի համար գոյություն է,... լեզվի խնդրի հետ միասին պետք է տրված լինի նաև ուրիշը» (Սարտր): Ոչ, լեզվի խնդիրը սկսվում է մեղսավոր անկումից հետո, երբ բառը և իրը անջատվեցին իրարից:

Գուցե ինչ-որ վտանգ կար բառի և իրի դրախտային միասնության մեջ: Մարդը բավականաչափ հստակ չէր հեռացել իրից, թեև նա հասկանում էր իրերը և կենդանիներին, նա հասկանում էր նրանց լեզուն, նրանք իրենք էին լեզու, եթե նրա առաջ էին: Սակայն մարդը վտանգված էր, քանզի այդկերպ հեշտորեն կարող էր խառնվել իրերին և կենդանիներին: Բառը, բառի և իրի միջև բեկումը հստակորեն հեռացրեց նրան իրից և կենդանուց:

Հակառակ սրան, այսօր էլ հնարավոր է բառով որևէ իր ընդգրկել, դարձյալ հաստատել երկուսի միասնությունը: Սակայն մեղսավոր անկումից հետո մարդը պարտավոր է ոչ միայն հացը, այլև բառը վաստակել երեսի քրտինքով: Եթե միասնությունը հաջողվի նրան, ապա նա բառի և իրի հետ միասին կհանվի բեկման պատմությունից` դառնալով ասես տարածությունից և ժամանակից մեկուսացած: Սակայն այդ մեկուսացումը կլինի հրաշալի, դրախտային սկիզբ:

Երբեմն այնպես է, կարծես իրերը դիվային կերպով կուլ են տալիս բառերը, ասես լեզուն դադարեցվում է նրանցում: Մարդու մեջ երկյուղ կա, թե իրերը իրենից կխլեն լեզուն, նա շարունակ խոսում է, չի հանդգնում լռել: Նա անվստահ է մեղսավոր անկումից հետո:

Երբեմն էլ այնպես է լինում, ասես իրը ոչ թե կուլ է տվել իրեն անվանող բառը, այլ տրորել է այն, կարծես նրա մոտ ընդհանրապես ոչ մի բառ չի էլ եղել: Իրն առանց բառի ասես սպառնացող իր է: Աֆրիկյան կուռք. սա ասես ճզմել է իր մեջ բոլոր բառերը մարդուն սպառնալիորեն տիրելու համար:

Շատ մանրաքանդակերում, օրինակ 9-րդ, 10-րդ դարերի փղոսկրյա ֆիգուրներում և ռոմանական մանրաքանդակներում, բառը կարծես կլանվել է այդ ֆիգուրների կողմից, ներծծվել նրանց մեջ, բայց ոչ թաղվել, բառերն ասես ընկել են դրանց երեսով մեկ և պրկել դրանք: Երեսի մակերևույթը ծածկում է բառերը, ինչպես լռության վերարկու: Կան նաև օբյեկտներ, որոնք նախ և առաջ մատչելի չեն բառին, օրինակ էտրուսկյան պարիսպները Միկենեյում. դրանք լռում են մարդու մեջ եղած լռությանը հանդիման, ինչ-որ միասնություն է գոյանում այդ պարիսպների և մարդու մեջ լռողի միջև:

Այդ պարիսպների առջև խոսելիս նրան հրաշք է թվում, որ ինքը դեռ կարող է բառ ունենալ: Նա մի փոքր վախ է ապրում, նա այստեղ է պարիսպների առջև, նա` մարդը, սակայն այն, ինչը կազմում է մարդու էությունը` բառը, այդ պարիսպների առաջ ասես այստեղ չլինի կամ այստեղ է որպես պատահականություն, որպես լոկ հանդուրժված մի բան:

2

Սխալ կլինի ասել, որ լեզուն գոյացել է մարդկանց համատեղ գործունեությունից:

«Լեզուն իր ծագմամբ համատեղ գործունեությանն ուղեկցող դրսևորում է», Լյուդվիգ Նուարե. «Լեզվի ծագումը», քանզի այդ դեպքում նաև կենդանիները իրենց «համատեղ գործունեության» մեջ լեզու կունենային:

Սխալ կլիներ նաև բառը դուրս բերել դիմաշարժից (Կոնդիլյակ, Մեն դե Բիրան, Բերգսոն): Դիմախաղը պատկանում է բոլորովին այլ կատեգորիայի, քան բառը, այն ձերբազատված չէ աֆեկտներից, որոնցով առաջ է բերվում, խառնված է դրանց, դրանց մի մասն է և հիմնականում արտահայտում է կամեություն: Մինչդեռ բառն արտահայտում է կեցություն, ամբողջություն, ոչ միայն կամեությանը վերաբերող բան, որը կեցության միայն մասն է: Բառն այնպիսի անչափ կեցություն է, որ մինչև իսկ ստեղծում է կեցություն: Դիմաշարժն, ընդհակառակը, առավե- լություն չունի կեցության նկատմամբ, որից կկարողանար ինչ-որ բան հաղորդել այլ ֆենոմենի, հակառակը, այն սահող է, սուրացող, ոչ առկա: Մարդը երբեք չէր կարողանա դիմաշարժից աստիճանաբար հասնել բառին, քանի որ դիմաշարժը չազատվող ինչ-որ բան ունի, այն մինչև իսկ ինքը չազատվողն է. միայն հատուկ, արարչական ակտի միջոցով նրանից կարող է ազատ ինչ-որ բան գոյանալ: Բառն ու դիմաշարժը միմյանց կողքի, – դիմագիտական ասպեկտն արդեն ցույց է տալիս տարբերությունը. – բառը պարզ է, ազատ, ինքնիշխան, ինքն իրենից վեր բարձրացող, ամեն ինչ իր ետևում թողնող, բացի լռությունից, որից գալիս է: Մինչդեռ դիմաշարժն անազատ է, ոչ ինքնիշխան, դեռ ամբողջովին խառնված մատերիային, որով փորձում է ներկայանալ, դիմաշարժը մատերիայի ներսում է, կապված նրան և անազատորեն մատերիայի մեջ մտնող, ինչպես ոգին բառի մեջ: Թեպետ երեխայի դեպքում դիմաշարժը նախորդում է բառին, սակայն էականը դա չէ, այլ այն, որ բառն ընդհանրապես ի հայտ է գալիս նրա մոտ, ընդ որում այնպես, կարծես ոչ մի դիմաշարժ էլ դրան չի նախորդել: Հարցն այն չէ, թե երեխայի դիմաշարժը նախորդում է բառին, այլ այն, որ դիմաշարժից ազատվելու արարչական ակտը վերստին տեղի է ունենում յուրաքանչյուր երեխայի մոտ («Լռության աշխարհը»):

Սոսկ լեզվի ասպեկտի վերաբերյալ. բառը, որ դուրս է ցատկում լռությունից, առկա է միանգամից, գոյանալը և առկա լինելը մեկ միասնություն են: Սոսկ լեզվի ասպեկտից արդեն երևում է. լեզուն չի կայացել, այն ստեղծվել է մեկ ակտով, միանգամից, այն դանդաղորեն ձեռք բերված չէ մարդու կողմից, այլ տրված է նրան պատրաստի:

Ինչպես կույրի դեպքում, որին հանկարծ տեսողություն է տրվում, իր մթության բոլոր պատկերները ներծծված են թվում մեկ պատկերի մեջ, որն այժմ նրա առջև է, այնպես էլ բառի պարագայում, որ մարդը բերում է լռությունից, նախքան բառը գենետիկական եղած ամեն ինչ անհետացած է:

Կարծիք կա, թե լեզուն զարգացել է կենդանիների ձայներից: Սակայն ճիչը կենդանու դեպքում ոչ թե ակտ է, որի միջոցով, ինչպես մարդու բառի դեպքում, ինչ-որ նոր բան է գոյանում: Ճիչն ի սկզբանե պատկանում է կենդանուն, ինչպես նրա մարմինը, ինչպես նրա շարժումը: Կենդանին ամբողջությամբ ճիչ է, նա ճեղքվում է այդ ճիչի միջոցով, ճիչը բարձրաձայն ճեղքվածքն է կենդանու միջով: Վագրի դեպքում ճիչի է նման մաշկից ելնող բծավոր մորթին: Կենդանու դեպքում տեսքը, գործողությունը և ճիչը մեկ միասնություն են, կենդանու մոտ ամեն բան պատրաստ է, դա ներպարփակված է նրա էության մեջ և չի կարող նրանից վեր բարձրանալ բառի միջոցով: Շատ հաճախ թվում է, թե կենդանին իրեն պատռելով փնտրում է բառը և, չգտնելով, շարունակում է պատռել իրեն:

Պատմում են, թե կարդինալ Պոլինյակը ասել է օրանգուտանին. «Խոսի՛ր, և ես կօրհնեմ քեզ»: Կարդինալի այս խոսքը ցույց է տալիս մարդուն կենդանու ոչ թե մոտ, այլ նրանից հեռու լինելը:

«Լեզուն անվերջության ամենանուրբ գծաբաժանն է, քաոսի ազոտական թթուն... համր կենդանու համար աշխարհը մի տպավորություն է» (Ժան Պոլ): Մարդը լեզու ունի ոչ միայն իր, այլև կենդանիների համար, մարդը պահպանում է կենդանիներին նաև լեզվի մեջ:

3

Ասվեց նաև, որ մարդը ընդօրինակել է բնության և կենդանիների հնչյունները, և այդպես գոյացել է լեզուն: Սակայն բնության ձայները մեկնելիս մարդն արդեն ունի լեզու:

Մարդկային լեզվի հնչյունները գալիս են ոչ թե բնության և կենդանիների հնչյուններից, այլ վերջիններս ձգտում են մոտենալ մարդուն: Ստորին արարածները ձգտում են դեպի բարձրը, դեպի մարդը: Թռչունը երգում է ոչ թե այն պատճառով, որ չգիտի խոսել, երգը պատկանում է նրան սկզբնապես, սակայն նա երգում է մարդու բառի շուրջ (umsingt):

Առուն. արդյո՞ք նրա մեջ, նրա կարկաչյունի համաչափության մեջ չկա մարդկային բառի մոտակայքում գտնվելու երկար սպասում: Ի վերջո առուն սփոփում է իրեն իր կարկաչի միջոցով, որ պետք է միայնակ մնա, առանց բառի:

Ամպրոպի որոտ. բնության բոլոր ձայները կարծես փշրվում են, քանի որ ոչ մի բառի միանալ չեն կարողանում: Լռություն ապրոպից հետո. մի ակնթարթ թվում է, թե լռությունից բառ կգոյանա, սակայն թռչունը հանկարծ լռության միջով հղում է իր երգը և միանգամից լսվում է մի «ախ»` մարդկային բառ, որ ազատվում է թռչնի երգի միջոցով:

 

Բառը և լույսը

Այնտեղ, ուր ասվում է բառը, լուսավոր է դառնում:

Բառի առկայությամբ է լուսավոր դառնում: Դեռ նախքան բառի հասկացվելն է լուսավոր դառնում, արձակվում է աղոտ լույս, ինչ-որ բան է բարձրանում, լույսի շող է թափանցում: Ասվել է, որ միտքը առաջ է ընկնում բառից, սակայն միտքը չէ, որ առաջ է ընկնում, դա լույսն է, որ նախորդում է բառին:

Բառը ասվում է իր սեփական լույսի մեջ, որում սպասվում է: Մարդը խոսում է լույսի մեջ: «Loquere ut te videam», խոսի՛ր, որ տեսնեմ քեզ: Խոսի՛ր, որ բառի միջոցով լույսի մեջ մտնես, և ես տեսնեմ քեզ:

Բառի լույսը մատնանշում է իմացություն նախքան բառը և իմացություն բառից հետո: Մեջտեղում մարդը ճանաչում է, նա ներկա է դառնում շնորհիվ ճանաչողության: Բառի մեջ եղած լույսը թույլ չի տալիս օգտագործել իրեն, այն վեր է հանում բառը սոսկ նպատակայինից: Բառը մնում է լույսի մեջ և շարժվում է միայն լույսի հետ, այն դինամիկ չէ, այն միայն լուսարձակում է:

2

Առանց բառի կլիներ միայն խավարին հակադրված լուսավորություն: Բառի շնորհիվ լուսավորությունը դառնում է լույս: Նախ բառը լույսի է վերածում արտաքին լուսավորությունը: Այն դառնում է մարդու օրը նախ բառի լույսի շնորհիվ: Կենդանու համար օրը սոսկ լուսավոր է, մարդու համար այն լույս է: Լույսը, իհարկե, հակադրված է խավարին, սակայն այն չի ապրում այդ հակադրությունից դուրս: Լույսը լույս է այնպես, ասես չկա ոչ մի խավար: Խավարն առկա է նաև բառի մեջ, լույսը բառի մեջ փոխարինում է ամեն խավարի, ոչ մի տեղ խավարը չի կարող այնքան մոտ լինել լույսին, որքան բառի մեջ:

Բառի մեջ խավարը մի խավար է, որն ուզում է իրեն հանել լույսի: Առանց բառի խավարը կլիներ ինքն իրեն տրամադրված և ամեն ինչ իրեն տրամադրած: Լռությունը պատկանում է բառին, ահա ինչու այն հակադրված չէ լույսին, այն խավար չէ: Լռությունը ցրված լույս է, որ սպասում է լույսի մեջ բառի հավաքվելուն:

Տխուր բառը պակաս լույս չէ, այն խավար լույս է, մխիթարող նրանով, որ խավարն էլ կարող է լուսավորվել լույսից:

Ստի մեջ լույսը վառվում է ինքն իր մեջ, այն վառում է տարածությունը, որում գտնվում է, ոչնչացնում այդ տարածությունը:

Մարդը բառի շնորհիվ ծննդյան և մահվան խավարի մեջտեղում կանգնած է լուսավոր: Բառի լուսեղե- նությունը ետ է հասնում ծննդյան խավարին և ետ է մղում այդ խավարը դեպի անցյալ, իսկ մահվան խավարը` ավելի շուտ դեպի ապագա: Բառի լույսի շնորհիվ ծնունդը և մահը մղվում են դուրս, դեպի մարդու եզրագիծը: Ծնունդը և մահը սև եզրագիծ են բառի լույսի շուրջ: Կենդանու դեպքում, որը չունի բառի լույսը, ծնունդն ու մահը ավելի մոտ են միմյանց:

3

Լույսը Ռեմբրանդտի դեպքում գալիս է ոչ թե առարկայից, այլ լույս է բերում առարկային, դա լույս է, որից գոյանում է առարկան: Ռեմբրանդտյան լույսը ինքը գալիս է լույսից, դա լույս է, որ ինքն է իրեն ծնում: Ռեմբրանդտի «Հարության» մեջ բառին նախորդող լույսը և ինքը բառի լույսը երկուսն էլ մեկ են: Բառը ներծծել է լույսը: Մի հրեշտակ է կանգնած դրա մեջ, նա սոսկ ավելի խիտ լույս է: Լույսը, հրեշտակը և բառը մեկ են: Այստեղ կարելի է տեսնել և ասել անպատկերացնելին. ամեն բան սոսկ լույս է:

Դա այն լույսն է, որում Աստված վճռեց հօգուտ մարդու, այստեղ նկարված է լույսը, որն Աստված ստեղծեց մարդու համար, որպեսզի անկումից հետո նա գտնի այն իր մեջ: Հերկուլես Սեգերսի դեպքում իրերն ասես հրաժարվում են բառից լույս վերցնել:

Դրանք կանգնած են պաշտպանված, ամուր, սակայն գուցե լույսը հեռացված է նրանցից: Դրանք տրտմության աղոտ լույսի մեջ են և տրտմության քողի տակ էլ մարդը համերաշխեցնում է դրանք: Հին Կտակարանում բառն ի լույս է հանվում, նրա մեջ դեռ կա առաջին խավարը, նա լռում է լույսի տակ: Լռությունը նրանից է, որ բառը դեռևս լիովին ուղղված է ինքն իրեն, ներառում է իրեն և կուրացած է սեփական լույսից: Նոր Կտակարանում բառերը դուրս են ընկնում լույսից, աստիճանաբար, անգամ եթե չեն ասվում, բառերն ասես լույսի շաղ լինեն:

Այսօր բառը ընդհանուր առմամբ չունի լույս, այն լուսավորվում այլ բառով, որը վերստին լուսավորվում է ուրիշով, – բառն ունի միայն անուղղակի լույս:

4

Հեգելը լույսը կոչում է «բնության սուբյեկտ, դա նշանակում է ինքն իր մոտ եկող, իր արգասիքի (արեգակ) միջոցով ինքն իր հետ շաղկապվող, ինքն իր լիության մեջ տիրող և ըմբռնող բնություն»: Սակայն բառն առաջին հերթին ընդհանրապես արտաքին լուսավորությունը վերածում է լույսի, բառը մարդու ներքին լույսը տեղափոխում է դուրս, արտաքին տարածություն: Պասկալը վախենում էր արտաքին տարածության անվերջությունից: Նա վախենում էր իրավացիորեն: Արտաքին անվերջությունը հեռացված է ներքին տարածությունից, լույսից, բառից: Արտաքին տարածությունն անվերջ է նախ այն բանի շնորհիվ, որ նրանում չկա բառ. այն սպառնում է կուլ տալ լույսի տարածությունը` բառը:

Այնտեղ, ուր բառի ներքին լույսն է, մարդն իր տարերքի մեջ է, բայց լուսավորությունը արտաքին տարածության մեջ ձգտում է դեպի բառի բերած ներքին լույսը, տարածությունը նաև ցանկանում է թափանցիկ դառնալ:

Լուսավորությունը տարածության մեջ և լույսը բառի մեջ ձգտում են միմյանց: Մարդը բարձրանում է իր սեփական լույսի մեջ, նա ուղղաձիգ է տարածության մեջ շնորհիվ իր բառի լույսի: Կենդանին, որ չունի բառ, մնում է պառկած, տարածության լուսավորությունը սահում է նրա վրայով: Մարդն աճում է լույսի մեջ ուղղահայաց դեպի վեր, կենդանին ձգվում է երկրի մակերևույթի երկայնքով, առ երկրի խավարը:

5

Երեկոյան վերադառնալ դաշտից գյուղ և տեսնել որևէ տան մեջ վառվող լույսը, – սա նման է արդեն սկսվող զրույցի, լույսը նման է նախազրույցի, նախատարածության, որ բառը ստեղծել է նախապես:

Զրույցի ջերմությունն արդեն նախաբորբոքված է լույսի մեջ: Միայնակ շրջող մարդու լռության մեջ բառը միանգամից իր տարերքի մեջ է, ասես արդեն ասվում է ձայնով, թեպետ միայնակ մարդը դեռ լռում է: Գուցե նա անցնում է տան կողքով, լույսի կողքով, սակայն նրա մութ լռությունը լուսավոր է դառնում լույսի մեջ: Նա արդեն լսում է իր բառը և ուրիշների բառը այդ լույսի մեջ:

«– Ի՞նչն է ավելի սքանչելի, քան ոսկին, – հարցրեց թագավորը:

–          Լույսը, – պատասխանեց օձը:

–          Ի՞նչն է ավելի կազդուրիչ, քան լույսը, – հարցրեց թագավորը:

–          Զրույցը, – պատասխանեց օձը»: (Գյոթե)

6

Այսօր գրեթե միշտ լեզուն այլևս լույս չէ, այն սոսկ լուսավորում է: Այն թաղվում է լույսի տակ և չգիտի, թե ուր: Լույսի փոխարեն, առկա է միայն հնչյունը, բառերը զարկվում են իրար. հնչյունը փոխարինել է լույսին: Ավերված բառը, բառային աղմուկը առկայծում է, ինչպես լուցիչը, առանց լույսի, ինչպես խոնավ խոտի այրումը. բառային աղմուկը մարմրում է ուրիշի մեջ:

Սակայն բառն ուզում է լույս լինել, քանզի բառը լույս է, որ լույս լինելու երջանկությունն ունի: Այն գալիս է հնչյունից և դառնում է լույս: Հնչյունը լույս է դառնում բառի մեջ: Հնչյունականը և տեսողականը բառի մեջ անցնում են միմյանց միջով: Կորչող բառը գտնում է իրեն իր սեփական լույսի մեջ (չե՞նք ասում արդյոք. «հիշողության լույսի մեջ»), այն շարունակաբար գոյանում է իր սեփական լույսի մեջ:

Բառը լույսի նման ինքն իր մոտ է և միաժամանակ ամենուր: Մենք լսում ենք բառը, տեսնում ենք լույսը և մաժամանակ գիտենք, որ ամենուր կա բառ և լույս: Աշխարհն առանց իմանալու լուսավորված է նաև խավարի մեջ:

 

Լեզուների բազմությունը

Արարչի ակտը, որով ստեղծվեց բառը, այնքան զորեղ է, որ մեկ լեզվի տարածությունը բավական չէ նրա համար: Մեկ լեզուն ցրվում է այդ ակտի բացարձակությունից: Լեզուների բազմության միջոցով մարդը փորձում է այդ ակտի լիությունը ներառել զանազանի լայնության մեջ:

«Ճանաչելիի գումարը, ինչպես մարդակային ոգու կողմից մշակվող ոլորտը, ընկած է բոլոր լեզուների միջև և անկախ է նրանցից» (Վ. ֆոն Հումբոլդտ)...Նա նկատի ունի, որ «աշխարհի և մարդու միջև նախնական համաձայնությունը, որի վրա հիմնվում է ճշմարտության ճանաչողության ամեն հնարավորություն վերստին նվաճվում է քայլ առ քայլ և աստիճանաբար»:

Սակայն ճշմարտությունը չի կարող գոյանալ տարբեր լեզուներում իմացությունների հանրագումարի միջոցով, ճշմարտությունը սկզբնապես միասնություն է և միայն իր լիության պատճառով է տարածվում զանազանի մեջ: Ճշմարտության լիությունը սերում է զանազանություն, և ոչ հակառակը, այսինքն` զանազանը ճշմարտություն չի սերում... Թվում է, սակայն սոսկ թվում է, որ տարբեր լեզուներում որևէ իրի տարբեր ասպեկտների շնորհիվ ճշմարտությունը դառնում է հարաբերական: Յուրաքանչյուր լեզվում իրը որոշարկվում է կարգի ամբողջի կողմից, կարգ, որի մեջ ապրում է առանձին լեզուն: Այդ կարգի ամբողջին է վերաբերում իրն անվանող բառը: Որևէ իրի առանձին ասպեկտը տարբեր լեզուներում ճշմարիտ է դառնում կարգի շնորհիվ, որը նա ստանում է որևէ լեզվի ամբողջից: Թեպետ երևում է առարկայի միայն մեկ ասպեկտը, սակայն մեկ ասպեկտը ամբողջից ստանում է ավելի, քան այդ ամբողջն ունի իր մեջ: Նա` մասն ինքն է դառնում ամբողջ այդ ամբողջի մեջ: Մի լեզվի մեջ ասպեկտը չի մոտենում նույն առարկայի ասպեկտներին ուրիշ լեզուներում, նա այդտեղ չէ տանը, այլ լեզվի ամբողջի հետ, որի մեջ է: Հայդեգգերը մեկնում է ճշմարտություն բառը` ելնելով հունական aletheia-ից` անթաքույցից: Սակայն ճշմարիտը (wahr)` verus-ը, իր արմատներով ցեղակից է հին հյուսիսային varar-ին, հավատարմության երդմանը (Var-ը հավատարմության երդման դիցուհին է) և հին վերին գերմաներենի vara-ին, դաշինքի հավատարմությանը: Այս բառերից ելնող մեկնությունը ճշմարտությանը տալիս է բոլորովին այլ իմաստ, քան «թաքուցյալից» ելնող մեկնությունը:

«Անթաքույց» ճշմարիտը հունարենում ավելին չի կարող ասել ճշմարտության մասին, քան հին հյուսիսային «հավատարիմ» ճշմարիտը: «Անթաքույցը» միայն հունարենում է ճշմարիտ, միայն այդտեղ է այն լցվում ամբողջի կողմից, բայց ոչ գերմաներենում: Լեզվի ամբողջը առանձին բառին կցում է այն, ինչի կարիքն ունի ինքը:

 

Ժամանակը և տարածությունը բառի մեջ

1

Մարդն առկա է առաջին հերթին բառի շնորհիվ, բառն է սերում ներկան: Նախքան բառը ժամանակը միաձուլված էր, տևական անցումը անցյալից ներկա և ապագա նրանում դադարի մեջ էր: Բառն այնքան ինտենսիվորեն է ներկա սերում, որ կարծես այդ ներկան եղել է միշտ, իսկ անցյալն ու ապագան ասես ներծծված են այդ ներկայի մեջ:

Բառն ինքը քողարկված էր, մինչև որ քողազրկվեց ներկայի մեջ: Ներկայի մեջ բառն ինքը եկավ իր մոտ:

Այնուամենայնիվ, յուրաքանչյուր բառ չի ցանկանում ներկա լինել, հաճախ որևէ բառ մնում է քողարկված: Քողարկողը խոստումն է, որ մի անգամ քողազրկվում է ապագայի մեջ և դառնում ներկա:

Նախադասությունը, իհարկե, հոսում է ժամանակի մեջ, խոսվում է ժամանակի մեջ, բայց այդուհանդերձ այն առկա է մեկ ակնթարթ, անկախ նրանից, որ անցնում է ժամանակի մեջ:

«Մի մեծ նավ պատրաստվում է ջրանցքով այստեղ գալ» (Գյոթե). մենք տեսնում ենք նավի դանդաղ մոտենալը, այդ դանդաղ ընթացքի ժամանակ ամեն ինչ կարող է պատահել: Նավը կարող է կանգ առնել, թեքել ճանապարհը դեպի ջրանցքի մեկ այլ թևը, իսկ այնուհետև այն միանգամից կանգնում է մեր առաջ: Նավը ոչ միայն կանգնած է այստեղ, այն ներկայի մեջ ունի իր ուղևորության ողջ ճանապարհը, հորիզոնի հեռուն, ուր բախվում են երկինքն ու ծովը, ինչպես նաև հեռուն, ուր երկինքն ու ծովը բաժանվում են իրարից, և նավը դարձյալ կորչում է դրանց արանքում: Ներկան, անցյալը և ապագան` յուրաքանչյուրն առկա է ինքնին, բայց նաև մեկը մյուսի հետ, յուրաքանչյուրն ինքնին մասնատված հոսող և միաժամանակ չմասնատված միասնության մեջ է բառի մեջ եղած ոգու շնորհիվ, որն ինքը ժամանակի հոսանքից դուրս է և նրանից վեր:

Դրախտային միասնությունն այստեղ մի պահ, բառային պահ, վերականգնվում է:

Չմասնատված ժամանակի մեջ ոգին կարիք չունի իրեն փնտրելու կոտրված ժամանակի մասերի մեջ, նա իրեն ունի ամբողջովին: Ժամանակն ինքն է ձգտում դեպի այս ամբողջական ոգին, ժամանակը լցվում է նրա մեջ: Այդժամ է միայն ժամանակը լցված: Մարդն ապրում է` հեռանալով չմասնատված ժամանակից և մոտենալով դրան: Նա կենտրոնադրված է չմասնատված ժամանակի մեջ: Մասնատված ժամանակը, ժամացույցի ժամանակը, ինչպես ժամացույցի սլաքը, շրջանաձև շարժվում է չմասնատված ժամանակի շուրջ:

Չմասնատված ժամանակը ներքին ժամանակի մեջ է, այն ժամացույցի հոսող ժամանակի հակառակն է: Ժամացույցի հակառակը ամբողջական, լցված, չմասնատված ժամանակի սպասումն է: Ժամացույցի ժամանակի մեջ կորած մարդը մասնատում և չափում է այն սպասողի նման: Ժամանակի չափումը հիմնականում ամբողջական ժամանակից հեռացման չափումն է` չդադարող, անօգուտ: Ժամացուցի ժամանակն այսօր. այն շտապում է ավարտվել, ասես ինքն է ցանկանում հասնել իր ավարտին:

Սերը դուրս է մասնատված հոսող ժամանակից, ահա ինչու սիրահարները չեն նկատում, որ ժամանակն անցնում է: Սիրելով նրանք ժամանակ են սերում, քանի որ սիրո չմասնատված ժամանակի մեջ ավելի շատ ժամանակ կա, քան նրանք կարող են սպառել:

2

Բառը, որի մեջ ոգի կա, սերում է նաև տարածություն. հեռուն, անվերջը կտրվում են բառի միջոցով, սահմանագծվում: Եվ այնպես, ինչպես գոյություն ունի ներքին ժամանակ, այնպես էլ գոյություն ունի նաև ներքին տարածություն: Նրանում հեռուն և մոտը, այստեղը և այնտեղը մեկ են: Մարդը նրա մեջ է, բայց նաև ամենուր: Սիրողները ապրում են այդ ներքին տարածության մեջ, նրանք մոտ են միմյանց, բայց երբեք ոչ բավարար չափով մոտ լինելով` նրանք դեռ հեռու են, յուրաքանչյուրը մոտի մեջ իր հետ ունի նաև հեռուն:

Բանաստեղծը հորինում է այս ներքին տարածությունը, բանաստեղծությունը յուրաքանչյուր ակնթարթ մոտի մեջ է պահում հեռուն և միաժամանակ թողնում է, որ մոտը ճախրի հեռվի մեջ:

Բանաստեղծությունն ասես երգում է ոչ թե այստեղ, մեկի առաջ, այլ ամենուր, այն այստեղ է և երգվում է միաժամանակ ամեն տեղից:

Ցրված բառը, որն ազատվել է ոգուց, բառային աղմուկը, այլևս չի կարող սահմանագծել տարածությունը, այն նաև չի ցանկանում անել դա, վերջինս ամենուր է, այն բազմանում է բոլոր ուղղություններով իր զանգվածի զուտ կուտակման շնորհիվ: Սակայն իսկական բառը առկա է ոգու շնորհիվ և ոգու միջոցով է միաժամանակ ինքն իրենից վեր և ամենուր: Բառային աղմուկը ոգու ամենուրության դիվային ընդօրինակումն է, ահա ինչու բառային աղմուկի մեջ չկա ներկա, անցյալ և ապագա, երեքն էլ միասնության մեջ չեն, այլ` խառնիխուռն, միմյանց կողքի: Ժամանակը դուրս է մղված, արգելակված է բառային աղմուկից, ճզմված է նրանում, ամեն բան սոսկ տարածություն է, ամբողջովին լցված բառային աղմուկով, սա նշանակում է, որ դա այլևս տարածություն չէ, այլ անորոշ մի բան. բառային աղմուկը լցնում է այդ անորոշ բանը, որ պիտի տարածություն լիներ: Ժամանակը դուրս է մղված, սերը դուրս է մղված: Ժամանակը և սերը պատկանում են միմյանց: Բառը պետք է ընդգրկի օբյեկտը, ինքն իրեն ժամանակ տա այդ օբյեկտն ընդգրկելու համար, միայն այդ դեպքում է նաև տեսանելի դառնում ժամանակը, որի մեջ կայացած է և դեռ կա օբյեկտը, միայն այդ դեպքում է օբյեկտը հանգում ինքն իրեն, պատկանում իրեն և դառնում առկա: Որևէ օբյեկտի ժամանակ տալ նշանակում է էություն, սեր տալ նրան: Եթե սեր չկա, չկան նաև օբյեկտներ: Ժամանակը արտաքսված է լեզվից, որպեսզի չհիշեցնի մարդուն սիրո մասին: Մարդն այլևս չունի սեր, ահա ինչու է ժամանակը արտաքսվել լեզվից:

Աշխարհն առանց սիրո ստեղծում է լեզու առանց ժամանակի:

 

Գերմաներենից թարգմանությունը`

Սերգեյ Ստեփանյանի