2/5/2002

Դատարկության հայելում

 

 

«Չժուան-ցզի» դաոսական կանոնի երկրորդ գլուխը սկսվում է զարմանալի պատմությամբ, որտեղ աշխարհը նմանեցվում է պարզապես Մեծ Գուղձի, որն ի սկզբանե անզանազանելի է Համաշխարհային Անձավի դատարկությունից և հանգստությունից: Հանկարծ հանգստությունը շարժման մեջ է դրվում, անձավի պարապությունը լցվում է Քամիով, և աշխարհը կենդանանում է` փոխակերպվելով ասես վիթխարի մի երգեհոնի: Այդ երգեհոնի անցքերը սկսում են երգել` յուրաքանչյուրն իր անկրկնելի ձայնով. որը ոռնում է, որը` տնքում, որը գվվում է, որը` թնդում… Աշխարհում, ասվում է այնուհետև, կա «Մարդու Սրինգը»` սնամեջ եղեգնյա փող` անցքերով, կա «Երկրի սրինգը»` ամենայն անթիվ դատարկություններն ու խոռոչները բնության մեջ, և վերջապես, կա «Երկնքի Սրինգը»` երկնային անհուն դատարկությունը: Այդ չարարված դատարկությունը, ասես թե ուզում է ասել Չժուան-ցզին, ամենայն գոյին լինելություն է պարգևում: Սակայն, այն իրերը կյանքի է կոչում յուրահատուկ ձևով` ստիպելով նրանց փոխակերպվել, և ինքը փոխակերպվելով: Ձայների համաշխարհային երգչախմբում արդեն չկա ո՛չ իր, ո՛չ էլ դատարկություն. և այն, և այլը վերածվում է ինչ-որ գոյության որակի: Դատարկությունը «գտնում է իրեն» այն բանում, ինչ ինքը չէ (ինչպես և հարիր է դատարկությանը): Իսկ պատմությունն ավարտվում է անպատասխան հարցով. «Սակայն ո՞վ է թույլ տալիս աշխարհի բոլոր ձայներին լինել այնպիսին, ինչպիսին նրանք կան, և երգել, ինչպես երգվում է»: Իրոք որ. եթե ո՛չ դատարկությունը, ո՛չ էլ իրերը չեն տիրապետում իրենց, ապա ո՞վ է գրում տիեզերական երաժշտությունը:

Որոշ եվրոպացի գիտնականներ «երկնային սրինգի» այլաբանության մեջ տեսան Միասնականի և նրա էմանացիաների մասին պլատոնական ուսմունքի դաոսական մեկնակերպը և, հետևաբար, չինական մետաֆիզիկայի մեկնակետը: Իրոք որ, դաոսական Մեծ Գուղձը, համաշխարհային Ամենայնը, որը չի զանազանվում համաշխարհային Անձավ-Արգանդից կամ, այլ կերպ, Դատարկությունը, որը չի տարբերվում կեցության առավելագույն լիությունից, ներկայանում է որպես աշխարհի գերագույն ամբողջականության, բարձրագույն միասնության նախատիպար:

Բայց հենց այդտեղ էլ արևմտյան իդեալիզմի և չինական «դատարկաբանության» նմանությունն ավարտվում է: Դաոսական իմաստունի համար համամիասնությունը լինելով դատարկ` անառարկայական է և այդ պատճառով էլ կենում է փորձից կամ գիտելիքից դուրս: Սակայն այդ համամիասնությունը իրական է. այն գերազանցում է վերջավորի աշխարհը և անանցանելի վաղանցիկության մեջ կմնա նույնիսկ այնժամ, երբ ամեն ինչ կանցնի: Խոսքը գործունեութենական կամ, ավելի ճիշտ, գործունության իրականության մասին է, չէ՞ որ նրանում բոլոր իրերն ազատորեն բացվում են միմյանց և ներհոսում են իրար մեջ: Խոսքն, ըստ էության, «գոյի փոխանցման» ընդհանրական միջավայրի մասին է (Չժուան-ցզիի արտահայտությունը), ոգու ինչ-որ անընդմեջ վերադաշնակման (առանց անդրանցականության) մասին: Սակայն խոսքը նաև հանգստի մարմնավորման մասին է, որն առկա է լոկ ինչ-որ ան-կատար որակով և որը հավիտյանս չկատարվող է ցանկացած գործողության մեջ: Այդ իրականությունը կենում է ամենայն էական տարբերություններից դուրս. մարդու արարած սրինգի դատարկությունը ոչնչով չի տարբերվում երկնային լայնարձակության չարարված դատարկությունից:

Չժուան-ցզիի պատմությունը «երկնային սրինգի» մասին ցուցանում է, որ չինական քաղաքակրթության մեջ իրերը չեն հանգում ո՛չ օբյեկտին, ո՛չ է էությանը, ո՛չ էլ գաղափարին (ինչը և փոխակերպում է դրանք հայտնի օգտավետություն ունեցող մարդկային գործունեության առարկայի): Դատարկության համամիասնությունը արտամետաֆիզիկական է և զուտ գործնական նշանակություն ունի: Այն հաստատում է գոյության կոնկրետ և հոսուն բնույթը, այն սոսկ իրադարձություն է և, հետևաբար, իր ակունքում` իրերի համակեցություն: Դատարկության մեջ մարդկային գործունեությունը անմիջականորեն շաղկապվում է կեցության Մեծ Գուղձի հանգստությանն ու ամբողջականությանը: Իմաստությունը, ըստ չինացիների պատկերացման, անցման, կերպարանափոխության, Ճանապարհի (Դաոյի) գործողություն է, որում մարդկայինն ու երկնայինը հավասարակշռվում է: Եվ այդ իմաստությունը գաղտնիք է, քանզի այն նշանավորում է գիտելիքի ապրումը, իրերի արտաքին պատկերների փոխադրումը առ ներքին փորձ: Չինական ավանդույթը ոչինչ չի արտահայտում և չի ներկայացնում, այն համառորեն և հետևողականորեն ժխտում է «ոգու օբյեկտիվացման» ցանկացած ձևերը` ազդարարելով մարդու կոչումը ոչ թե ճանաչողությունը, առավել ևս ո՛չ ինքնորոշումը, այլ` ժառանգումը:

 

 

Ռուսերենից թարգմանությունը` Վարդան Ֆերեշեթյանի

В. В. Малявин, «Сумерки Дао» М. 2000