2/5/2002

Թե ինչպես է ամենայն ինչ աշխարհում հավասարեցվում

 

Ցզի-Ցին Հարավային արվարձանից, սեղանին կռթնած նստած էր ու շնչում էր, անսալով երկնքին, ասես ինքնամոռաց: Նրան ծառայող Յանչեն Յանը ակնածալի կանգնած էր կողքին:

–Ինչ եմ տեսնում, – բացականչեց Յանչեն Յանը, – Մարմինն, անշուշտ, կարող է դառնալ հանց չորացած ծառ, բայց կարո՞ղ է արդյոք սիրտը նմանվել հանգած մոխրի: Չէ որ, նա, ով նստած է այժմ իմ առջև, նա չէ, ով նստած էր այստեղ նախկինում:

–Դու լավ ասացիր, Յան, – պատասխանեց Ցզի-Ցին: – Այսօր ես թաղել եմ ինձ: Արդյոք հասկանո՞ւմ ես, թե ինչ է դա: Դու հավանաբար լսել ես մարդու սրինգը, սակայն դեռևս չես լսել Երկրի սրինգը: Եվ եթե նույնիսկ դու ունկնդրել ես Երկրի սրինգը, դու դեռ չես լսել Երկնքի սրինգը:

–Թույլ տվեք հարցնել այդ մասին, – ասաց Յանչեն Յանը:

–Մեծ Գուղձը քամի կոչվող օդ է արտաշնչում: Ի սկզբանե անշարժ, անգործունյա է նա: Բայց բավական է, որ սկսի շարժվել, և իսկույն կխռովվեն, կհնչեն ամենայն եղանակներով բնության անթիվ անցքերը: Մի՞թե դու չես լսել այդ որոտալից երգեցողությունը: Լեռների խոյացող կատարները, հարյուր գրկաչափ վիթխարի ծառերի փչակները` ինչպես քիթ, բերան և ականջներ, ինչպես կժի բերան, ինչպես գինու գավ, ինչպես սանդ, հորձանուտ կամ ջրափոս: Կլցնի դրանք քամին, և նրանք կոռնան, կճչան, կմռնչան, կփոթորկեն, կհաչեն: Զորավոր ծառերը ահեղ են աղմկում` ուուո˜ւ: Իսկ մատղաշ ծառերը խղճալի արձագանքում են նրանց` աաա˜: Թույլ քամու դեպքում` ներդաշնակությունը փոքր է, սաստիկ քամու դեպքում` ներդաշնակությունը մեծ է: Բայց կհանդարտի մրրիկը և բոլոր անցքերը կսսկվեն: Այդպես չե՞ն արդյոք օրորվում և աղմկում քամու տակ ծառերը:

–Նշանակում է, Երկրի սրինգը` երկրային անցքերի ողջ բազմազանությունն է: Մարդու սրինգը` սնամեջ եղեգնյա փող է ծակերով: Հապա ի՞նչ է Երկնքի սրինգը:

–Տասը հազար տարբեր ձայներ: Սակայն ո՞վ է թույլատրում նրանց ամենքին լինել այնպիսին, ինչպիսին կան, և երգել այնպես, ինչպես երգվում է.

Մեծ գիտելիքն ամենայն ինչ ընդգրկում է:

Փոքր գիտելիքը փնտրում է ինչին իրեն կցի:

Մեծ խոսքը կանչում է ու կանչում:

Փոքր խոսքը զրնգում է ու զրնգում:

Քնածների հոգիները հաղորդակցվում են միմյանց հետ:

Արթնացածների զգացմունքները բացվում են աշխարհին:

Իսկ նա, ով կապված է աշխարհին, սիրտն օրնիբուն տրոփում է թակարդում:

Ոմանք մտաց մեջ դանդաղկոտ են, մյուսները` ծածկամիտ, այլք` հնարամիտ:

Եթե փոքր ահ է` կորցնում են հանգստությունը:

Եթե մեծ ահ է` գլուխն են կորցնում:

 

«Ասես աղեղից նետ են արձակում» – այսպես են ասում նրանց մասին, ովքեր ճշմարտության և ստի սահմանումն են փնտրում:

«Ասես հանդիսավոր երդմամբ կապված», – այսպես են ասում անհողդողդ վիճասերների մասին:

«Ասես աշնանը թորշոմող այգի»` այդպիսին է ճշմարտությունը, որից համառորեն կառչում են: Շարժումը կանգ է առել, ասես ակունքը խցանված է` այսպես է զառամում ամենայն կենդանություն:

Եվ անխուսափ մահվան ժամին այլևս չես վերադարձնի երբեմնի երիտասարդությունը: Ուրախությունն ու զայրույթը, տրտմությունն ու զվարճանքը, հույսերն ու զղջանքը, փոփոխություններն ու մշտակայությունը, հանդուգն մտահղացումները և ինքնակամ արարքները, հուսահատ ամբարտավանությունը և ճարտարամիտ պաշտպանությունը` ինչպես դատարկությունից կորզված երաժշտություն, ինչպես գոլորշիներից գոյացող սունկեր, ինչպես մեր հայացքի առջև միմյանց փոխարինող տիվ ու գիշեր: Եվ անհայտ է, թե որտեղի՞ց է այդ ամենը: Սակայն բավ է: Բավ է: Արշալույսների-մայրամուտների         հերթագայության մեջ տրվում է մեզ այս. արդյոք այստեղի՞ց չի առաջանում ամենայն գոյն աշխարհում:

Եթե չլիներ «ուրիշը», չէր լինի և իմ «եսը», իսկ եթե չլիներ իմ «եսը», ինչ-որ բան որոշելու անհրաժեշտությունը չէր լինի: Թվում է, այստեղ մենք հեռու չենք ճշմարտությունից, սակայն դեռևս չգիտենք, թե որտեղից են գալիս մեր մտքերը: Ոնց որ թե կա ճշմարիտ տեր, սակայն անկարելի է զանազանել նրա նախանշանները: Նրա արածներին չի կարելի չվստահել, բայց անհնար է տեսնել նրա կերպարանքը: Դա ինչ-որ էական բան է իմ ներսում, բայց այն անկերպարան է:

Հարյուրավոր ոսկորներ, ինն անցքեր և վեց ներքին օրգաններ` դրանք բոլորը առկա են իմ մեջ, սակայն ի՞նչն է դրանցից ինձ ավելի մոտ: Արդյո՞ք դրանք բոլորն ինձ հավասարապես դուր են գալիս, թե՞ ինչ-որ օրգանի ես նախապատվություն եմ տալիս: Կառավարո՞ւմ է արդյոք այդ օրգանը մնացյալ բոլորին, որոնք ասես թե նրա սպասավորները լինեն: Իսկ կարո՞ղ է, մեր մարմնի օրգանները անկարող են իրար կառավարել և փոխարինում են միմյանց տիրակալի և ծառայի դերում: Թե՞ համենայն դեպս նրանք ունեն մի ճշմարիտ տիրակալ: Բայց եթե մենք նույնիսկ ճանաչենք այդ տիրակալին, ոչինչ չենք կարողանա հավելել նրա իսկությանը, ոչ էլ խլել նրանից:

Մեր մարմինն արդեն պատրաստի տրված է մեզ. մի անգամ մենք հայտնաբերում ենք նրա ներկայությունը և չենք կարող նրանից ազատվել, մինչև որ այն վերջնականապես չզառամի ու չմաշվի: Հանգիստ չգտնելով` մենք լողում ենք կյանքի փոթորկուն ջրերով, ասես վարգող նժույգ անկասելիորեն ձգտելով, համընդհանուր վախճանի: Ի˜նչ տխուր է այդ: Մենք ողջ կյանքը պարտասում ենք անպտուղ ջանքերով, անընդմեջ հոգսերով և աշխատանքներով օրեր ենք անցկացնում և նույնիսկ չգիտենք, թե ինչու է մեզ այդպիսի ճակատագիր բաժին ընկել: Ինչ դառն է այդ: Ինչո՞ւ համար խոսել անմահության մասին, եթե մեր մարմինը վաղ թե ուշ փոշու կվերածվի, իսկ նրա հետ կանհետանա և գիտակցությո՞ւնը: Ահա իսկապես մեծագույնը մարդկային տրտմություններից:

Մի՞թե մարդու կյանքն իրոք այդքան անմիտ է: Թե՞ միայն ես եմ այդքան անխոհեմ, և կա ինձանից խելամիտը: Եթե մարդիկ հետևեն իրենց ձևավորված կարծիքին, ինչպես դաստիարակի, մարդկանց մեջ ո՞վ չի ունենա դաստիարակ: Մի՞թե սեփական կարծիք կարող է ունենալ սոսկ նա, ով հասկանում է, թե աշխարհում ինչ է կատարվում: Չէ՞ որ սեփական կարծիք ունեցողները բավականաչափ են նաև տգետների մեջ: Խորհրդածել ճշմարտության և ստի մասին, մինչ կհայտնվի նրանց բնության պարզ ըմբռնումը` նույնն է, թե «ուղևորվես Յուէ այսօր, իսկ ժամանես երեկ»: Դա նշանակում է եղած համարել այն, ինչը գոյություն չունի: Իսկ ինչպես չգոյողը գոյող դարձնել, չգիտեր նույնիսկ մեծն Յույը: Ինձ առավել ևս տրված չէ դա իմանալ:

Խոսքը պարզապես օդի արտաշնչում չէ: Խոսողն ասելիք ունի, սակայն այն, ինչի մասին նա խոսում է, միանգամայն անորոշ է: Արդյո՞ք մենք ինչ-որ բան ասում ենք: Թե՞ իրականում ոչինչ չենք ասում: Բոլորը կարծում են, թե մարդկային խոսքը ճնճուղի ծլվլոցից տարբերվում է: Արդյոք կա՞ այդտեղ տարբերություն: Թե՞ չկա: Ինչո՞ւ է այդքան աղոտ Ճանապարհը, եթե կա ճշմարիտ և սուտ: Ինչո՞ւ է այդքան անորոշ խոսքը, եթե գոյություն ունի հաստատում և ժխտում: Ուր էլ մենք ուղևորվենք, ինչպես կարող ենք ընթանալ առանց Ճանապարհ ունենալու: Ինչպե՞ս կարող ենք խորհրդածել ինչ-որ բանի մասին, որը չի կարող լինել:

Ճանապարհից շեղում են չնչին նվաճումները, իսկ ճարտարամիտ դատողությունները թաքցնում են բառերի իմաստը: Եվ ահա        արդեն հայտնվում է «ճիշտն» ու «սխալը», որոնց մասին դատում են Կոնֆուցիոսի և Մո Դիի հետևորդները, և այն, որ ոմանք ճշմարտություն են ազդարարում, այլք` իսպառ ժխտում են: Սակայն փոխանակ ընդունես այն, ինչը նրանք ժխտում են, և ժխտես այն, ինչը նրանք հռչակում են, ավելի լավ է հասնել մտքի պայծառության:

Ամեն բան աշխարհում «այն է» և ամեն բան աշխարհում «այս է»: Ամեն ոք գիտե այն, ինչը հասու է իրեն, և չի տեսնում այն, ինչը հասու է մյուսին: Ահա թե ինչու է ասվում. «Այն ծնվում է սրանից, իսկ այս համապատասխանեցվում է այնին»: Այդ պատճառով էլ հաստատում են, որ «այս» և «այն» հայտնվում են միաժամանակ: Հետևաբար «ծնվելիս մենք մահանում ենք», հնարավորը անհնար է, իսկ անհնարը` հնարավոր, «այո» ասելիս մենք «ոչ» ենք ասում, իսկ «ոչ» ասելիս ասում ենք «այո»: Այդու իմաստունը չի անում այդ տարբերակումները, այլ նայում է աշխարհիս ամեն ինչին երկնային լույսի ներքո և հետևում է սոսկ դրան:

Ամենայն «այս» նաև «այն» է, իսկ ամենայն «այն» նաև «այս» է: Այնտեղ ասում են «այսպես» և «ոչ այսպես»` ունենալով իրենց հայեցակետը, և այստեղ են ասում «այսպես» և «ոչ այսպես»` նույնպես ունենալով իրենց հայեցակետը: Բայց իրականում գոյություն ունի՞ արդյոք «այս» և «այն»: Թե՞ իրականում չկա ոչ «այս», ոչ «այն»: Այնտեղ, ուր «այս» և «այն»          դեռևս   միմյանց չեն դիմակայում, գտնվում է Ճանապարհի Առանցքը: Ըմբռնելով այդ առանցքը համաշխարհային շրջապտույտի կենտրոնակետում, ձեռք ենք բերում աշխարհի անսպառ փոխակերպություններին համապատասխանեցվելու ունակություն: Այդ կետում մեր «այո»-ն թափանցում է ողջ գոյը մինչև անվերջություն, և մեր «ոչ»-ը նույնպես թափանցում է ողջ գոյը մինչև անվերջություն: Ահա թե ինչու է ասված. չկա առավել լավ բան, քան պայծառացման գալը:

Փոխանակ մատը որպես օրինակ վերցնելով ապացուցել, թե «մատը մատ չէ», ավելի լավ է ապացուցել, թե մատը մատ չէ` որպես օրինակ վերցնելով ոչ- մատը: Փոխանակ ձիուն օրինակ վերցնելով ապացուցել, թե «ձին ձի չէ», ավելի լավ է ապացուցել, թե ձին ձի չէ` օրինակ բերելով ոչ-ձին: Երկինքն ու Երկիրը մեկ մատ է, իրերի ողջ բազմությունը` մեկ նժույգ:

Իրերը հնարավոր են դառնում, երբ ասում են, թե նրանք հնարավոր են: Իրերն անհնար են դառնում, երբ ասում են, թե նրանք անհնար են: Ճանապարհը հայտնվում է, երբ այն բանուկ են դարձնում մարդիկ: Իրերը դառնում են այնպիսին, ինչպիսին կան, երբ նրանց անվանում են: Սակայն ինչպիսին են նրանք: Նրանք այսպիսին են, քանզի այսպիսին համարվում են: Ինչո՞ւ նրանք այսպիսին չեն: Նրանք այսպիսին չեն, քանզի այսպիսին չեն համարվում:

Սակայն բոլոր իրերի մեջ կա ինչ-որ բան, որ ինքնին այդպիսին է: Բոլոր իրերի մեջ կա ինչ-որ բան, որ ինքնին հնարավոր է: Չկա իր, որի մեջ չլինի այն, որ ինքնին այդպիսին է և ինքնին հնարավոր է:

Այդու, եթե մեկը կամայաբար հակադրում է խոտի շյուղը սյանը, իսկ բորոտին` գեղեցկուհի Սիշիին և խորհրդածում է պատվի և խարդավանքի, ստորի և հրաշալիի մասին, ապա Ճանապարհն այդ ամենն ի մի է բերում: Նրանում ամենայն բաժանում ստեղծագործում է, իսկ ստեղծագործումը` կործանում: Քանզի բոլոր իրերը` ծնվող և կործանվող, փոխթափանցում են և ի մի են գալիս:

Լոկ մարդը, որ հասել է գերագույն ընկալման, գիտե, որ կա ինչ-որ բան, որ ամենայն ինչ թափանցում է և ամեն բան ի մի է բերում: Նա դատողություններից օգուտ չի քաղում, այլ ապրում է ամենաառօրեկանով: Ինչն առօրեական է, օգտակար է, ինչ օգտակար է, ամենուր է. իսկ այն, ինչ ամենուր է, միշտ հասանելի է: Ձեռք բերելով այն, ինչը միշտ հասանելի է, մենք արդեն լիովին մոտ ենք ճշմարտությանը: Հետևենք դրան` և ոչ ավելին: Ապրել այդպես և չիմանալ, թե ինչու ես այդպես ապրում, դա էլ հենց նշանակում է կենալ Ճանապարհին: Փորձել ըմբռնել Միասնականը և չիմանալ, թե ամենայնը միասնական է, կոչվում է «լուսադեմին երեքը»: Ի՞նչ է «լուսադեմին երեքը»: Կար-չկար մի մարդ, որ կապիկներ էր պահում. այդ մարդը մի անգամ իր կապիկներին ասաց. «Առավոտյան ձեզ երեք կաղին կտամ, իսկ երեկոյան` չորս»: Կապիկները բարկացան: Այնժամ նա ասաց. «Լավ, ես ձեզ առավոտյան չորս կաղին կտամ, իսկ երեկոյան` երեք»: Եվ կապիկները ուրախացան: Ահա այսպես այդ մարդը կապիկների վարքից իմացավ, թե ինչպես է պետք գործել` չխաթարելով գործի ո՛չ ձևը և ո՛չ էլ էությունը: Նա նույնպես, ինչպես ասվում է, «հետևում էր այն բանին, ինչը կար»:

Այսպիսով, իմաստունը համաձայնության է բերում հաստատումն ու ժխտումը և կենում է Երկնային Շրջանի կենտրոնում: Դա կոչվում է «ընթանալ երկու ճանապարհներով»:

Հին մարդիկ իրենց գիտելիքներում հասան սահմանի: Եվ ինչի՞ նրանք հասան: Նրանք գիտեին, որ ի սկզբանե իրերը գոյություն չունեն` ահա սահմանը, ահա իմաստի ողջ անհունը, և դրան հավելելու ոչինչ չկա: Նրանք, որ գնում էին դրանց ետևից, համարում էին, որ իրերը գոյություն ունեն, բայց նրանց միջև սահման չկա: Նրանք, որ գնում էին նրանց ետևից, համարում էին, որ իրերի միջև սահման կա, սակայն որևէ իր չի կարող լինել «այս» կամ «այն»: «Այսի» և «այնի» հակադրությունը` ահա Ճանապարհի թաքուցման պատճառը: Իսկ երբ Ճանապարհին վնաս է հասցվում, սիրային կապվածություն է առաջանում: Իրո՞ք աշխարհում Ճանապարհին վնաս է հասցվել և սիրային կապվածություն է առաջացել, թե՞ այդ ամենը չի եղել: Երբ Չժաո Վենը նվագում էր իր ցիտրան, դա նշանակում էր Ճանապարհին վնաս հասցնել և սիրային կապվածության առաջացնել: Իսկ երբ Չժաո Վենի ցիտրան լռում էր, Ճանապարհը վնաս չէր կրում և սիրային կապվածություն չէր առաջանում: Երբ Չժաո Վենը ցիտրա էր նվագում, վարպետ Կուանը գավազանով տակտ էր խփում, իսկ Խուեյ-ցզին կռթնում էր սեղանին. ի՞նչ գիտելիքների էին տիրապետում այդ երեքը: Նրանցից յուրաքանչյուրի գիտելիքը կատարյալ էր, դրա համար էլ նրանց մասին ավանդությունները հասել են մինչև մեր օրերը: Սակայն նրանցից յուրաքանչյուրն իր հակումներով տարբերվում էր մյուսներից և, ընդսմին, աշխատում էր բացատրել լոկ այն, ինչի հանդեպ ինքն հակում ուներ, այդ պատճառով լռում էր այլ հայեցակետերի մասին: Ահա թե ինչու նրանք ավարտեցին «կարծրության» և «ճերմակության» մասին անպետք վեճերով, իսկ Չժաո Վենի որդին մնաց սոսկ հոր ցիտրայի տերը` չկարողանալով բարձունքի հասնել երաժշտության մեջ… Ահա թե ինչու իսկապես իմաստունը քամահրում է խարդախ խոսքի փայլը: Նա չի կառչում ինքնարար ճշմարտություններից, այլ թողնում է բոլոր իրերը իրենց սովորական տեղում: Ահա հենց սա էլ կոչվում է «լուսավորել իրերը ոգու պայծառացմամբ»:

Ենթադրենք, կա դատողություն ինչ-որ բանի մասին, և ես չգիտեմ, ինչպես դատեմ դրա մասին. «ճշմարի՞տ» է այն, թե՞ «ոչ ճշմարիտ»: Բայց ինչպիսին էլ այն լինի, եթե մենք միավորենք «ճշմարիտն» ու «ոչ ճշմարիտը» մի կարգի մեջ, կանհետանա ամենայն տարբերություն այլ դատողությունից: Օգտվեմ մի օրինակից: Ենթադրենք, կա «սկիզբ» և կա «այն, ինչը դեռ չի սկսել սկիզբ լինել»: Այդժամ կա «այն, ինչը դեռ չի սկսել դառնալ այն, ինչը դեռ չի սկսել սկիզբ լինել»: Ենթադրենք, կա «գոյություն» և կա «անգոյություն»: Այդժամ կա «այն, որը դեռևս գոյություն չէ», և կա «այն, որը դեռևս այն չէ, որը դեռևս գոյություն չէ»: Հանկարծ մենք հանգում ենք անգոյի գոյին և չենք կարողանում հասկանալ, թե իրականում ինչ կա` «գոյությո՞ւնը», թե՞ «անգոյությունը»: Իսկ ինչ ինձ է վերաբերում, ապա ես, անշուշտ ինչ-որ բան ասացի, բայց այդպես էլ չգիտեմ, ի վերջո ասացի ինչ-որ բա՞ն, թե՞ իրականում ոչինչ էլ չասացի: Ողջ աշխարհում չկա ավելի մեծ բան, քան աշնանային սարդոստայնի ծայրը, իսկ վիթխարի լեռ Տայշանը փոքր է: Ոչ ոք մանուկ հասակում մահացածից երկար չի ապրել, իսկ Պենցզուն մահացավ պատանի հասակում: Երկինքն ու Երկիրն ապրում են ինձ հետ: Իրերի ողջ բազմությունն ինձ հետ ամբողջություն է կազմում:

Եվ եթե մենք ամբողջություն ենք կազմում` այստեղ էլ ի՞նչ կարելի է ասել: Բայց եթե մենք խոսենք մի բանի մասին, հնարավո՞ր է արդյոք առանց խոսքերի: Միասնականը և բառերը նրա մասին կազմում են երկուսը, իսկ երկուսն ու մեկը կազմում են երեքը: Սկսելով այստեղից` նույնիսկ ամենահմուտ հաշվետարը չի հասնի թվերի վերջին, էլ ի՞նչ ասենք սովորական մարդու մասին: Նույնիսկ ընթանալով չգոյողից առ գոյողը` մենք պետք է մինչև երեքը հաշվենք: Իսկ ի՞նչ ասենք, եթե գանք գոյողից դեպի գոյողը: Սակայն չենք անի այդ: Հետևենք դրան` և ոչ ավելին:

Ճանապարհն ի սկզբանե սահմաններ չունի, բառերն ի սկզբանե չունեն սահմանված իմաստ: Միայն երբ մենք կառչում ենք մեր մոգոնած ճշմարտություններից, հայտնվում են սահմանափակումները: Փորձեմ ասել այդ սահմանափակումների մասին. գոյություն ունի ձախը և գոյություն ունի աջը, գոյություն ունեն պատշաճություններ և գոյություն ունի պարտակա- նություն, գոյություն ունի սահմանում և գոյություն ունի մեկնություն, գոյություն ունեն վեճ և բախում: Այդ ամենը կոչում են ութ արժանիքներ: Այն, ինչ կենում է տիեզերքից անդին, իմաստունն ընդունում է և այդ մասին չի խոսում: Այն մասին, ինչ կենում է տիեզերքի սահմաններում, իմաստունը խոսում է, բայց եզրահանգումներ չի անում: Ինչ վերաբերում է երբեմնի արքաներին, որոնց մասին հիշատակում են տարեգրությունները, իմաստունը դատողություններ է անում, բայց դրանց բացատրություն չի փնտրում: Հիրավի, ամեն մի սահմանման մեջ ինչ-որ անսահմանելի բան կա, ամեն մի ապացույցի մեջ` ինչ-որ անապացուցելի բան: Ինչո՞ւ է դա այդպես: Իմաստունը պահպանում է ճշմարտությունն իր ներսում, իսկ սովորական մարդիկ վեճեր են մղում, որպեսզի պարծենան իրենց գիտելիքներով: Ահա թե ինչու է ասվում. «Վեճի մեջ ինչ-որ բան կա, որ վիճողները չեն նկատում»:

Մեծ Ճանապարհն անմեկնելի է:

Մեծ ապացույցը չունի հաստատումներ:

Մեծ մարդկայնությունն անմարդկային է:

Մեծ ազնվությունը պատշաճություններ չի պահպանում:

Մեծ խիզախությունը անվեհերությամբ չի բոցավառվում:

Իրեն դրսևորող Ճանապարհը դադարում է Ճանապարհ լինելուց: Խոսքը, որ բառ է դառնում, ճշմարտություն չի արտահայտում: Մարդկայնությունը, որը մշտապես բարի է, բարիք չի գործի: Ցուցադրական ազնվությունը հավատ չի ներշնչում: Արիությունն առանց զգուշավորության հաղթանակ չի բերում: Բոլոր այդ հինգ բաները կլորաձև են և շրջահոսուն, ինչպես գունդը, սակայն կարող են հանկարծ ձեռք բերել սուր անկյուններ:

Գիտենալ, թե ինչպես կանգ առնել չիմացյալի վրա` ահա՛ կատարելությունը: Արդյոք ո՞վ գիտե անխոս ապացույցը և անմեկնելի Ճանապարհը: Դա էլ հենց կա, եթե որևէ մեկն ունակ է այդ ըմբռնել` Երկնային Գանձարանը: Հավելիր նրան, և այն չի լցվի: Վերցրու նրանից, և այն չի նվազի, և անհայտ է, թե ինչու է այդպես: Սույնը կոչվում է թաքուցյալ լույս: Վաղնջական ժամանակներում արքա Յաոն հարցրեց Շունին. «Ես ուզում եմ հարձակվել Ցզուն, Կուայ և Սյուաո կալվածքների վրա: Բայց ահա գահին բազմած, դեմքս հարավ դարձրած, ես չեմ կարողանում խռովքս զսպել: Ինչո՞ւ է այդպես»:

Շունը պատասխանեց. «Այդ «երեք իշխանները» ասես թաքնվել են թավ խոտի մեջ: Ուրեմն ինչո՞ւ դուք, տեր, այդքան խռովահույզ եք, որ չեք հանդգնում արշավել: Հնում երկնակամարում մի անգամ հայտնվեց տասը արև, և ողջ գոյողն աշխարհում լուսավորվել էր պայծառ ճառառաքումով: Առավել ևս դա հասու է ձեզ, ում առաքինությունները շողում են արեգակից պայծառ»:

Անատամն հարցրեց Վան Նիին. «Գիտե՞ք արդյոք, ինչով են բոլոր իրերը միանման»:

«Ինչպե՞ս կարող եմ իմանալ», – պատասխանեց Վան Նին:

«Արդյոք գիտե՞ք այն, ինչը չգիտեք»:

«Ինչպե՞ս կարող եմ իմանալ»:

«Ուրեմն ոչ ոք ոչինչ չգիտե՞»:

«Ես ինչպե՞ս կարող եմ դա իմանալ: Թեպետ կփորձեմ բացատրել. դուք ի՞նչ գիտեք, որ ինչ-որ բան, որը ես գիտելիք եմ կոչում, անգիտություն չէ: Եվ ի՞նչ գիտեք, որ ինչ-որ բան, որ անգիտություն եմ կոչում, իրականում գիտելիք չէ: Այժմ թույլ տվեք հարցնել. եթե մարդ գիշերի խոնավ հողի վրա, նրա գոտկատեղը կցավի և մարմնի կեսը կբռնվի: Իսկ ահա՛ այդպիսի բան կպատահի՞ արդյոք որմզդեղնին: Եթե մարդ բնակվի ծառի վրա, նա մշտապես ահից կդողա, իսկ արդյո՞ք այդպես կզգա իրեն կապիկը: Ուրեմն այդ երեքից ո՞վ գիտե արդյոք, թե որտեղ է առավել լավ ապրելը: Մարդիկ ուտում են տնային կենդանիների միսը, եղջերուները խոտով են սնվում, քառասնոտնուկները որդերին են անուշ անում, իսկ բվերը որսում են մկներին: Այս չորսից ո՞ւմ է արդյոք հայտնի սննդի ճշմարիտ համը: Կապիկներն ամուսնանում են կապիկների հետ, եղնիկներն ընկերություն են անում որմզդեղների հետ, օձաձկները խաղում են ձկնիկների հետ: Մաո Ցյանը և տիրուհի Լին առաջնակարգ գեղեցկուհիներ էին մարդկանց մեջ, սակայն ձկները տեսնելով նրանց, իսկույն դեպի խորքը կլողային, իսկ թռչունները, տեսնելով նրանց, կսլանային երկինք: Իսկ եթե նրանց տեսնեին եղնիկները, ապա վախից անտառ կփախչեին: Ուրեմն նրանցից ո՞վ արդյոք գիտե, թե ինչ է ճշմարիտ գեղեցկությունը: Իմ ընկալմամբ բարի վարքի կանոնները, դատողությունները ճշմարտության և ստի մասին խճողված են և անորոշ: Ես չեմ կարող դրանցից գլուխ հանել»:

Անատամը հարցրեց. «Եթե դուք չեք կարող տարբերել օգուտը վնասից, ապա կատարյալ մարդն անշուշտ գիտի այդ տարբերությունը, այդպես չէ՞ արդյոք»:

Վան Նին պատասխանեց. «Կատարյալ մարդն ապրում է հոգևորով: Եթե նույնիսկ բռնկվեն մեծ ճահիճները, նա տապը չի զգա: Եթե նույնիսկ սառչեն մեծ գետերը, նա ցուրտը չի զգա: Եթե նույնիսկ կայծակները կիսեն մեծ լեռները, մրրիկները ծովի ալիքները հասցնեն երկինք, նա չի ենթարկվի ահին: Այդպիսի մարդը ճամփորդում է ամպերի և մշուշների հետ, ընթանում է արեգակն ու լուսինը հեծած և իր դեգերումներում սլանում է չորս ծովերից անդին: Ո՛չ կյանքը, ո՛չ մահը ոչինչ չեն փոխում նրանում, առավել ևս մտածումները օգուտի և վնասի մասին»: Ցյույցյաո-ցզին հարցրեց Չանու-ցզիին. «Ես լսել եմ Կոնֆուցիոսից, որ իմաստունն աշխարհիկ գործերով իրեն չի ծանրաբեռնում. շահ չի փնտրում, չի աշխատում խուսափել զրկանքներից, ոչնչի չի ձգտում և նույնիսկ չի կառչում Ճանապարհից: Երբեմն նա լռում է և ամեն ինչ ասում է, երբեմն խոսում է և ոչինչ չի ասում: Այսպես նա ճամփորդում է փոշու և կեղտի աշխարհի սահմաններից անդին: Կոնֆուցիոսը համարում էր, որ այդ ամենը խելացնոր խոսքեր են, իսկ ես կարծում եմ, որ այդպես են պահում իրենց թաքուցյալ ուղին ըմբռնած այրերը: Իսկ դուք ի՞նչ եք մտածում»:

Չանու-ցզին պատասխանեց. «Այդպիսի զրույցներ լսելով` կտարակուսեր նույնիսկ Դեղին Տիրակալը, մի՞թե դա կարող էր հասկանալ Կոնֆուցիոսը: Եվ ի դեպ, քո դատողություններում դու չափազանց արագընթաց ես: Տեսնում ես ձուն և արդեն կամենում ես լսել աքլորականչը, տեսնում ես աղեղը և կամենում ես, որ քեզ տապակած թռչնամիս մատուցեն: Ի դեպ, ես քեզ ինչ-որ բան անլուրջ կպատմեմ, դե դու էլ անլուրջ լսիր, լա՞վ:

Ունա՞կ է որևէ մեկը կենալու արեգակի և լուսնի կողքին, գիրկն առնելու տիեզերքը, ապրելու միաժամանակ ամենայն գոյի հետ, ընդունելու այն ամենը, ինչ կատարվում է աշխարհում, և տարբերություն չտեսնելու ստոր և վսեմ մարդկանց միջև: Սովորական մարդիկ օրնիբուն տքնում են: Իսկ իմաստունը գործում է առանց դատելու, և նրա համար տասը հազար տարին նման է մի ակնթարթի: Նրա համար բոլոր բաներն աշխարհում գոյում են ինքնին և իրենց մեջ միմյանց տեղավորում են: Ես ի՞նչ իմանամ, որ կապվածությունը կյանքին խաբեություն չէ: Կարո՞ղ եմ արդյոք համոզված լինել, որ մահվանից զարհուրող մարդը նման չէ նրան, ով լքել է իր տունը և վախենում է վերադառնալ այնտեղ:

Գեղեցկուհի Լին Այ կալվածքի սահմանապահի դուստրն էր: Երբ տիրակալ Ցզին առևանգեց նրան, նա այնպես էր հեծկլտում, որ նրա զգեստի թևքերը արցունքներից տամկացել էին: Սակայն երբ նա բնակվեց տիրակալի պալատում, կենակցեց նրա հետ և համտեսեց թանկարժեք կերակուրները, փոշմանեց, որ տրտմել էր առաջ: Ուրեմն ես ի՞նչ իմանամ, չի՞ զղջում արդյոք մեռյալը, որ առաջ աղոթում էր իր կյանքի հարատևության համար:

Ինչ-որ մեկը երազում գինի է ըմպում, իսկ արթնանալով արցունք է թափում:

Ինչ-որ մեկը երազում արցունք է թափում, իսկ արթնանալով որսի է գնում:

Երբ մենք երազում ինչ-որ բան ենք տեսնում, չգիտենք, որ երազ ենք տեսնում: Երազում մենք նույնիսկ կարող ենք գուշակել ըստ մեր երազի և լոկ արթնանալիս ենք իմանում, որ դա սոսկ երազ էր: Սակայն կա նաև մեծ արթնություն, որից հետո իմանում ես, որ աշխարհում կա մեծ երազը: Իսկ տխմարները կարծում են, թե իրենք արթուն են և ճշտիվ գիտեն, թե ով է աշխարհում արքա, իսկ ով` հովիվ: Ախ, որքա˜ն բութ են նրանք: Ե՛վ դուք, և՛ Կոնֆուցիոսը սոսկ երազ եք, և այն, որ ես ձեզ երազ եմ կոչում, նույնպես երազ է: Այսպիսի զրույցները խորհրդավոր են թվում, բայց եթե հազարավոր սերունդներ անցնեն, հանկարծ կհայտնվի մեծն իմաստունը, որ հասկանում է դրանց իմաստը, նրա համար ժամանակների ողջ հավերժությունը կցոլա մեկ օրվա պես»:

Ենթադրենք, մենք քեզ հետ վեճ սարքեցինք, և դու հաղթեցիր ինձ, և ես չկարողացա քեզ վիճախեղդ անել, արդյո՞ք դա նշանակում է, որ դու իրոք ճիշտ ես, իսկ ես իրականում` ոչ: Իսկ եթե ես քեզ հաղթեցի, իսկ դու չկարողացար ինձ վիճախեղդ անել, արդյո՞ք դա նշանակում է, որ ճիշտ եմ հատկապես ես, իսկ դու ճիշտ չես: Արդյո՞ք պարտադիր է, որ որևէ մեկը մեզանից ճիշտ լինի, իսկ ինչ-որ մեկը` սխալ: Թե՞ մենք երկուսս էլ կարող ենք ճիշտ լինել և երկուսս էլ սխալ: Եվ եթե մենք ինքներս չենք կարող որոշել, թե ով է մեզանից ճիշտ, իսկ ով` ոչ, ապա այլք չեն կարող դա անել մեր փոխարեն: Ապա ո՞վ պետք է մեզ դատի: Եթե գա որևէ մեկը, որ կհամաձայնվի քեզ հետ, ինչպե՞ս կարող է նա մեզ դատել: Իսկ եթե մի երրորդը համաձայնի ինձ հետ, ապա նա էլ չի կարող մեզ դատել: Իսկ եթե, վերջապես կանչենք մեկին, որը համաձայն չէ ո՛չ ինձ հետ և ո՛չ էլ քեզ հետ, մենք նորից չենք կարողանա իմանալ, թե որտեղ է ճշմարտությունը: Բանից դուրս է գալիս, որ ո՛չ ես, ո՛չ դու և ո՛չ էլ այլ ոք, չենք կարող հաստատել համընդհանուր ճշմարտություն: Ապա ուրեմն ո՞ւմ ապավինենք:

Աշխարհի փոփոխական ձայները այնքան են կախված միմյանցից, որքան որ կախում չունեն իրարից: Հարկ է դրանք հավասարակշռության բերել Երկնքի հեսանաքարի վրա: Հետևենք ուրեմն կյանքի ազատ հոսքին և մինչև վերջ սպառենք մեր երկրային ժամկետը: Սակայն ի՞նչ է նշանակում «ինչ-որ բան հավասարակշռության բերել Երկնքի հեսանաքարի վրա»: Կպատասխանեմ. «ճշմարիտը» նաև «անճշմարիտն» է, «ճիշտը» նաև «անճիշտն» է: Եթե ճշմարտությունը իրոք ճշմարտություն է, այն տարբերվում է անճշմարիտից, և այդտեղ վիճելու բան չկա: Եթե ճիշտը իրոք ճիշտ է, այն տարբերվում է անճշտից, և այստեղ ևս վիճելու բան չկա: Մոռանանք մեր հոգսերի մասին, մոռանանք մեր պարտականությունների մասին, ձեռք բերենք անսահմանություն և հավերժորեն կենանք այնտեղ:

Կիսաստվերը հարցրեց Ստվերին. «Առաջ դու շարժվում էիր, այժմ կանգնած ես տեղում, առաջ դու նստած էիր, իսկ այժմ` կանգնած: Ինչի՞ց է այդ անկայունությունը»:

Ստվերը պատասխանեց. «Արդյո՞ք ես պետք է ինչ-որ բանից կախված լինեմ: Չէ՞ որ այն, ինչից ես պետք է կախված լինեմ, նույնպես պետք է ինչ-որ բանից կախված լինի: Իսկ գուցե ես կախում ունեմ օձի կաշվից կամ պստլիկ ճպուռի թևիկից: Ի՞նչ իմանամ, ինչո՞ւ է ամեն ինչ այդպես պատահում և ոչ այլ կերպ:

 

Մի անգամ ես` Չժուան Չժոուս, երազում տեսա, թե թիթեռ եմ, ուրախ թիթեռ, որ ճախրում էր ծաղկանց մեջ իր հաճույքի համար և ամենևին չգիտեր, որ ինքը Չժուան Չժոուն է: Այդ պահին ես զարթնեցի ու տեսա, որ ես Չժուան Չժոուն եմ: Եվ ես չէի կարողանում հասկանալ, արդյոք ես Չժուան Չժոո՞ւն եմ, որ երազում տեսավ, թե ինքը թիթեռ է, թե՞ թիթեռն եմ, որ երազում տեսավ, թե ինքը Չժուան Չժոուն է: Սակայն Չժուան Չժոուի և թիթեռի միջև պետք է որ տարբերություն լինի: Ահա թե ինչ է իրերի կերպափոխությունը:

 

 

Ռուսերենից թարգմանությունը` Վարդան Ֆերեշեթյանի

«Чжуан-Цзи. Новый перевод В. В. Малявина, М. 2002