2/5/2002

Բերկրանքի հայտնությունը

Արդի քաղաքակրթությամբ սնված մարդը այնչափ երկար էր տարված աշխարհին տիրելու իր պայքարով, որ թվում է, գրեթե տարավարժվել է կյանքով զվարճանալուց: Եվ ովքե՞ր են Արևմուտքի հերոսները: Իր անհեռատես բարյացակամության համար պատժված Պրոմեթև՞սը: Սեփական հետաքրքրասիրության զոհը դարձած Ֆաո՞ւստը: Իր նողկանքն առ կյանքը կենսասերի դիմակի տակ թաքցրած Դոն Ժուա՞նը:

Չին իմաստուններն ապրում էին աշխարհի միանգամայն այլ զգացումով և ըմբռնումով: Նրանք չէին ծանրաբեռնում իրենց ո՛չ գիտենալու անհրաժեշտությամբ, ո՛չ ստեղծագործելու անհրաժեշտությամբ, ո՛չ էլ պատվիրաններն իրագործելու անհրաժեշտությամբ: Նրանք ապրում էին ոգու գաղտնի ազատությամբ, որը շնորհում է նույնքան գաղտնի, կողքից անտեսանելի, բայց անսպառ բերկրանքը կեցության, անսպառ, ինչպես հենց ինքը ժամանակը: Եվ թող որ այդ իմաստության գաղտնիքները թաղված լինեն ժամանակների անտակ ջրհորում: Դրանք, միևնույն է, անհնար է թաքցնել. դրանք փայլում և շողշողում են աշխարհի ամենայն գույներով շուրջը եռացող կյանքի լուսավոր հայելում, գոյի բոլոր երևույթների մակերեսին:

Ըստ էության, իմաստությունը խնդության և ըմբռնողության, մտքի և զգացմունքի այդ աննշմարելի միաձուլումն է: Երբևէ մարդիկ կսովորեն դատել քաղաքակրթությունների հասունացման մասին ըստ կեցության պարզ խնդությունները գնահատելու իրենց ունակության: Եվ պատահական է արդյո՞ք, որ Չինաստանի քաղաքակրթությունը, որ հնագույններից մեկն է աշխարհում, ամենայն երկրային բարիքներից, նույնիսկ երկնային երանությունից բարձր է դասել ամենաանհավակնոտ բարօրությունը` կյանքի առողջ և բերկրալի ինքնազգացողությունը: Քանզի հենց կյանքը, կյանքը որպես գոյի առատություն և լիություն, իր ամեն մի մասնիկում իսկական և միանգամայն բնական բարձրագույն բերկրանքն է: Ի վերջո մեր գոյությանն իմաստ է հաղորդում միայն բերկրանքը:

Եվ ահա անհրաժեշտ, Աստծո օրվա պես պարզ ու հասարակ խնդության պայմանը` իր «կամքով առ իշխանություն» և կյանքի հանդեպ տեխնոլոգիական անհոգի վերաբերմունքով խոհակալ սուբյեկտի բռնակալության հաղթահարումը: Ըստ էության, իշխանության այդ ծարավը, աշխարհի տեխնոկրատիկ տիրապետման և ճգնակեցական ինքնասանձահարման ակնբախորեն անհագ և անպտուղ ծարավը, դարձավ Արևմուտքի անսովոր նյութական զորեղության պատճառը, ինչպես նաև իր ոչ սակավ ապշեցուցիչ հոգևոր աղքատության կամ, ավելի ճիշտ, ինչ-որ ծրագրային բացասականության, նրա ոգու հավերժական անբավարարվածության պատճառը (ի դեպ, ավելորդ չէ հիշել, որ դեռևս Հեգելը աստվածացնում էր հենց այդ «մտքի ժխտողականությունը»):

Սակայն ինքն իր տերը դառնում է ոչ թե նա, ով իշխել է աշխարհին և ինքն իրեն, այլ նա, ով իշխել է հենց իշխելու ցանկությանը: Երանյալ է նա, ով ինքնահաղթահարման սխրանքում թույլատրել է աշխարհում ամեն ինչին լինել այն, ինչ է, ով աշխարհին աշխարհ է ընծայում և, ուրեմն, ինքն իր ներսում բացահայտել է պարգևի գաղտնիքը:

Չինական իմաստությունն անհաղորդ է արևմտյան տիպի ողբերգական հերոսին` նրան, ով մարտնչում է և հաղթում… սեփական կործանման գնով: Չինաստանի               հուշամատյանները պատմում             են չմարտնչող, բայց թաքուցյալ, սրտի ներքին ճանապարհով ընթացող հերոսի մասին, նրա մասին, ով լքել է աշխարհը և լքել է անկասելիորեն… հենց գնալու ցանկությունը, ով ինչ-որ բանի տիրանալու հրաժարումով վերադարձնում է ինքն իրեն տիեզերական տարածությունների հավերժությունը և հոգու անհողդողդ անխռովությունը:

Չին իմաստունը «խաղաղ է աղքատության մեջ»: Եվ ավելին, որքան նա «աղքատ է», այնքան ազատ է այն ամենից, ինչը համակում է իր գիտակցությանը, այնքան ունակ է ընդգրկելու իրենով, այնքան շատ է նրա հոգում հանգիստը` ամենայն իրական խնդության պարտադիր պայմանը:

Ավանդությունը հայտնում է, որ առաջին չին իմաստունը, Կոնֆուցիոսը, տարիների մայրամուտին, հասնելով կրթվածության և խելքի անգերազանցելի բարձունքների, պարզապես «ապրում էր պարապության մեջ»: Բայց դեռևս Կոնֆուցիոսից առաջ դաոսիզմի հիմնադիր Լաո-ցզին էր «անգործություն» քարոզում: Բանելը պարտադիր չէ, քանզի ունայն է: Չգործելը վսեմ է, քանի որ ազդարարում է անանցողիկը, հաստատում է ինքնաբավը, ինքն իրենում լին: Մարդը մեծ է ոչ թե իր արածով, այլ կյանքում իր չարածով և, երևի թե` առհավետ չիրագործելիով: Մարդը մեծ է դառնում շնորհիվ հանգստության, որի առջև նա բացում է իր սիրտը:

Բայց եթե ուրախությունը սերում է մարդկային սրտի համապարփակության անխռով հանգստից, ապա ի հայտ է գալիս ինքնավտարման սխրանքում, կեցության նոր և անիմանալի հորիզոնների տենչում: Ի վերջո Չինաստանի իմաստունները խնդուն են այն պատճառով, որ «իրենք իրենց ներսում մնալու տեղ չունեն»: Նրանց ողջ կյանքը այլոց հետ փոխշփման, ամենայն փոխ-կեցության (со-бытие), հենց իրերի փոխ-լինելության (со-бытийственности) մեջ է: Այդ կյանքը հենց կեցության Լուրն է, մտքի ամենագո լիությունը, որի մասին վճռականորեն վկայում է ամեն մի, նույնիսկ ամենափոքր փոփոխությունն աշխարհում, կյանքի յուրաքանչյուր կերպափոխությունը:

Այսպես է իմաստունը ցրվում կեցության մեջ. նա գնում է «միջին» ճանապարհով. վար բերելով իր անհատականությունը առ անշոշափելի միջավայր և սահմանային միջինություն, իրենով մարմնավորելով հենց գոյության սահմանայնությունը, որը բացահայտվում է մեզ ինքնակերպափոխման պահին: Չինացիներն իմաստությունը նմանեցնում էին «աղի, որը չափավոր է դրված կերակրի մեջ» և այդու հայտնաբերում է յուրաքանչյուր կերակրի համը, կամ էլ` ջինջ հայելու, որը դրսևորում է բոլոր պատկերները, սակայն ինքը չի հանգում դրանց:

Հայելին առանց իրերի գոյություն չունի և այդուհանդերձ չի նույնանում նրանց: Ճանապարհի (Դաո-ի) բերկրալի իմաստությունը ինչ-որ էություն չէ. այն` ուսմունք չէ, գաղափար չէ, վիճակ չէ, նույնիսկ սկզբունք չէ: Ավելի շուտ այն կարելի էր սահմանել որպես ոգեշունչ կենաց պահի համաժամանակայնություն: Այդ խնդությունը արթնացման պահ է, որ պահպանվում է անվերջանալի երազաշարով: Չինացիները բարեպաշտ վարպետների համբերատարությամբ և ճշտապահությամբ առ կյանքը, իրենց այդ խոնարհ վստահությունից մակաբերեցին իրենց նրբին – գեղարվեստական աշխարհի ամենայն խճողվածքներն ու նրբերանգները:

Եթե իրի ճակատագիրը նրա ինքնագոյափոխման մեջ է, ապա որքան հստակ մենք նշենք նրա սահմանը, այնքան լիարժեք կարտահայտենք նրա բնույթը: Ահա թե ինչու իմաստունը, ինչպես ասում են Չինաստանում, «քիչ է խոսում, քիչ է մտածում, քիչ է ցանկանում», նա լռում է հանուն այն բանի, որ ազդարարի ճշմարտությունը: Դա նշանակում է, որ նա չի կամենում իր ձայնով խլացնել Երկրի մեծ բազմաձայնությունը: Եվ թող նա ապրի անխախտ առանձնության մեջ, նրա սիրտը «միաբան է ժողովրդի սրտին»: Մենք այստեղ առնչվում ենք մարդկային մշակույթի սիմվոլիզմի ամենախորքային, համարյա թե կենսաբանական արմատներին: Ինչպես ասենք կենդանիների, ձկների կամ միջատների երանգավորումը հավասարապես թե՛ նրանց դեկորն է և թե՛ էությունը, առօրյայի ունայնությունը իմաստունի համար միաժամանակ թե՛ կացարան է և թե՛ տարբերանշան: Օ˜, իմաստունը կարողանում է ապրել «մարդկանց մեջ թաղված», ըստ ռուս պոետի խոսքի.

Եվ ինքս աննշմար դարձա ընդ մեջ Հայրենիքի,

Եվ դարձա հանց ծանր ավազ:

Երբ դիմակն ու բնույթը, սովորույթն ու հայտնությունը տարօրինակ կերպով միահյուսվում են մեկ անկապտելի կծիկում, երբ մենք բացահայտում ենք ճշմարտությունը խուսավարող գծում, որն ընկած է ՙեղածի և չեղածի միջև՚, այնժամ իմանում ենք չին իմաստունի ներքին բերկրանքի` ինքնաբացակայման բերկրանքի մասին: Մենք իմանում ենք այդ մասին տարածության արտաքին կերպարների հետ նրա քմահաճ և այդուհանդերձ մանկամիտ խաղից և խաբուսիկ տեսարանների նուրբ ճաշակից, որոնք ներշնչանքի անսպառ աղբյուր են ծառայել Չինաստանի գեղանկարչության համար:

Մենք իմանում ենք այդ մասին և չինական բանահյուսությունից, որն այնքան է հակված առ փոխաբերական խոսքը, էքսպրեսիվ հակիրճությունը և բառի հագեցվածությունը: «Իմաստունը քիչ է խոսում…», բայց ավելին է փոխանցում (сообщает): Հատկապես փոխ-կապակցում (со-общает) է կյանքի ստեղծագործական զորության հետ: Չէ՞ որ աֆորիզմը, ասացվածքը, «քնարական հատվածը» չանվանելով անվանելու, չխոսելով ասելու լավագույն միջոցն է: Գրականության այդ բոլոր ձևերն ապրում են ինքնասահմանափակմամբ, իրենց սեփական սահմանով. դրանցում ինչ-որ բան անվանվում է սոսկ այն բանի համար, որպեսզի դրդի եղածի հաղթահարմանը, դրանցում ամեն ինչ ասվում է «ոչ այն մասին»: Խելամուտ լինելով դրանց` մենք ըմբռնում ենք սահմանի անսահմանությունը (և անսահմանի սահմանայնությունը), հավերժորեն սահում ենք կերպափոխությունների անդունդում: Եվ քանզի աֆորիստիկ խոսքը մշտապես «հատված է», Անբառելիի օվկիանոսի վաղանցիկ երևույթ, այն անխուսափելիորեն կլանում է մեզ դեպի ակամայության տարածությունը, ճշմարիտ կենսական երկխոսությունը, որն անդադար կայանում է մեզանից յուրաքանչյուրում. երկխոսություն, որը չի վերածվում հարցերի և չի պահանջում պատասխաններ, քանզի կենդանի իրադարձությունների այս հոսքում ամենայն ինչ անհետանում է նույնիսկ ավելի վաղ, քան տեսանելի կերպար ստանալը: Իմաստունն իր ներսում պահպանում է անհետևելի սրընթաց, ասես կայծակի փայլատակում, փոփոխությունների գաղտնիքը, անթիվ սիմվոլիկ աշխարհների անտեսանելի ծննդյան և կործանման գաղտնիքը.

Թող որ հոգու խորքում

Ծագեն և մարեն նրանք

Մունջ, հանց աստղերը գիշերով…

Չինական իմաստության խոսքերը ինքնախորասույզ հոգու գիշերային երկնքում ասեղնագործված աստղանախշ են: Որքան վառ բռնկվեն բառ-հատվածների աստղերը, այնքան հոծ կթանձրանա երկնախորերի խավարը: Եվ որքան պարզ են այդ բառերը, այնքան հաստատակամ են հայցում նրանք գերիմաստ հոգու լռությանը` անտակ և թափանցիկ, ինչպես երկինքը: Որքան լիարժեք է մեր ներկայությունն աշխարհում, այնքան առավել ենք մենք թաքնված արտաքին, սահմանափակ հայացքից:

Այսպես, ճշմարտության երևույթների տեսանելի խճանկարայնության ներքո թաքչած է ոգու ծածուկ ամբողջականությունը, տիեզերքի բոլոր ռիթմերի առաջ բաց, թաքուցյալ ամենամարդը: Հավասարապես անըմբռնելի և առ ինքն անհողդողդ վստահություն ներշնչող մարդը, քանզի նա «չի կարող լինել», և հենց այդ պատճառով «չի կարող չլինել»: Ճանապարհի չին սխրագործը (подвижник) վերացնում է իր «ես»-ի ամենայն արտոնյալ կերպարները` իրեն նույնացնելով առաջին հերթին մարմնի հետ, որն ինչ-որ ան-մտածելի բան է, մտքի համար մի այլ բան և միաժամանակ ընկալումների բազմակիության սկզբունքն է, փորձի մշտակա ինքնաբարեփոխումը, և որ պակաս կարևոր չէ, փորձի ամբողջականության նախատիպարը: Այդ սխրագործը գիտակցության լույսը հունցում է կեցության փոշում և իր ներսում կրում է, ըստ հին դաոսի խոսքի, «թաքուցյալ լույսը»:

Անխռով է հանգիստը, մաքուր է բերկրանքը չին իմաստունի, որը հնարավորություն է ընձեռում կյանքի անթիվ հրաշքներին կայանալու իր հոգու խորքում: Ապացույցներ և արդարացումներ չէր փնտրում նա, աշխարհին ապացուցելու ոչինչ չուներ և ինքն իր առջև արդարանալու բան էլ չուներ: Նա համակեցության մեջ էր աշխարհի հետ և, գիտենալով իր մտադրությունների մշտակայությունը, վստահում էր իր փորձի անթափանց խորքերին: Տրամաբանությունից և վերացական սահմանումներից առավել նա սիրում էր զգացմունքի թարմությունը և արտահայտման ճշգրտությունը: Նա կարողանում էր չծանրաբեռնել իրեն գիտելիքներով և ապրել «ինքնամոռացման մեջ» սխալներ չգործելով, քանզի նա հոգով ազատ է և ուրեմն` մշտապես ճշմարիտ: Նա ներարկում է իր մեջ աշխարհի վերին ներդաշնակությունը, անիմանալի «կենաց հատկությունների լիությունը» մորից կերակրվող մանկան պես: Եվ այդ պատճառով էլ Չինաստանում ասում էին, որ իմաստունը հրճվում է Երկնքով և գիտե Ճակատագիրը:

Սակայն ի՞նչ է այդ նախածին «Երկնքից և Երկրից առաջ» տրվածը, իր բնույթով յուրաքանչյուրի համար պարզորոշ «ինքնամոռացման» հայտնությունը: Ի՞նչ է այդ Մեծ Մայրը, ումից կերակրվում է առանց մեծամտության առանձնացած չին իմաստուն–մանուկը:

Դա դեռևս «մարդու որդու» կերպարի կամքի գերագույն լարմամբ արարված անվեհերության հայտնությունը չէ: Մեր առջև կանացի մեղմության և զիջողականության ապոթեոզն է, ամենայն դրսևորվածի ֆոնը, թեթևաթև անուրջների անբացատրելի կերպարանափոխությունների, աղոտ երազանքների ինչ-որ չարարված տարերքը, կախարդական մթնշաղային աշխարհը, որ օրը ցերեկով անհետանում է, մահանում իր վրա ուղղված «քննադատական մտքի» շողից: Ալեհեր Արևելքի այդ խորագույն ճշմարտությունը իր հանճարեղ հոտառությամբ կռահել է հոգևոր գաղտնիքների մեր ռուս պայծառատես Վասիլի Ռոզանովը, որ հրաշապատում հեքիաթների կապակցությամբ մի անգամ գրել է.

«Ինչու՞ են կրոններն Ասիայից: Ինչու՞ են հեքիաթներն այնտեղից: Ասիան հրաշալի երազ է, և եթե նա «ննջում է` պահպանելով հանգստություն», այսինքն` առաջադիմության մեջ հեռու չի գնացել, ապա այն պատճառով, որ այլ մայրցամաքների և նրանց բնակչության մեջ նա Պապ է և Մանկիկ, ընդհանրապես օտար և ցայսօր օտարվող գոյության միջին քաղաքացիական ժամանակից… Մանուկը նստում, նստում և հանկարծ սկսում է մորը պատմել Աստված գիտե թե ինչ: Աստված գիտե թե որտեղից վերցրած. «Հա, տեսել եմ, չէ, մամ, դու հավատա, դա եղել է»: Այստեղից էլ Ասիան դարերից ի վեր և ամենուր եղել է փոքրիկ և մեծ «հայտնությունների» մայրցամաք. «Էվրիկա, էվրիկա: Գտել եմ»: «Գտել է» Բուդդան, ծառի տակ նստած: Զրադաշտը «գտավ» քարանձավում. «Չհասցրեց ջրով լի կուժը թափվել, որ ես երեք երկինք թռա և կանգ առա չորրորդի առաջ, ուր Աստված է», – գրանցել է իր մասին Մուհամեդը: Խարդախում է Ասիան հեքիաթներում, ինչպես խարդախում ենք մենք իրական պատմություններում: Եվ Ասիան երբեք չի կարողացել իրեն «ապացուցել» և իրենը «ապացուցել» խիստ վերաքննիչին Եվրոպայից, Հայդելբերգից կամ Տյուբինգենից…»:

Ռոզանովը հազիվ թե գիտեր, որ դաոսիզմի նահապետ Լաո-ցզիի անունը հենց տառացիորեն նշանակում է ծերուկ–մանուկ և որ ըստ ավանդության նա դուրս է եկել արգանդից արդեն ճերմակահեր ծերունի, որ բոլոր սերունդների չին գրողներն իրենց ներշնչանքը քաղել են իրենց ազատ անրջանքներում, որտեղ ամեն ոք կարող է ապրել բերկրանքով, անհոգ և անտագնապ, և որ Չինաստանի գրականության մեջ, թերևս, ամենահայտնի սյուժեն է դարձել հնամենի դաոս Չժուան Ցզիի ահա այս անպաճույճ պատմությունն իր մասին.

«Մի անգամ ես` Չժուան Չժոուս, երազում տեսա, թե թիթեռ եմ, ուրախ թիթեռ, որ ճախրում էր ծաղկանց մեջ իր հաճույքի համար, և ամենևին չգիտեր, որ ինքը Չժուան Չժոուն է: Այդ պահին ես զարթնեցի ու տեսա, որ ես Չժուան Չժոուն եմ: Եվ ես չէի կարողանում հասկանալ, արդյոք ես Չժուան Չժոո՞ւն եմ, որ երազում տեսավ, թե ինքը թիթեռ է, թե՞ թիթեռն եմ, որ երազում տեսավ, թե ինքը Չժուան Չժոուն է…»: Տարօրինակ, իր զինաթափող միամտությամբ զարմանալի մի պատմություն: Ոչ հեքիաթ, ոչ առակ, ոչ խոստովանանք, ոչ դատողություն, այլ ավելի շուտ, ինչ-որ անձև, անհոգ ասացվածք, որ պայման է առաջադրում ամեն մի պատմվածքի: «Թռչում էր իր հաճույքի համար», – այստեղ անկարելի է որևէ բան հասկանալ կամ բացատրել. այստեղ նույնիսկ խորհելու բան չկա: Եվ Չժուան Ցզին վերջացնում է իր պատմությունը հետևությամբ առ այն, որ հանկարծական անցումը Չժուան Չժոուի աշխարհից դեպի թիթեռի աշխարհը և ընդհակառակը, հենց այն «կերպարանափոխությունն է», որտեղ դրսևորվում է Ճանապարհի ներգործությունը: Եվ իրոք, երազը մեզ տանում է ինչ-որ տեղ, «այնտեղ», արթնանալով մենք ընկնում ենք «այստեղ»: Մենք ասես ընկնում ենք իրական թվացող աշխարհ: Կերպարանափոխությունը որպես արթնացում` խորին խզման նշանն է մեր փորձում, որը ինքնահավան ինտելեկտը թաքցնում է և քողարկում, բայց հենց ինքն էլ մատնանշում է հակադիր մեծությունների հանդիպման կետը, որտեղ տարաբևեռ ուժերի հանդիպումը էլեկտրական լիցքի նման զգացմունքի մութ տարերքում պայծառատեսության կայծ է հանում` ստիպելով ընդունել նույնիսկ անընդունելին, մեր կյանքին հաղորդելով բարձրագույն լիություն, փոխակերպելով իմաստությունը ողջա-խոհության: Դա տրտում «բանականության զարթոնքը» չէ, որից սերում է փիլիսոփայությունը և մարդկային անկարությունը: Այդ արթնացումն առ հերթական երազ պարգևում է հարակա սահքի հանգիստը կյանքի բերկրալից օվկիանոսում: Երբ մենք հասկանում ենք, որ մեզ մնում է միայն ընտրել հաճելի երազ, գերիմաստուն ծերունին հաշտվում է մեր մեջ ողջախոհ մանկան հետ:

Հին Չինաստանի գրողները չեն հոգնում կրկնելուց, որ ճշմարիտ իմաստությունը ծածկված է լույսից, և իմաստուն մարդը չի մատնում իր բերկրանքը: Սակայն, ով աչք ունի, կտեսնի: Արթուն գիտակցության ճաճանչները թողնում են իրենց ցոլքերը, իրենց օդասլաց ստվերները մակերեսի իրերի վրա. ինքնակերպափոխման իրականությունը հենց միայն կարող է կենալ այլակեցության մեջ: Չինաստանում պնդում էին, որ ստեղծագործությունը «սփռման» գործողությունն է (сань): Կա միայն ճշմարտության փոխաբերություն, միայն պայծառատես ոգու հետք, միայն բնության դիմակ, միայն թեմայի այլացում, միայն էության դեկոր: «Ճշմարտությունը մտնում է հետքի և ստվերի մեջ», – ասում է հնադարյան չին գեղանկարիչ Ցզուն Բինը: Նախաստեղծ քաոսը չի տարբերվում գեղագիտորեն ապրվող կյանքի քաոսից. հոգու ներքին երկնքի աստղացրոնքը արտացոլվում է «առարկայական միջավայրի» տեսանելի անկարգության մեջ, մեր շուրջը, հենց մարդկային կենցաղի շարակարգում: Չինական իմաստությունը առօրեականության և մարդկային կյանքի առօրյայի ամենավճռական և անկեղծ ջատագովությունն է: Բայց և ամենահեգնականը. միայն հեգնանքը կարող է հաղորդել անսահմանի ըմբռնումը առօրեական կեցության սահմանափակման մեջ:

Խնդություն,     երկնային          բերկրանք         երկրի   վրա, բերկրանք ամենուր և միշտ` ահա չինացու միակ պարգևը, ով ապավինում է միայն ՙկյանքին, ինչպես որ կա՚, և ապրում է տիեզերական կյանքի ան- ծայրածիր բյուրեղի անհամար ցոլքերով: Ոգու այդ հարակա սահքի մեջ կա սեփական, մշտապես թարմ խնդություն: Եվ հոգածո մակաբերված կենցաղով հաստատվում է ոգու ծածուկ գեղագրությունը: Քաոսի ինքնամոռաց (հենց ինքնամոռացվող) հայեցումն էլ ինքնազատագրման չինական սխրագործությունն է: Գույների և ձայների խրախճանքը, ըստ չինական պատկերացումների չպետք է հանգեցնի ոգու թալկացմանն ու աններդաշնությանը: Ընդհակառակը, այն օգնելու է քո մեջ դաստիարակելու հոգու անխռով հանգիստը: Ինչպես նկատում է XVII դարի չին նկարիչ Դուն Ցիչանը. «Հափշտակվածությունն իրերով, հասնելով իր սահմանին, մեր առաջ բացահայտում է պարզության և համեստության արժանիքները, իսկ զգացմունքների ծայրագույն գրգռվածությունը անսպասելիորեն բերում է մեզ առ մաքրություն և հոգու հանգստություն»: Հարկ է չինացի լինել, ունենալով մեծ քաղաքակրթության երեքհազարամյա փորձ, որպեսզի նույնիսկ կյանքի գայթակղություններում տեսնես ինքնակատարելագործման միջոց, հասկանաս ամենայն հանճարեղի նման մի պարզ ճշմարտություն. կյանքի իսկական տերը կարող է դառնալ սոսկ նա, ով կթույլատրի կյանքին լինել այն, ինչ նա կա:

Դարեր շարունակ Չինաստանում ձևավորվել է առարկայական միջավայրի հաստատուն և շատ ինքնատիպ մի պատկեր, որը ներկայացնում է ոչ այնքան այս կամ այն մշակութային ոճը, որքան աշխարհընկալման հայտնի տիպը, որն համարյա ինքնաբերաբար, բնազդաբար յուրացնում են չին նկարիչները: Դա քմաճաշակ և այդուհանդերձ նրբակերտ-հղկած ձևերի, զանգվածների և դատարկ մասերի երաժշտական ռիթմի, գծերի և մակերեսների (որ ցրվում են քաոտիկ կառուցված ռելիեֆներում, «երկնային հեռաստանների» թեթևասահ միգում) աշխարհ է: Այդ բոլոր երևույթների խորության և անհունության բացահայտումը հաղորդում է Ճանապարհի անըմբռնելի կերպարանափոխությունների և նրանցից սնուցվող ոգու ստեղծագործական թեթևության մասին: Այստեղ իրերը երևակայության կախարդական ուժով փոխակերպվում են պայծառատես ոգու և նրա միակ օրգանի` զգոն, անսացող սրտի վկայությունների: Մակերեսային հայացքի առաջ նրանք հառնում են ոճավորված, նորմատիվ պատկերների և ժեստերի քաոսային խաղացանկով, որոնք էլ հենց կազմում են ամենայն արվեստի կանոնը Չինաստանում: Չին գեղանկարիչը ոչ թե ընդհանրապես սար էր նկարում և ոչ էլ այս կամ այն առանձին սարը, այլ լեռան որոշակի մի տիպ, հնադարյան վարպետի «ոճով», և ընդ որում «երազում տեսած» լեռը. քանզի միայն երազում մեր առջև անընդմեջ և ակամա ծավալվում է տեսիլքների այն հոսքը, որտեղ հայեցվող պատկերները տիպադասվում են, դառնալով ոճի տարրեր: Հենց այդ պատճառով էլ չին վարպետի համար ստեղծագործությունը ոչ այնքան անձնական արարման գործ էր, որքան համապատասխանեցման. աշխարհի հետ տեղին հաղորդակցության: Այն, կրկնենք, ճաշակի և տակտի գործ էր, ոչ թե առօրյա գոյության հակադրություն, այլ ավելի շուտ բարձրակետ, կյանքի եզրափակում: Եվ զուր չէ, որ հին Չինաստանի գիտունները մեկ լրջորեն, մեկ կատակով զբաղվում էին այս կամ այն տրամադրության, իրադրության, արվեստի ստեղծագործության և այլնի համար «պիտանի» կամ ընդհակառակը` «անպիտան» առարկաների ցանկեր կազմելով: Միայն համապատասխան պահի բերկրանք ապրելու զուտ չինական այդ պատրաստակամությունը կարող է թվալ ոչ ավելին, քան տուրք մանրախնդիր ծիսարարությանը, որը հնուց տարբերել է չինացիներին: Բայց չէ՞ որ այդ կարելի է և այլ կերպ հասկանալ` որպես մարդկանց և բնության հետ փոխապրման հրավեր, ապրումակցում յուրաքանչյուր իրի, յուրաքանչյուր զգացողության: Կյանքը տիպական ապրումների բաժանելը մատնում է իր փորձում հավերժորեն ապրողը բացահայտելու տենչը. իր անհատական կյանքը գոյափոխել աշխարհի ճակատագրի, սեփա- կան զգացմունքայնությունը ամբարձել «վաղնջական զգացմունքի» մաքրության: Եվ այդ պատճառով էլ Չինաստանում երբեք տարօրինակ չի թվացել ենթադրել, որ նկարիչը կարող է իր ներքին պայծառատեսողությամբ հայել երկրի բնանկարը, որը ոչ ոք չի տեսել և չի տեսնի. որ երաժշտության գիտակը իր հոգևոր լսողությամբ ի վիճակի է անսխալ կռահել հազար տարի առաջ լռած երաժշտության հնչողությունը. որ անգրագետ գեղջուկը հիվանդության պատճառով ոգու անսովոր պայծառության վիճակում կարող է անսխալ արասանել հնագույն պոետի բանաստեղծությունները: Խնդության առիթ չէ՞ արդյոք սա: Առավել ևս, եթե ստեղծագործությունն իրականանում է մեկ վաղանցիկ ակնթարթում և այդու առավելագույնս ազատ է հմուտ արհեստավորության կապանքներից: Դա նշանակում է, որ չին նկարչի ստեղծագործությունը իրականանալով անմիջապես իր սահմաններից դուրս է գալիս, գոյափոխվում միջավայրի, «իրադրության», դառնում ինչ-որ միանգամայն բնական և սովորական մի բան, մի խոսքով` իրեն թաղում է կյանքում:

Ձև-տիպեր. բնավ ո՛չ պատկերներ, ո՛չ գաղափարներ, առավել ևս ո՛չ էություններ: Դրանք կյանքի անպարագրելի մոգական բյուրեղի նիստերի, միաժամանակ միասնական և եզակի, տիեզերական և խիստ անձնական Սրտի խորագույն մայր-մատրիցայի ցոլքերն են: Եվ տիպական ձևերի անորոշ հավաքածուի քաոսը ի վերջո դառնում է անզանազանելի «կերպափոխությունների վիհի» նախաստեղծ քաոսից, որում Աստված արարում է աշխարհն իր բացակայության պահերին: Քանզի ինչպես նկատել է Գ. Բաշլյարը. «Երևակայել նշանակում է բացակայել»:

Այսպիսով «ինքնամոռացման մեջ» սուզվելը դարձնում է մեզ զգայուն Դաոյի ծածուկ կերպափոխությունների հանդեպ, այն հաղորդակցում է մեզ կեցության ստեղծագործական սկզբին: Ահա թե ինչու գեղարվեստական ստեղծագործության տեսությունը Չինաստանում իբրև հիմք է ընդունել հենց Դաոյի իմաստությունը: Կյանքի ստեղծագործական ակնթարթը ղեկավարվում է իր պարադոքսալ տրամաբանությամբ. որքան ավելի չնչին է երևում նկարիչը աշխարհի անծայրածիր Միասնական փոխակերպության առաջ, այնքան ավելի մեծ է նա իր առնչությամբ իրերի այդ տիեզերական պարին: Պարզվում է, որ Ճանապարհի իմաստուն բերկրանքի մեջ խորապես արմատավորված է հեգնական և զավեշտական չափողությունը: Արդյոք կարո՞ղ է հեգնանք չլինել այնտեղ, ուր առաջարկվում է ըմբռնել մեծը փոքրում և վսեմը առօրեականում: Որտեղ ամեն մի հասկացություն կրում է իր ներսում սեփական ժխտումը: Հեգնանքը իրերի ոչ-երկատվածության ոչ-կապի վկայությունն է (ըստ բնութագրման պատսպարող), ինքնափոփոխվող Քաոսի տարածության մեջ: Ժամանակի ընթացքում այն գիտակցվեց չին գրողների կողմից որպես իմաստնացած խոսքի պարտադիր ուղեկից: Նրանով է համակված ուշ շրջանի չինական գրականության ոչ փոքր մասը:

Այժմ խոսելով հեգնանքի և ծիծաղի մասին` մենք, թվում է, մոտեցանք մեր դատողությունների ավարտին: Չէ՞ որ ծիծաղը, քննադատական ՙմտքի՚ համար միակ անորսալի իրականությունն է, որը մշտապես դատողության առաջ սահման է քաշում և ստիպում է ապրել անհնարինով: Ծիծաղը չի կարելի «ըմբռնել», բայց այն, անշուշտ, կարելի է հասկանալ, ծիծաղը մտերմորեն պարզորոշ է մեզ համար, քանի որ վերականգնում է անվերապահ, կենդանի կապը մարդկանց միջև, ժամանակների կապը հենց մարդու ներսում: Ծիծաղը կրում է իր ներսում իմաստնացած, ամենայն ինչ իր ներսում տեղավորած և ինքն իրեն կորցրած հոգու գաղտնիքը:

Բայց ինչո՞ւ, համենայն դեպս, գաղտնիքը: Դե հենց այն պատճառով, որ անհնար է ըմբռնել, բայց կարելի է հասկանալ, գուշակել, ընկալել բաց սրտով այն, որ մեզանով լոկ կռահվում է, այն, ինչը դեռևս չկա, բայց որը վրա է հասնում մեզ հասուն ամպրոպի անխուսափելիությամբ:

Մենք գիտենք հենց այն, ինչը չգիտենք: Կենդանի իմացության այդ զվարճալի պարադոքսից չէ՞ արդյոք, որ ծիծաղում են իրենց անգիտությամբ իմաստնացած, Ճանապարհի բարեհոգի արդարակյացները: Նրանք ծիծաղում են իրար երեսի, քանի որ նրանց իմաստությունը, շփման բոլոր պայմանականությունները ճեղքող մարդկանց միջև ազատ հաղորդակցությունն է:

Զվարթ բարեպաշտների իմաստությունը հասանելի է ամենքին և կյանքի ամեն պահին: Ավելին, այն հենց իսկ կենդանի և գործուն է դառնում, երբ մարդ մասնակից է համաշխարհային համամիասնությանը: Իմաստությունը հավաստվում է բերկրանքով: Հարկ է շատ բան վերապրել, որպեսզի տեսնես կյանքի թանկագին պարգևը մարդկային սրտերի ազատ շփման բերկրանքում:

 

Ռուսերենից թարգմանությունը` Վարդան Ֆերեշեթյանի

«Книга мудрых радостей». М. 1997