2/5/2002

Իմ կյանքը

 

* * *

Հինգերորդ դասարանում ահա թե ինչ պատահեց ինձ նկարչության դասին: Առաջին նստարանին նստող երկտարեցին, որ ամենից հաճախ էր ինձ կսմթում, հանկարծ ցույց տվեց ծխախոտաթերթի վրա արված մի նկար` «Նիվայից» կատարված մի պատճեն.

«Ծխողը»:

Խե~լքս գնաց: Թողե~ք ինձ, մեռա~:

Լավ չեմ հիշում, բայց այն միտքը, թե նկարը ոչ թե ես էի արել, այլ այդ դանդալոշը, միանգամից կատաղեցրեց ինձ:

Մեջս սատանա արթնացավ:

Վազեցի գրադարան և «Նիվայի» հաստափոր հրատարակությամբ տարված` սկսեցի պատճենել կոմպոզիտոր Ռուբինշտեյնի դիմանկարը: Ինձ հրապուրել էին նրա դեմքի կնճիռներն ու գծերը, ինչ-որ հույն կնոջ պատկեր և մյուս նկարները, թերևս մի քանիս էլ հորինում էի ինքս:

Այդ ամենը ես կախեցի մեր ննջասենյակում:

Ինձ ծանոթ էր փողոցի լեզուն և առօրյա, սովորական խոսքը:

Բայց արվեստագետ բառը այնպիսի արտառոց ու գրական, ասես այլ աշխարհից մեզ հասած բառ էր, որ գուցե, այո, լսել էի, բայց մեր քաղաքում ոչ ոք երբեք այն չէր արտասանել:

Դա մեզանից չափազանց հեռու մի բան էր:

Ինքս էլ երբեք սիրտ չէի անի արտասանել այդ բառը: Մի անգամ ինձ մոտ այցի եկավ ընկերս, որը մեր ննջասենյակի պատերին կախված իմ նկարները տեսնելով` բացականչեց.

– Լսի՛ր, դու իսկական արվեստագետ ես:

– Ի՞նչ է արվեստագետը: Ո՞վ, ե՞ս եմ արվեստագետ: Հնարավո՞ր բան է, որ ես…

Նա գնաց` ոչինչ չբացատրելով ինձ:

Հանկարծ հիշեցի, որ մեր քաղաքում, ինչ-որ տեղ ես իրոք տեսել էի մի մեծ ցուցանակ, ինչպիսին լինում է կրպակների վրա. «Նկարիչ Պենի գեղանկարչության ու գծանկարի դպրոց»:

Մտածեցի. «Վիճակը գցված է: Ինձ մնում է միայն ընդունվել այդ դպրոցը, այդկերպ ես կդառնամ արվեստագետ»:

Եվ մեկընդմիշտ խորտակեցի ինձ գրագիր, հաշվապահ կամ լավագույն դեպքում իր տեղն արդեն գտած լուսանկարիչ տեսնելու մորս պատրանքները:

 

Մի գեղեցիկ օր

(թեև բոլոր օրերն էլ գեղեցիկ են), երբ մայրս հացը փուռն էր դնում թիակով, մոտեցա նրան և ալրոտ արմունկին դիպչելով` ասացի.

– Մայրիկ… ես ուզում եմ նկարիչ դառնալ:

Վե՛րջ, ո՛չ գործակատար, ո՛չ հաշվապահ չեմ կարող լինել: Հերիք է: Պատահական չէ, որ զգում էի` ինչ-որ բան պիտի տեղի ունենա:

Ախր չե՞ս տեսնում, մայրիկ, մի՞թե ես նման եմ ուրիշներին:

Ինչի՞ եմ պետք:

Ուզում եմ նկարիչ լինել: Փրկի՛ր ինձ, մայրիկ: Արի ինձ հետ գնանք: Քաղաքում մի տեղ կա: Եթե ընդունվեմ այնտեղ ու ավարտեմ դասընթացները, այնտեղից դուրս կգամ իբրև իսկական արվեստագետ: Եվ այնքան երջանիկ կլինեմ…

–             Ի՞նչ: Նկարի՞չ: Գժվե՞լ ես, ի՞նչ է: Թող ինձ հացը փուռը դնեմ: Մի՛ խանգարիր: Ես իմ գործն ունեմ:

–             Մայրիկ, այլևս չեմ կարող: Գնա՛նք:

–             Ինձ հանգիստ թող:

Վերջապես վճիռը կայացվեց: Պիտի գնանք պ. Պենի մոտ: Եթե նա ընդունի, որ ես տաղանդ ունեմ, դեռ կարելի է մտածել: Եթե ոչ…

(Եվ այնուամենայնիվ ես կդառնամ նկարիչ, – մտածում էի ինքս ինձ, – կսովորեմ ինքնուրույն:)

Պարզ է, իմ բախտը պ. Պենի ձեռքերում էր առնվազն մորս աչքին, որը տան գլխավորն էր: Հայրս ինձ տվեց հինգ ռուբլի` դասերի ամսական վճարը, թեև փողը շպրտեց բակ, ուր ստիպված եղա վազել ու վերցնել:

Ես Պենին հայտնաբերեցի դեպի տաճարի հրապարակ իջնող տրամվայի հարթակին` կապույտ ֆոնին աչքի զարնող ճերմակ գրությամբ շլացած. «Պենի գեղանկարչական դպրոց»:

«Օ~հ, – մտածեցի ես, – ինչ մտավորական քաղաք է մեր Վիտեբսկը»:

Անմիջապես վճռեցի ծանոթանալ վարպետի հետ: Ըստ էության, այդ ցուցանակը սոսկ թանագե կապույտ մեծ գրություն էր` նման այն ցուցանակներին, որ կարելի է տեսնել ամենուր կրպակների ճակատին: Իրոք, մեր քաղաքում անիմաստ բան էր այցեքարտերի, դռների փոքրիկ ցուցանակների գոյությունը: Ոչ ոք դրան ուշադրություն չէր դարձնում:

«Հաց և հրուշակեղեն Գուրևիչ:

«Ծխախոտ, ծխախոտի բոլոր տեսակները»:

«Միրգ և նպարեղեն»:

«Վարշավացի դերձակ»:

«Փարիզյան նորաձևություն»:

«Նկարիչ Պենի գեղանկարչության ու գծանկարի դպրոց»:

Այս ամենը առևտուր է:

Բայց վերջին գրությունն ինձ թվում էր այլ աշխարհից: Նրա կապույտն ասես երկնքի գույնն է:

Եվ ցնցվում է արևի ու անձրևի տակ:

Մաշված գծանկարներս ոլորելուց հետո ես սրտի դողով ու հուզումով գնացի Պենի արվեստանոցը մորս ուղեկցությամբ:

Արդեն աստիճաններով բարձրանալիս ես հարբել էի, գինովացել ներկերի ու նկարների հոտից: Չորս կողմը դիմանկարներ են: Քաղաքի կառավարչի կինը: Կառավարիչն ինքը: Պարոն Լ…ն և տիկին Լ…ն, բարոն Կ…ն բարոնուհու և ուրիշների հետ: Ես ի՞նչ իմանամ էլ ով:

Արվեստանոցը առաստաղից մինչև հատակ ճխտված է նկարներով: Հատակին կիտվել է թղթերի ու փաթույթների դեզը: Միայն առաստաղն է ազատ:

Իսկ այդ առաստաղին սարդոստայն է ու բացարձակ ազատություն:

Այստեղ-այնտեղ ցցվել են հունական գիպսե գլուխներ, ձեռքեր, ոտքեր, զարդաքանդակներ, ճերմակ առարկաներ` ծածկված փոշով:

Բնազդորեն զգում եմ, որ այս արվեստագետի ուղին իմը չէ: Իսկ թե որն է իմը` մտածելու ժամանակ չունեմ:

Գլուխների կենդանությունը զարմացնում է ինձ: Հնարավո՞ր բան է:

Աստիճաններով բարձրանալիս շոշափում եմ քթերն ու այտերը:

Վարպետը տանը չէ:

Էլ չեմ խոսում առաջին անգամ նկարչի արվեստանոցում հայտնված մայրիկի դեմքի արտահայտության ու զգացմունքի մասին:

Նա աչքի պոչով նայում է առարկաներին, հայացքը գցում կտավների կողմը:

Հանկարծ շրջվում է դեպի ինձ և գրեթե աղերսալից, բայց պարզ ու հստակ ասում.

–             Տղա՛ս, ահա թե ինչ… Ինքդ էլ հասկանում ես, որ երբեք չես կարողանա այսպես անել: Տուն գնանք:

–             Սպասենք, մայրիկ:

Ինքս ինձ արդեն որոշել էի, որ երբեք այդպես չեմ անի:

Եվ ի՞նչ միտք ունի:

Իմ ուզածն ուրիշ բան է: Բայց ի՞նչ, չգիտեմ:

Սպասում ենք վարպետին: Նա պիտի վճռի իմ բախտը:

Աստված իմ… Իսկ եթե տրամադրությունը վատ լինի, կարճ կկապի. «Բանի պետք չէ»:

(Ամեն ինչ հնարավոր է, մայրիկի հետ կլինես, թե առանց նրա, նախապատրաստվի՛ր:)

Արվեստանոցում մարդ չկա: Բայց մյուս սենյակում ինչ-որ մեկը շարժվում է: Հավանաբար Պենի

աշակերտն է:

Ներս ենք մտնում: Նա հազիվ է նկատում մեզ:

– Բարև:

– Բարև, եթե կուզեք:

Նկարակալի մոտ կանգնած` էտյուդ է անում: Ինձ դուր է գալիս:

Մայրիկն անմիջապես հարց է տալիս.

–             Ասացե՛ք, խնդրեմ, պարոն Ս…, նկարչությունն ի՞նչ գործ է:

–             Է՛հ, ինչ ասեմ… ո՛չ խանութ է, ո՛չ էլ ապրանք… Ինչ խոսք, պակաս ցինիկ ու գռեհիկ պատասխան չէր էլ կարելի սպասել:

Սակայն դա բավական էր, որ մայրիկը համոզվի իր ճշմարտության մեջ և իմ` կմկմացող տղայիս մեջ կաթեցնի դառնության մի քանի կաթիլ:

Բայց ահա և մեծարգո վարպետը:

Տաղանդս արժեք չի ունենա, եթե չկարողանամ նկարագրել նրան:

Կարևոր չէ, որ նա կարճահասակ է: Դրանից նրա կերպարանքն առավել մտերմիկ է դառնում:

Բաճկոնի ծայրերը անկյունավոր մասերում կախ են ընկել մինչև ոտքերը:

Դրանք թռչկոտում են աջ, ձախ, վերև, ներքև, իսկ ժամացույցի շղթան հետևում է դրանց:

Նրա շիկահեր, սուր ու շարժուն մորուքը արտահայտում է մերթ մելամաղձություն, մերթ հաճոյախոսություն, մերթ ողջույն:

Առաջ ենք գալիս: Նա անփութորեն ողջունում է մեզ: (Պատկառանքով ողջունում են միայն քաղաքի կառավարչին ու մեծահարուստներին:)

–             Ի՞նչ եք ուզում:

–             Ահա թե ինչ… Ես էլ չգիտեմ… Նա ուզում է նկարիչ դառնալ: Պարզապես գժվել է: Նայե՛ք, խնդրում եմ, նրա նկարները… Եթե տաղանդ ունի, արժի որ ձեզնից դասեր առնի, բայց եթե չունի… Գուցե տուն գնանք, զավակս:

Պենը աչքն էլ չի թարթում: (Հոգեա՛ռ, գոնե աչքդ թարթիր:)

Մեխանիկորեն թերթում է «Նիվայից» արած իմ ընդօրինակումները և մրմնջում.

«Այո… որոշ հակում նկատվում է…»:

Ա՛յ քեզ բան… Իմ հերթին մտածում եմ ես: Մայրս, անշուշտ, ավելի շատ չի էլ հասկանում:

Բայց ինձ համար դա բավարար է:

Ինչևէ, հայրս ինձ տվեց հինգ ռուբլին, և ես մոտ երկու ամիս սովորեցի Պենի դպրոցում, Վիտեբսկում: Ի՞նչ էի անում այնտեղ: Ինքս էլ չգիտեմ:

Կավե մի գլուխ ցցված էր իմ առջև: Հարկավոր էր մյուսների հետ մեկտեղ նկարել այն:

Ջանադրաբար անցնում էի գործի:

Մատիտը մոտեցնում էի աչքերիս, չափում, չափչփում:

Բան դուրս չէր գալիս: Միշտ ծուռ էր լինում: Վոլտերի քիթը շարունակ կախվում էր ներքև: Մոտենում էր Պենը:

Կողքի խանութում ներկեր էին վաճառում: Ես ունեի մի արկղիկ, և պարկուճներն էլ այնտեղ տարուբերվում էին մանկական դիակների նման:

Փող չունեի: Գնում էի քաղաքի ծայրամասը` էտյուդի: Որքան հեռանում էի, այնքան ավելի էի վախով համակվում:

«Սահմանն» անցնելու և զինվորական ճամբարների մեջ հայտնվելու երկյուղից իմ գույները կապտում էին, նկարներս մռայլվում:

Բայց որտե՞ղ են խոշոր կտավների վրա արած իմ էդյուդները, որ կախել էի մայրիկի մահճակալի վերևում. ջրկիրներ, տնակներ, լապտերներ, բլուրներով ձգվող թափորներ:

Երևում է, դրանք իբրև գորգեր գետնին են փռել, քանի որ կոշտ կտավ են:

Գո~րծ են արել, խոսք չկա:

Ոտքերդ սրբիր: Հատակը հենց նոր ենք լվացել: Քույրերս կարծել են, թե իմ նկարները հենց դրա համար են ստեղծվել, մանավանդ, երբ դրանք արված են եղել մեծ կտավների վրա:

Սիրտս ցավեց, քիչ մնաց շնչահեղձ լինեմ:

Արցունքոտ աչքերով հավաքեցի իմ կատվները և նորից կախեցի դռան վրա: Ի վերջո, դրանք տարան ձեղնահարկ, որտեղ աստիճանաբար և մեկընդմիշտ թաղվեցին փոշու տակ:

Պենի մոտ միայն ես էի նկարում մանուշակագույնով: Ի՞նչ էր դա:

Որտե՞ղից էր գլուխս մտել:

Դա այնպիսի հանդուգն քայլ համարվեց, որ այդ օրվանից Պենի դպրոցը սկսեցի հաճախել անվճար, մինչև այն ինձ համար չդարձավ, – ինչպես Ս.-ն էր ասում, – ո՛չ խանութ, ո՛չ էլ ապրանք: Վիտեբսկի արվարձաններ: Պեն:

Հողը, ուր հանգչում են իմ ծնողները, այսօր ինձ մնացած միակ թանկ ու հարազատ բանն է:

Սիրում եմ Պենին: Աչքիս առաջ է նրա ցնցվող կերպարանքը:

Հիշողությանս մեջ նա ապրում է հորս կողքին: Հաճախ, երբ մտածում եմ իմ քաղաքի ամայի

փողոցների մասին, մտաբերում եմ նրան մերթ այստեղ, մերթ այնտեղ:

Բազմիցս նրա տան շեմին, դռան մոտ կանգնած, ուզել եմ թախանձագին խնդրել:

Ինձ պետք չէ ո՛չ համբավ, ո՛չ փառք, միայն լինեմ ձեզ նման լուռումունջ մշակ կամ ձեր կախված նկարների պես կախվեմ ձեր փողոցում, ձեր տանը, ձեր կողքին: Թույլ տվեք…

 

* * *

Մի օր Պենի աշակերտներից մեկը գալիս է ինձ մոտ: Խոշոր վաճառականի որդի է, իմ նախկին համադասարանցին գիմնազիայում, որը նա թողել էր ավելի լուրջ հաստատություն` առևտրի դպրոց ընդունվելու: Իր առանձնահատուկ արժանիքների պատճառով նրան առաջարկել էին թողնել նաև այդ դպրոցը:

Սև մազերով, գունատ մաշկով այդ տղան ինձ նույնքան օտար էր, որքան նրա ընտանիքը` իմ ընտանիքին:

Մեր կամրջի վրա հանդիպելիս նա չէր զլանում մոտենալ ինձ, շիկնելով հարցնել, թե ինչ գույն է պետք երկնքի ամպերի համար, կամ խնդրել, որ իրեն դասեր տամ:

–             Չե՞ք կարծում, – ասում էր նա, – որ այն ամպը` այնտեղ, գետի մոտ, չափազանց կապույտ է և արտացոլվելով ջրում` դառնում է մանուշակագույն:

Դու էլ ինձ պես պաշտում ես մանուշակագույնը, չէ՞: Հոգուս մեջ ես դեռ պահում էի գիմնազիայում ուսանած տարիներից մնացած ցավն ու դառնությունը, երբ այդ արիստոկրատն ինձ նայում էր իբրև հնադարյան բրածոյի:

Այդ տղան բավական հաճելի դեմք ուներ, թեև հաճախ չէի կարողանում տեղը բերել, թե ինչի է նման:

Ես փորձում էի մոռանալ նրան շրջապատող հարստությունն ու բարեկեցությունը և գեղեցկություն հաղորդել իմ մանկության տարիներին:

«Լավ, – ասացի նրան, – կդառնամ քո ուսուցիչը, բայց ոչ փողով: Ավելի շուտ լինենք ընկերներ:»

Ես ավելի ու ավելի էի բացակայում տնից` իմ օրերը նրա հետ իրենց ամառանոցում անցկացնելու համար: Միասին թափառում էինք դաշտերում ու մարգագետիններում:

Բայց ի՞նչ միտք ունի այս ամենի մասին գրել: Որովհետև ընկերներիս շուքը ինձ մի քիչ սիրտ էր տալիս հուսալու, որ ավելին եմ, քան Պոկրովսկայա փողոցի համեստ տղեկը:

Ճամփորդության փորձ ունենալով` նա ինձ հայտնեց, որ պատրաստվում է մեկնել Պետերբուրգ` շարունակելու իր ուսումը գեղանկարչության ասպարեզում:

«Լսի՛ր, իսկ եթե գնանք միասին…»

Ի՞նչ կարող էի անել ես` հասարակ բանվորի որդիս: Ինձ արդեն սովորելու էին տվել լուսանկարչի մոտ:

Գործատերը փայլուն ապագա էր կանխատեսում, պայմանով, որ ճշտապահ լինեմ և համաձայնեմ նրա համար ևս մեկ տարի ձրի աշխատել:

«Արվեստը գեղեցիկ բան է, – ասում էր նա, – բայց ոչ մի տեղ չի փախչի: Ի դեպ, ինչի՞ է պետք: Տե՛ս, թե ինչպես եմ տունուտեղ դրել: Սքանչելի բնակարան, հրաշալի կահույք, հաճախորդներ, կին, երեխաներ, հարգանք ու պատիվ, – այս ամենը դու նույնպես կունենաս: Մնա ինձ մոտ:»

Ունևոր, ինքնագոհ քաղքենի: Քանի~-քանի անգամ ցանկություն եմ ունեցել քամուն տալ նրա բոլոր լուսանկարները ու գլուխս առնել փախչել:

Ես ատում էի ռետուշման աշխատանքը: Գլխիս փորձանք էր դարձել: Եվ ի՞նչ կարիք կար ծածկել խալերն ու բծերը, հարթել կնճիռները, ջահելացնել միանգամայն տարբեր, անկենդան դեմքերը:

Բայց երբ ձեռքս էր ընկնում որևէ ծանոթի լուսանկարը, ժպտում էի նրան` պատրաստ գեղեցկացնելու:

Հիշում եմ` ինչպես մայրս առաջին անգամ գնաց լուսանկարվելու:

Լուսանկարչի ցուցանակի երկու կողմերը զարդարում էին մեդալները: Պատկերացնու՞մ եք մեր հուզմունքը: Որպեսզի լուսանկարը էժան նստեր, մեր ողջ ընտանիքը, – այդ թվում քեռիներն ու մորաքույրերը, – որոշեց մի փոքրիկ թղթի վրա արված միասնական լուսանկար ունենալ:

Ես` հինգ-վեց տարեկան մի մանչուկ, կանգնած եմ մայրիկի փեշի մոտ, ոսկեգույն կոճակներով կարմիր թավշե կոստյումով: Մյուս կողքին կանգնած է քույրս, և երկուսիս բերանն էլ բաց է, որ կարողանանք լավ շնչել:

Երբ եկավ լուսանկարը վերցնելու պահը, սովորույթի համաձայն մերոնք մի քիչ սակարկեցին: Լուսանկարիչը բարկացավ և կտոր-կտոր արեց լուսանկարի միակ օրինակը:

Զարմացած` ես իսկույն ևեթ հավաքեցի պատռված մասերը և տանը դրանք իրար սոսնձեցի:

Փառք Աստծո…

Մյուս լուսանկարիչը, որի մոտ աշխատում էի ես, ավելի բարեհաճ էր: Նա այնքան ուժեղ էր փնչացնում, որ ձայնը լսվում էր հարևան սենյակից:

Փող չէր տալիս, բայց գոնե կերակրում էր: Երբեք չեմ մոռանա ապուրներն ու մսի մեծ կտորները, որ տալիս էին ինձ և մյուս աշխատողներին: Իսկ հաց` վերցրու որքան կուզես:

Շնորհակալ եմ:

Հանկարծ ինչ-որ բան է տեղի ունենում:

Առնելով քսանհինգ ռուբլին, միակ գումարը, որ ստացել եմ հորիցս իմ ողջ կյանքում (գեղանկարչական ուսումնառության համար), ես` կարմրերես ու գանգրահեր մի տղա, ընկերոջս հետ սլանում եմ Պետերբուրգ: Վճռված է:

Ի~նչ աղի արցունքով, ի~նչ խեղդված հպարտությամբ ես հատակից հավաքեցի այդ փողը, որ հայրս շպրտել էր սեղանի տակ: (Ներում եմ նրան, որովհետև այդպիսին էր նրա տալու ձևը:) Կռացա ու հավաքեցի: Սեղանի տակ ծնկաչոք` ես մտածում էի իմ գալիք երեկոների մասին, երբ սոված-ծարավ ու մենակ թափառելու էի կուշտ կերած մարդկանցով լեցուն փողոցներում:

Մեն-մենակ, խեղճ ու կրակ մի պատանի, որ կարիք ունի հացի ու տանիքի: Այդ պահին ես ուզում էի սեղանի տակ նստած մնալ, ինչը նույնպես վատ չէր լինի:

Հորս հարցերին կակազելով պատասխանեցի, թե կամենում եմ ընդունվել գ… գ… գեղարվեստի դպրոց: Չեմ հիշում ո՛չ նրա պատասխանը, ո՛չ դեմքի ծամածռությունը:

Սովորականի պես նա անմիջապես շտապեց ինքնաեռը տաքացնել և այդ ընթացքում շպրտեց.

–             Դե ինչ, մեկնի՛ր, եթե որոշել ես: Միայն թե ուզում եմ քեզ մի բան ասել` ես փող չունեմ: Ինքդ ես տեսնում:

Ահա ինչ հավաքել եմ: Հետո ոչինչ չեմ կարող ուղարկել: Հույսդ չդնես վրաս:

«Միևնույն է, – մտածում էի ես, – փողով թե առանց փողի ես կգնամ»:

Մի՞թե հնարավոր է, որ ինձ ոչ մի տեղ գոնե մի բաժակ թեյ չտան կամ մի կտոր հաց չգտնեմ ինչ-որ նստարանի վրա կամ ճամփեզրին:

Հաճախ պատահում է, որ թղթի մեջ փաթաթած հացի կտոր են թողնում:

Կարևորը արվեստն է, գեղանկարչությունը, բոլորի գեղանկարչությունից տարբեր նկարչությունը:

Բայց ինչպիսի՞: Աստված, կամ չգիտեմ թե ով, ինձ ուժ կտա կենդանություն պարգևելու կտավներիս սեփական շնչով, փրկության ու վերածննդի իմ աղերսանքով, իմ տխրության շնչով:

Հիմա հիշում եմ. չկար մի օր, մի ժամ, որ չասեի ինքս ինձ. «Ախր դու դեռ փոքր ես»:

Իհարկե ահն ընկնում էր սիրտս, երբ մտածում էի, թե ինչպես եմ հաց ճարելու. ես բանի պետք չէի, թերևս բացի նկարելուց:

Սակայն հորս պես բանվորություն անել նույնպես չէի կարող, քանի որ խոշոր տակառները բարձրացնելու համար, ինչպես ինքն էր անում, ֆիզիկապես ուժեղ չէի:

Ես նույնիսկ գոհ էի, որ կարող եմ միայն արվեստագետ դառնալ: Դա հրաշալի պատրվակ էր` ստիպված չլինել ապրուստ հոգալու: Իսկ արվեստագետ դառնալով, – մտածում էի ես, – անկասկած կդառնամ մեծ մարդ: Սակայն Պետերբուրգում ապրելու համար ոչ միայն փող է հարկավոր, այլև հատուկ թույլտվություն: Ես հրեա եմ: Իսկ ցարը բնակության որոշակի գոտի էր սահմանել, որը հրեաները իրավունք չունեին խախտելու:

Հայրս մի վաճառականից ձեռք բերեց ժամանակավոր վկայական, իբրև թե ինձ հանձնարարված է նրա համար ինչ-ինչ ապրանքներ ստանալ:

Եվ ահա, (1907 թ.) ես գնացի ընդառաջ նոր կյանքին նոր քաղաքում:

 

* * *

Ռուսաստանը ծածկվում էր սառույցներով: Լենինն այն շրջեց գլխիվայր, ինչպես ես եմ ամեն ինչ շուռ տալիս իմ նկարներում:

Տիկին Կերենսկին մեկնել է: Լենինը ճառ է ասում պատշգամբից:

Բոլորն այնտեղ են: Արդեն կարմրին են տալիս ՌՍՖՍՌ տառերը: Կանգ են առնում գործարանները: Հորիզոններ են բացվում:

Լայնարձակ ու դատարկ:

Հաց չկա: Առավոտյան ազդագրերի սև տառերը սիրտս կտոր-կտոր են անում:

Պետական        հեղաշրջում:    Լենինը`              Սովնարկոմի նախագահ: Լունաչարսկին` Նարկոմպրոսի:

Տրոցկին նույնպես իշխանության գլուխ է անցել: Նաև Զինովևը: Ուրիցկին հսկողության տակ է առել Սահմանադիր ժողովի մուտքերը:

Բոլորն այնտեղ են, իսկ ես`… Վիտեբսկում:

Ես կարող եմ օրեր շարունակ առանց ուտելու մնալ, նստել մի ջրաղացի մոտ ու նայել կամրջին, մուրացիկներին, տոպրակներով ծանրաբեռ թշվառ մարդկանց:

Կարող եմ ոտքս կախ գցել բաղնիքի շենքի առջև ու նայել, թե ինչպես են այնտեղից դուրս գալիս

զինվորները,    նրանց  կանայք              կեչու    ճյուղերը ձեռքներին:

Կարող եմ թափառել գետի եզերքին, գերեզմանատան մոտ…

Կարող եմ մոռանալ քեզ, Վլադիմիր Իլյիչ, քե՛զ, Լենին, ինչպես նաև Տրոցկուն…

Բայց այս ամենի փոխարեն, խաղաղ ապրելու ու իմ նկարներն անելու տեղ ես հիմնում եմ Գեղարվեստի դպրոց ու դառնում նրա տնօրենը, եթե կուզեք` նախագահը:

«Ի~նչ երջանկություն»:

«Ի~նչ անմտություն», – մտածում է կինս:

Նարկոմ Լունաչարսկին ժպտալով ընդունում է ինձ Կրեմլում, իր առանձնասենյակում:

Նրան հանդիպել էի մի անգամ Փարիզում, պատերազմից առաջ: Լրագրող էր: Եկել էր իմ արվեստանոցը` «Փեթակ»:

Ակնոց, փոքրիկ մորուք, ֆավնոսի դիմակ:

Եկել էր տեսնելու իմ նկարները, որ լրագրում հոդված գրի:

Լսել էի` նա մարքսիստ է: Սակայն մարքսիզմի իմ գիտելիքները սահմնափակվում էին նրանով, որ Մարքսը հրեա է և ունի երկար, ճերմակ մորուք: Ուստի ինքս ինձ հաշիվ էի տալիս, որ իմ արվեստն, անշուշտ, որևէ կապ չէր կարող ունենալ նրա հետ:

Ես ասացի Լունաչարսկուն.

–             Միայն թե չհարցնեք, թե ինչու եմ նկարել կապույտով ու կանաչով կամ ինչու է կովի փորում հորթ երևում և այլն: Համաձայն եմ` թող Մարքսը, եթե այդքան խելոք է, հարություն առնի ու բացատրի ձեզ: Նրան ցույց էի տալիս իմ կտավները` արագ-արագ անցկացնելով աչքի առջևով:

Նա ժպտում էր և ծոցատետրում լուռ գրառումներ անում:

Այնպիսի զգացում ունեի, որ նա այդ այցելությունից պահպանեց, – և մեկընդմիշտ, – տհաճ հիշողություն:

Եվ ահա նա ինձ հանդիսավորապես հաստատում է իմ նոր պաշտոնում:

Վերադառնում եմ Վիտեբսկ հոկտեմբերյան հեղափոխության առաջին տարեդարձի նախօրյակին:

Իմ քաղաքը մյուս քաղաքների նման նախապատրաստվում է տոնակատարության` փողոցները զարդարելով մեծ ազդագրերով:

Մեր քաղաքում ներկարարների պակաս չի զգացվում: Հավաքում եմ նրանց բոլորին` ջահել թե ահել, և ասում.

–             Լսե՛ք, դուք և ձեր զավակները կդառնաք իմ դպրոցի աշակերտները:

Փակեք ձեր ցուցանակների ու խզբզանքների արհեստանոցները: Բոլոր պատվերները կտրվեն մեր դպրոցին, իսկ դուք դրանք կբաժանեք ձեր մեջ:

Ահա մոտ տասներկու էսքիզ: Փոխադրեք դրանք մեծ պաստառների վրա և այն օրը, երբ բանվորների թափորը դրոշակներով ու ջահերով կանցնի քաղաքով, կախեք դրանք պատերին քաղաքում ու արվարձաններում:

Բոլոր ներկարարները` մորուքավոր տարեցներն ու նրանց աշակերտները, սկսեցին ընդօրինակել իմ կովերն ու այծերը:

Եվ հոկտեմբերի 25-ին քաղաքով մեկ հեղափոխության քամուց ծփծփում էին իմ բազմագույն կենդանիները:

Բանվորներն   անցնում            էին        «Ինտերնացիոնալ» երգելով:

Նրանց ժպիտները տեսնելով` ես համոզված էի, որ հասկանում են ինձ:

Առաջնորդներն ու կոմունիստները այնքան էլ գոհ չէին երևում:

Ինչու՞ է կովը կանաչ, ինչու՞ է ձին թռչում երկնքում, ինչու՞:

Այս ամենն ի՞նչ կապ ունի Մարքսի ու Լենինի հետ:

Եվ շտապում էին նորելուկ քանդակագործներին պատվիրելու Լենինի ու Մարքսի գիպսե կիսանդրիները:

Վայ թե դրանք փխրվել են վիտեբսկյան անձրևների տակ:

Խեղճ քաղաք…

Երբ հանրային զբոսայգում դնում էին նման մի անշուք ծեփածո, որ դպրոցի աշակերտներից մեկի գործն էր, ես թաքնվում էի թփերի ետևում ու քթիս տակ ծիծաղում:

Որտե՞ղ է հիմա այդ Մարքսը, որտե՞ղ:

Որտե՞ղ է այն նստարանը, որի վրա համբուրվել եմ մի ժամանակ:

Որտե՞ղ կարող եմ նստել ու թաքցնել իմ ամոթը:

Բայց մեկ Մարքսը բավական չէր:

Մի այլ փողոցում կանգնեցրին երկրորդը:

Ավելի լավը չէր:

Խոշոր ու ծանրանիստ` նա պակաս բարեհամբույր էր և վախեցնում էր դիմացը կանգնող կառապաններին:

Ես ամաչում էի: Բայց մի՞թե դա իմ մեղքն էր:

 

Շեղօձիք վերնաշապիկը հագիս, կաշվե պայուսակը թևիս տակ` ես իսկ և իսկ խորհրդային պաշտոնյայի տեսք ունեի:

Միայն իմ երկար մազերն ու այտերիս վարդագույն բծերն էին, – ասես իմ նկարներից դուրս ելած, – մատնում նկարիչ լինելս:

Աչքերս բռնկվել են վարչական հրով: Շրջապատված եմ մանչուկներով` աշակերտներով, որոնց ուզում եմ հանճար դարձնել քսանչորս ժամվա մեջ:

Կաշվից դուրս եմ գալիս` դպրոցին անհրաժեշտ նպաստները ձեռք բերելու, փող, ներկեր ու նյութ ճարելու: Հազար ու մի միջոցի եմ դիմում` նրանց զինվորական ծառայությունից ազատելու համար:

Անվերջ վազվզուքի մեջ եմ: Բացակայությանս ժամանակ կինս փոխարինում է ինձ:

Գնում եմ Գուբիսպոլկոմի ժողովների` քաղաքի բյուջեից հատկացումներ խնդրելու:

Ծրագիրս ներկայացնելու ընթացքում խորհրդային ղեկավարը` նախագահը, միտումնավոր ննջում է:

Արթնանում է իմ զեկուցման վերջում ու հարցնում.

– Ի՞նչ եք կարծում, ընկեր Շագալ, որն է ամենակարևորը` շտապ վերանորոգել կամու՞րջը, թե՞

փող տրամադրել ձեր Գեղարվեստի ակադեմիային:

Ամեն անգամ, երբ Լունաչարսկու օժանդակությամբ ես ստանում եմ այդ հատկացումները, սա պահանջում է, որ գոնե հաշվետու լինեմ իրեն: Ապա թե ոչ, սպառնում է ինձ բանտ նետել:

Բայց ես չեմ ընդունում նրա առաջարկը:

 

Ժամանակ առ ժամանակ ինձ տեսության էին գալիս ուրիշ կոմիսարներ:

Համոզված, որ նրանք դեռ պատանի են, թեև այդ տղաները միտինգների ժամանակ խիստ տեսք էին ընդունում և բռունցքի ուժեղ հարվածով խփում սեղանին, ես կատակով թփթփացնում էի նրանց թիկունքին կամ հետույքին, լիներ դա տասնինը տարեկան զինվորական թե հասարակական աշխատանքների կոմիսար:

Այդ ամենը վկայում էր քաղաքային իշխանությունների հարգանքը արվեստների հանդեպ: Բայց դա նրանց չխանգարեց, որ զոքանչիս ձերբակալեն մյուս ունևորների հետ միաժամանակ միայն այն պատճառով, որ նրանք հարուստ են:

Հազար ու մի դուռ ծեծելուց հետո ես ստիպված գնացի Մաքսիմ Գորկու մոտ:

Չգիտեմ` ինչ տպավորություն թողեցի նրա վրա:

Նրա սենյակը մտնելով` պատերին այնքան անճաշակ նկարներ տեսա, որ մի պահ մտածեցի, թե շփոթել եմ դուռը:

Նա պառկած էր մահճակալին և մերթընդմերթ թքում էր թաշկինակի կամ թքամանի մեջ:

Առանց վիճելու, զարմանքով նա ընդունում էր իմ բոլոր նախագծերը արվեստի մասին և ինձ զննելով` ջանում կռահել, թե որտեղից եմ եկել և ով եմ:

Իսկ ես արդեն հասցրել էի մոռանալ, թե ինչու եմ եկել:

Բավական էր, որ մեկն ինձ մոտ աշխատելու ցանկություն հայտներ, և ես կամենալով օգնել նրան` անմիջապես հրավիրում էի դասավանդելու իմ դպրոցում, որովհետև ուզում էի, որ արվեստի բոլոր ուղղություններն այնտեղ ներկայացված լինեն: Նրանցից մեկը, ում նույնիսկ նշանակել էի տնօրեն, ժամանակն անցկացնում էր իր ընտանիքին ծանրոցներ ուղարկելով: Փոստատանը և անգամ կոմունիստների կոմիտեում սկսել էին խոսել այն ուսուցիչների մասին, որոնց հրավիրել էր ընկեր Շագալը:

Մի ուրիշ աշխատակցուհի էլ զվարճանում էր քաղաքի կոմիսարների հետ, սիլի-բիլի անում ու հաճույքով ընդունում նրանց նվերները: Երբ այս կարգի լուրերը հասնում էին ինձ, ես կատաղում էի:

–             Ինչպե՞ս կարող եք, – հարցնում էի տենդագին: Իսկ նա չարախնդորեն պատասխանում էր.

–             Բայց ընկեր Շագալ, ես ձեզ համար եմ անում… ձեզ օգնելու նպատակով:

Մեկ ուրիշ ուսուցիչ, որ ապրում էր հենց ակադեմիայում, իրեն շրջապատել էր «բարձրագույն» միստիցիզմով համակված կանանցով:

Ինչպե՞ս էր կարողանում նրանց գրավել` չեմ հասկանում:

Մի երրորդը` իմ ամենաեռանդուն աշակերտը, ինձ բարեկամության ու նվիրվածության երդումներ էր տալիս, հավատացնում, թե ես նրա մեսիան եմ: Բայց հենց որ ընդունվեց գործի իբրև ուսուցիչ, հակառակորդներիս կողմն անցավ` անարգելով ու ծաղրելով ինձ:

Նա արդեն երկրպագում էր մի նոր աստծո, որին շուտով նույնպես լքեց ու դավաճանեց իր հերթին:

Էլ չեմ խոսում հին, դպրոցական ընկերոջս մասին: Նրան կանչել էի ինձ մոտ ու կարգել օգնական:

Աշխատում էր ինչ-որ գրասենյակում:

«Ինչու՞, – մտածում էի ես, – իզուր տեղը ժամանակ կորցնի»:

Բերեցի ինձ մոտ:

Երջանիկ էր և ի նշան երախտագիտության նույնպես շտապեց թշնամիներիս կողմն անցնել:

Նախագահի իմ պաշտոնը ինձ ստիպում էր աշխատել մինչև ուշ գիշեր: Ես եռանդագին կոչ էի անում ուսուցիչներին իրենց պարտականություններին անցնել, սակայն նրանք աստիճանաբար կորցնում էին հետաքրքրությունն ու սկսում նիրհել:

Իսկ հետո ինչպես հարկն է ծաղրում էին այդ ժողովները, դպրոցը, ինձ ու իմ համոզմունքները: Ճիշտ է, ես աչքի չէի ընկնում համբերությամբ: Նրանց տալիս էի խոսք, բայց նախապես իմանալով, թե ինչ են ասելու, չէի թողնում, որ ավարտեն իրենց միտքը: Ուզում էի միանգամից ստեղծել ակադեմիա, թանգարան, ընդհանուր արվեստանոցներ:

Անհամբեր ուզում էի ամեն ինչ գործի անցած տեսնել:

Եվ չէի խնայում ո՛չ ինձ, ո՛չ մյուսներին:

«Իրար պաշտող» բոլոր ուսուցիչները սկսեցին «պաշտել» նաև ինձ:

Քաղաքում արդեն անուն էի հանել ու ոտքի կանգնեցրել մի քանի տասնյակ նկարիչների:

 

Ֆրանսերենից թարգմանությունը` Արուս Բոյաջյանի